1. Agrobiznes va uning turlari Agrar munosabatlarning iqtisodiy mazmuni. Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishning xususiyatlari


Download 67.3 Kb.
bet1/2
Sana21.03.2020
Hajmi67.3 Kb.
  1   2

Agrobiznes, uning turlari va rivojlantirish muammolari.
Reja:

Kirish

1. Agrobiznes va uning turlari

2. Agrar munosabatlarning iqtisodiy mazmuni. Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishning xususiyatlari.

3. Agrosanoat integratsiyasi va uning asosiy ko’rinishlari.

4.Agrobiznesning rivojlantirish muammolari.

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar.

KIRISH
Islohotlarning ilk bosqichida mamlakat qishloq xo’jaligi barqarorligini ta’minlash va rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o’tishning dastlabki asoslari yaratiladi. Bunda ustuvor yo’nalish qilib shaxsiy tomorqa xo’jaliklarini rivojlantirish belgilangan edi. Ular ixtiyoridagi yer maydonlari 1989 – 1995 yillarda ikki barobarga ko’paydi.

Natijada aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan uzluksiz ta’minlashda va qishloq xo’jaligini rivojlantirishda barqarorlikka erishildi.

Tarmoqda mulkni davlat tasarrufidan chiqarishga va xususiylashtirishga muhim ahamiyat berildi. Jumladan, 1066 ta davlat xo’jaliklari (sovxozlar) tugatilib, ular negizida jamoa xo’jaliklari tashkil etildi. Chorvachilik fermalari, bog’ va tokzorlar, kichik yer maydonlari hamda issiqxonalar xususiylashtirildi.

1. Agrobiznes va uning turlari.

Qishloq xo’jalik sohalaridagi tadbirkorlik faoliyati agrobiznes deyiladi. Agrobiznes tushunchasiga bevosita qishloq xo’jaligi sohasiga kirmaydigan, biroq u bilan bevosita bo’lgan faoliyat bilan shug’ullanuvchi biznes turlari ham kiritiladi. Bu qishloq xo’jaligiga texnikaviy ta‘mirlash xizmat kursatish, uni mahsulotlarini qayta ishlash va iste‘molchilarga yetkazib berish bilan bog’liq bo’lgan tadbirkorlik faoliyatidir. Agrobiznes agrosanoat integratsiyasi natijasida vujudga kelgan agrosanoat majmuasining barcha bo’g’inlarini qamrab oladi.



Agrobiznes faoliyatining maqsadi – iste‘mol bozorini yetarli miqdorda sifatli qishloq xo’jalik mahsulotlari, sanoatni esa xom ashyo bilan uzluksiz ta‘minlash orqali foyda ko’rishdan iborat.

Agrobiznesning asosiy shakli va bo’g’ini fermer va dehqon xo’jaliklaridir. Chunki bu xo’jaliklar bevosita qishloq xo’jalik mahsulotlarini ishlab chiqaradi. Fermer va dehqon xo’jaliklar o’z yerida yoki ijaraga olingan yerd ish yuritib, unda mulk egasi va ishlab chiqaruvchi fermerning o’zi va oila a‘zolari hisoblanib, ayrim hollarda yollanma mehnatdan foydalanishlari ham mumkin. Fermer xo’jaligining afzalligi shundan iboratki, unda mulk va mehnat bevosita qo’shiladi, bu esa ishlab chiqarishni yuqori samaradorligini ta‘minlaydi va ular bozor kon‘yuktura (holati)siga tez moslashaoladilar. Unda iqtisodiy manfaat va pirovard natija uchun mas‘uliyat bitta faoliyatning ikki tomonini tashkil qiladi. Qishloq xo’jaligini fermerlashtirish agrar islohotlarning tarkibiy qismi hisoblanadi. Qishloq xo’jaligida zarar ko’rib ishlash natijasida og’ir ahvolga tushib qolgan davlat xo’jaliklarining tarkibi fermer xo’jaliklaridan iborat shirkatlar uyushmasiga aylntirish, mavjud davlat va jamoa xo’jaliklari tarkibida ular resurslari hisobidan fermer xo’jaliklari tashkil etish hamda dehqonlarning mol-mulklari negizida dehqon xo’jaliklarini tarkib toptirish yo’li bilan hozirgi uyushgan va mulkka ega bo’lgan fermer va dehqon xo’jaliklari rivojlantirilmoqda. Fermer xo’jaliklarining barcha tashkiliy shakllarining umumiy tomoni shundaki, ular ijaraga olingan davlat yerida faoliyat ko’rsatadi.

Fermer va dehqon xo’jaliklarini tashkil qilish, rivojlantirish va ular faoliyatini tartibga solish O’zbekiston Respublikasining “Fermer xo’jaligi to’g’risida”gi (1998), “Dehqon xo’jaligi to’hrisida”gi (1998), “Qishloq xo’jaligi kooperativi (shirkat xo’jaligi) to’g’risidagi” (1998) Qonunlarga hamda qishloq xo’jaligi islohotlarni chuqurlashtirishga qaratilagn boshqa huquqiy bitimlarga va hukumat qarorlariga asoslanadi. Bu qonuniy hujjatlarda fermerlarga ajratilgan yerlarni meros qilib qoldirish sharti bilan uzoq muddatli (50 yil) ijaraga olish huquqi mustahkamlab qo’yildi.

Fermer xo’jaliklarini rivojlantirishni rag’batlantirish uchun ham huquqiy, ham tashkiliy shart-sharoitlar yaratildi. Buning natijasida 2007 yilda respublikada fermer xo’jaliklarini soni 185492ta bo’lgan bo’lsa, 2009 yilda 220, 1taga yetdi. Qashqadaryo viloyatda 33447tani tashkil qildi. Fermer xo’jaliklarini qishloq xo’jalik foydalanishidagi yerlar maydoni 4881,9 ming gektardan ko’proqni tashkil qilib, bir xo’jalik ixtiyoridagi yer maydoni 26,3 gektarga, har bir kishiga 3,49 gektarni tashkil etadi.

O’zbekistonda xo’jalik toifalari bo’yicha yalpi qishloq xo’jalik mahsulotlarining ishlab chiqarilishini chizmada tasvirlash mumkin.





t/r

Xo’jaliklar

Yillar

2013

2014

2015

2016

2017

2018

1

Qishloq xo’jalik korxonalari

2,4

2,4

2,4

2,3

2,3

2,8

2

Dehqon xo’jaliklari

65,5

67,5

66,9

68,0

68,4

71,2

3

Fermer xo’jaliklari

32,1

30,1

30,7

29,7

29,3

26,0



O’zbekistonda xo’jalik toifalari bo’yicha yalpi qishloq xo’jalik mahsulotlarining ishlab chiqarilishi (ulushi), foiz hisobida.



  • qishloq xo’jalik korxonalari




  • dehqon xo’jaliklari




  • fermer xo’jaliklarini ulushi, % hisobida

Respublikada fermer xo’jaliklari samarali ishlash uchun zarur xizmat ko’rsatuvchi infratuzilma – agrofirmalar, mashina-traktor parklari, ta‘mirlash ustaxonalari, tayyorlov punktlari, qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlovchi kichik korxonalar tizimi, aholiga xizmat qiluvchi ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta‘minlash va boshqa maqsadida ham infratuzilmalarga e‘tibor berilmoqda. Birgina 2007 yili qishloq joylarda 1,6 ming kilometrdan ortiq suv quvurlari va 710 kilometr gaz tarmoqlari foydalanishga topshirildi. Aholini ichimlik suvi bilan ta‘minlash 84 foizga. Shu jumladan qishloq joylarida 77 foizga yetdi, tabiiy gaz bilan ta‘minlanish 82 foiz, qishloqlarda 77 foizgacha ko’paydi.1[4]

Agrobiznes ham qishloqlardagi tarkibiy o’zgarishlardan biridir. Agrobiznes – bu qishloqdagi agrofirmalar bilan sanoat xos resursdagi birgalikda ishlatib, iste‘molga tayyor bo’lgan mahsulot yaratadi.

Agrofirma – ma‘lum turdagi qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish va uni pirovard mahsulot darajasigacha qayta ishlashni qo’shib olib boradigan korxonadir. Bunday korxonalar turli mulkchilikka asoslanishi, chunonchi oilaviy xo’jalik aosida ham tashkil topib, kichik zavodlar bilan birikishi mumkin.

Agrosanoat birlashmalari va kombinatlari agrobiznesning yangi turlaridir.



Agrosanoat birlashmalari – bir turdagi mahsulot ishlab chmqaruvchi va unga bog’liq ishlab chiqarish faoliyati bilan shug’ullanuvchi bir nechta xo’jalik hamda korxonalarning birlashmasidir. Masalan, bog’dorchilik va uzumchilik bilan shug’ullanuvchi xo’jaliklar, ular mahsulotini qayta ishlovchi tsex va zavodlar, yetkazib beruvchi savdo-sotiq korxonalari bir texnologik jarayonga birlashib agrosanoat birlashmalarini tashkil qiladi. Birlashma ishtiroqchilari ishlab chiqarish, xo’jalik va moliyaviy mustaqilliklarini saqlab qolishi bilan birga ularning umumiy mulki ham tarkib topib boradi.

Agrosanoat kombinatlari qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash va iste‘molchilarga yetkazib berishgacha barcha texnologik jarayonga xizmat qiluvchi xo’jalik va korxonalarning ma‘lum bir hududida birlashuvidir. Qishloq xo’jaligidagi davlat korxonalari, jamoa xo’jaliklari va shirkatlari, turli xil mulkchilik asosida tashkil qilingan qo’shma korxonalar ham agrobiznes turlari sifatida faoliyat ko’rsatadi.

Agrobiznes turiga ko’ngilli va paychilik mablag’lari asosida tashkil qilingan turli xil uyushma va ittifoqlarni ham kiritish mumkin.



Asosiy tayanch tushunchalar:

Agrar munosabatlar – yerga egalik qilish, o’zlashtirish, tasarruf etish, undan foydalanish va ishlab chiqarish natijalarini o’zlashtirish bilan bog’liqlikda vujudga keldaigan munosabatlar;

Renta munosabatlari – yerdan foydalanish natijasida vujudga kelaigan qo’shimcha sof daromadni taqimlash va o’zlashtirish bilan bog’liqlikda vujudga keladigan munosabatlar ;

Differentsial renta – yer uchastkalarining unumdorligidagi va joylashgan joyidagi farqlar natijasida vujudga keladigan qo’shimcha sof daromad;

Differentsial renta I – yerlarning tabiiy unumdorligidagi farqlar natijasida vujudga keladigan qo’shimcha sof daromad;

Differentsial renta II – yerlarning iqtisodiy unumdorligini oshirish natijasida vujudga keladigan qo’shimcha sof daromad;

Absolyut renta – qishloq xo’jaligida yerga bo’lgan xususiy mulkchilik monopoliyasi natijasida vujudga kelib, hamma turdari yaxshi, o’rtacha va yomon yerlardan olinadigan renta;

Monopol renta – alohida tabiiy sharoitga ega bo’lib, noyob qishloq xo’jalik mahsulotlari yetishtiriladigan yerlardan olinadigan renta;

Undirma sanoatda renta – foydali qazilma konlarining joylashishi (er yuzasiga nisbatan) va ularning boyligi jihatdan farqlar natijasida vujudga keladi;

Agrosanoat majmuasi – qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish, uni saqlash, qayta ishlash va iste‘molchilarga yetkazib berish bilan bog’liq xo’jalik tarmoqlarining birligi;

Qishloq xo’jalik ishlab chiqarish infratuzilmasi – bevosita qishloq xo’jalik ishlab chiqarishiga xizmat ko’rsatuvchi sohalar;

Ijtimoiy infratuzilma – odamlar yashash va turmush faoliyatining umumiy sharoitlarini ta‘minlaydigan sohalar;

Agrosanoat integratsiyasi – qishloq xo’jaligi bilan unga xizmat qiluvchi a mahsulotni iste‘molchiga yetkazib beruvchi tutash tarmoqlar o’rtasida ishlab chiqarish aloqalarining rivojlanishi hamda ularning uzviy birikish jarayonidir;

Agrobiznes – tadbirkorlik faoliyatining qishloq xo’jaligi va u bilan bog’liq sohalardagi namoyon bo’lish shakli;

Agrofirma – ma‘lum turdagi qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish va uni pirovard mahsulot darajasigacha qayta ishlashni qo’shib olib boradigan korxonadir;

Agrosanoat birlashmalari – bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi va unga bog’liq ishlab chiqarish faoliyati bilan shug’ullanuvchi bir necha xo’jalik hamda korxonalarning birlashmasidir. Masalan, bog’dorchilik va uzumchilik bilan shug’ullanuvchi xo’jaliklar, ular mahsulotini qayta ishlovchi tsex va zavodlar, yetkazib beruvchi savdo-sotiq korxonalari bir texnologik jarayonga birlashib agrosanoat birlashmalarini tashkil qiladi;

Agrosanoat kombinatlari – qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash va iste‘molchilarga yetkazib berishgacha barcha texnologik jarayonga xizmat qiluvchi xo’jalik va korxonalarning ma‘lum bir hududida birlashuvidir;

Agrobiznes - qishloq xo’jalik sohalaridagi tadbirkorlik faoliyati. Agrobiznesning asosiy shakli va birlamchi bo’g’ini fermer va dehqon xo’jaliklaridir.
2. Agrar munosabatlarning iqtisodiy mazmuni.

Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishning xususiyatlari

Ma‘lumki, agrar sohadagi ishlab chiqarish ko’pincha yer bilan bog’liq bo’ladi. Yerga egalik qilish, tasarruf etish va undan foydalanish hamda o’zlashtirish bilan bog’liq bo’lgan munosabatlar agrar munosabatlar deyiladi.

Qishloq xo’jaligidagi ishlab chiqarishining o’ziga xos xususiyatlari shundan iboratki, bu yerda iqtisodiy qonunlar bilan tabiiy qonunlar bevosita bog’lanib ketadi, chunki agrar sohadagi ishlab chiqarish tirik mavjudotlar – yer, o’simlik, chorva mollari bilan bevosita bog’liqdir. Bu yerda yer - mehnat ashyosi (predmeti) va asosiy ishlab chiqarish vositasi, xo’jalik yuritish ob‘ekti bo’lib, u eskirmaydi, yeyilmaydi, unga munosabat yaxshi bo’lsa, uning unumdorligi yaxshi bo’ladi.

Uzoq yillar davomida tabiiy o’zgarishlar natijasida yerning ustki qatlamida o’simlik “oziqlanishi” mumkin bo’lgan turli moddalarning vujudga kelishi yerning tabiiy unumdorligi deyiladi.

Agrar tuproq unumdorligi kishilarning tabiatga ta‘siri natijasida, ya‘ni tuproq tarkibi va dehqonchilik usullarini yaxshilash sun‘iy yo’l bilan (masalan, yerni organik va kimyoviy o’g’itlash, ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash, ilmiy asoslangan sug’orish, irrigatsiya va melioratsiya kabi ishlab chiqarish usullarini joriy qilish hamda shu kabi yo’llar bilan) amalga oshirilsa, bu iqtisodiy unumdorlikni tashkil qiladi.

Qishloq xo’jaligida foydalanadigan barcha ishlab chiqarish vositalari xususiy, shaxsiy, jamoa mulk shaklida bo’lish mumkin. Hozirgi paytda qishloq ho’jaligida xo’jalik yuritishning asosiy ko’rinishlari fermer va dehqon shakllarida bo’lib, ulardan ishlab chiqarish jarayonlari turli iqlim va tuproq sharoitlaridan foydalanish asosida olib boriladi.

Qishloq xo’jaligida mavjud bo’lgan barcha ishlab chiqarish vositalar (traktorlar, mashinalar, transport vositalari, bino, inshootlar, ko’p yillik daraxtlar, mahsuldor chorva hamda ish hayvonlari) kapital tarkibini tashkil qiladi. Aylanma kapitalga quyidagilar kiradi: yosh va boquvdagi hayvonlar, yem-xashak, urug’lik fondlari, kimyoviy o’g’itlar, hizmat muddati bir yildan kam bo’lgan turli xil ishlab chiqarish vositalari – invertarlar, yoqilg’i va moylash materiallaridan iborat bo’ladi. Kapital doiraviy aylanib turadi, ya‘ni pul shaklidan ishlab chiqarish shakliga, undan tovar shakliga o’tib, yana pul shakliga qaytib keladi.

Qishloq xo’jaligida ishlab chiqarish vaqti uzoq davom etadi va ish vaqti kunlar bilan belgilanadi. Qishloq xo’jaligida ishlab chiqarish jarayoni mavsumliyligi bilan xususiyatlidir. Masalan, kombaynlar, turli ekish asboblaridan qisqa vaqtda foydalaniladi. Aholini nisbatan zichligi, qishloq xo’jaligiga yaroqli yerlarning cheklanganligini hisobga olib, yerga xususiy mulkchilik joriy qilinadi, unga davlat mulki saqlanib qoldi.

Yerga egalik jismoniy va huquqiy shaxslarning ma‘lum yer uchastkasiga tarixan tarkib topgan asoslardagi yoki qonun hujjatlarida belgilangan tartibdagi egalik huquqini tan olinishini bildiradi. Yerga egalik kishi deganda avvalo yerga bo’lgan mulkchilik va uni iqtisodiy jihatdan realizatsiya qilish ko’zda tutiladi. Yerga egalikni yeri bo’lgan mulkdor yoki davlat amalga oshiradi.

Yerdan foydalanish huquqi – bu o’rnatilgan urf-odatlar yoki qonuniy tartibda undan foydalanishni bildiradi.

Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishda ham to’rt omil – yer, kapital, tadbirkorlik qobiliyati, ishchi kuchi qatnashadi. Bunda yer muhim ishlab chiqarish vositasi sifatida ishtirok etadi. Bu omillarni barchasini harakatga keltirish ishchi kuchi omiliga bevosita bog’liqdir. Kapital foyda yoki foiz, yer esa renta yaratadi degan tushunchalar – xato fikr-mulohazalardir, uni barchasini jonli mehnat egasi bo’lgan ishchi kuchi yaratadi. Aytish mumkinki, ishchi kuchi - moddiy vositalarni harakat keltiruvchi ishlab chiqarishning ustuvor omilidiр.


3. Agrosanoat integratsiyasi va uning asosiy ko’rinishlari.

Iqtisodiy rivojlanish qishloq xo’jalik tarmoqlarida doimo sanoat, savdo, transport va boshqa sohalar bilan bog’liq bo’ladi. Mamlakat aholisining oziq-ovqat mahsulotlariga va qishloq xo’jalik xom ashyosidan tayyorlangan tovarlarga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish faqat qishloq xo’jaligining holatiga emas, balki sanoat tarmoqlari bilan uyg’un rivojlanishiga ham bog’liq bo’ladi. Bu holat tarmoqlarning yagona, yahlit tizimini keltirib chiqarishga asos bo’ladi.



Agrosanoat integratsiyasi – qishloq xo’jaligi bilan unga xizmat qiluvchi va mahsulotni iste‘molchilarga yetkazib beruvchi tutash tarmoqlar o’rtasida ishlab chiqarish rivojlanishi hamda ularning uzviy birikish jarayonidir.

Agrosanoat majmuasi (ASM) – bu qishloq xo’jalik mahsulotdari yetishtirish, uni saqlash, qayta ishlash va iste‘molchilarga yetkazib borish bilan shug’ullanuvchi iqtisodiyot tarmoqlaridir.

ASM to’rtta sohani o’z ichiga oladi:

  • birinchi soha – qishloq xo’jaligiga ishlab chiqarish vositalri yetkazib beradigan sanoat tarmoqlari, shuningdek, qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishiga texnika xizmati ko’rsatish bilan band bo’lgan tarmoqlar;

  • ikkinchi soha – qishloq xo’jaligi o’zi;

  • uchinchi soha – qishloq xo’jaligi mahsulotlarini iste‘molchiga yetkazib berishni ta‘minlaydigan tarmoqlar (tayyorlash, qayta ishlash, saqlash, tashish, sotish);

  • to’rtinchi soha – odamlar hayoti va faoliyatining umumiy sharoitlarini ta‘minlaydigan infrato’zilma (yo’l-transport xo’jaligi, aloqa, moddiy texnika xizmati, mahsulotni saqlash tizimi, ombor va tara xo’jaligi)dan iborat.

Ishlab chiqarish infratuzilmasi bevosita ishlab chiqarishga xizmat qiladigan tarmoqlarni, ijtimoiy infratuzilma odamlar turmush faoliyatining umumiy sharoitlarini ta‘minlaydigan sohalrni (uy-joy, madaniy maishiy xizmat, savdo, umumiy ovqatlanish va boshqalarni) o’z ichiga oladi.

Masalan, qishloq xo’jaligida yerni unumdorligi bilan bog’liq bo’lgan ishlarga 75 mlrd so’mdan ortiq mablag’ o’zlashtirildi. Bu mablag’ni ko’p qismi kollektor-drenaj tarmoqlarini qayta tiklash va tozalash, pudratchi va suv xo’jaligi tashkilotlarini lizing asosida zamonaviy texnika bilan ta‘minlashga ishlatildi.

Prezident I. A. Karimov ta‘kidlaganidek: “Qishloqni yangilash va qayta qurish chora-tadbirlari tizimida ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani jadal rivojlantirish juda katta ahamiyatga ega”. Shu sababli respublikada qishloq ijtimoiy infratuzilmasini rivojlantirish hamda qishloq aholisini ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta‘minlash Dasturini amalga oshirish bo’yicha 2009 yilda bir qator ishlar amalga oshirildi va davom ettirilmoqda. (Konstitutsiyaning qabul qilinganligiga 17 yilligi munosabati Prezident i. A. Karimovning ma‘ruzasiga qaralsin. “Xalq so’zi” gazetasi 6 dekabr, 2009 yil)

O'zbekistonda agrar islohotlar vа ularni chuqurlashtirishning asosiy yo'nalishlari

Respublikamiz Birinchi Prezidenti I.Karimov so'zlagan nutqida

iqtisodiyotni rivojlantirish strategiyasining ustuvor yo'nalishlariga

to'xtalib, "Qishloq xo'jaligida olib borilayotgan islohotlarni izchil

davom ettirish vа uning barqaror rivojlanishini ta'minlash bundan

buyon ham g'oyat muhim masala bo'lib qoladi,"2 - deb ta'kidladi

vа mavjud muammolarning yechimini topishni ХХI asr boshidagi

dolzarb masala qilib qo'ydi.

O'zbekistonda agrar islohotlarning negizi yerga bo'lgan

mulkchilik masalasidir. Respublika Konstitutsiyasida yer xususiy

mulk qilib sotilishi mumkin emasligi, balki uni uzoq muddatli

ijaraga shartlari bilan topshirish mumkinligi ta'qidlangan.

I.Karimov. Xalqimiz farovonligining barqaror o’sishini ta’minlash – ustuvor

vazifa. “Xalq so’zi” ro’znomasi, 12 yanvar 2001 y.

IH = R + r + A

IH – ijara haqi;

R – yer rentasi;

r - yerga sarflangan kapital uchun foiz to’lovlari;

A – asosiy kapitallar amortizatsiyasi.

Islohotlarning ikkinchi bosqichida “Yer kodeksi”, “Qishloq

xo’jalik kooperativi (shirkat xo’jaligi) to’g’risida”, “Fermer xo’jaligi

to’g’risida”, “Dehqon xo’jaligi to’g’risida”gi qonunlar va tegishli

Hukumat qarorlari qabul qilinib, me’yoriy hujjatlar tasdiqlandi.

Bunday huquqiy bazaning yaratilishi agrar islohotlarni

chuqurlashtirishga zamin yaratdi. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini

tashkil etishning xalqaro andozalar va xalqimiz mentalitetiga mos

keladigan - shirkat, fermer va dehqon xo’jaliklaridan iborat modeli

tanlandi.

Shirkat xo’jaliklarida ishlab chiqarish oila pudrati asosida

tashkil etildi, pudratchilarning o’z mehnati natijasidan manfaatdorligini

oshiradigan va mas’uliyatini ta’minlaydigan tizim yaratildi. Qishloq

xo’jaligida tovar etishtiruvchilar faoliyatini erkinlashtirish bosqichma-

bosqich olib borildi, xalqimiz uchun strategic ahamiyatga ega bo’lgan

paxta va dondan boshqa barcha mahsulotlarga davlat buyurtmasi bekor

qilindi.

Yer munosabatlarida yangi tamoyillar joriy qilindi. Shirkat

xo’jaliklarida ekin maydonlarini, bog’ va tokzorlarni oila

pudratchilariga tanlov asosida uzoq muddatga ijaraga berish amalgam

oshirila boshlandi. Yerni fermer xo’jaliklariga 50 yilgacha vа dehqon

хо'jaliklariga umrbod foydalanishga berish tizimi yaratildi.

Tarixan shunday bo’lib qolganki, ko’pgina mamlakatlarda

jumladan, bizning mamlakatimizda ham qishloq xo’jaligidagi kapitalning

uzviy tuzilishi sanoatdagidan pastdir. Shuning uchun qishloq xo’jaligida

yaratilgan tovarlarning bozor qiymati ishlab chiqarishning ijtimoiy

qiymatidagi qo’shimcha qiymat miqdori jamiyatda shakllangan o’rtacha

foydadan ortiq bo’ladi. Qishloq xo’jalik tovarlarining bozor bahosi bilan

ijtimoiy ishlab chiqarish bahosi o’rtasidagi bu tafovut absolyut renta

manbayi bo’lib xizmat qiladi.

 Monopol renta - alohida tabiiy iqlim sharoitiga ega bo’lgan,

noyob qishloq xo’jalik mahsulotlari yetishtiriladigan yerlardan olinadigan

renta. Bunday renta noyob mahsulotlar (choy, kofe, sitrus o’simliklar

mevasi, maxsus qizil yog’och va boshq.) yetishtirilishidan paydo bo’ladi.

Noyob mahsulotlarning taklifi oz bo’lsada, talabi katta. Ushbu

mahsulotlarning taklifi o’zgaruvchan bo’lmaydi, chunki ular narxining

o’zgarishi, ularni oz yoki ko’p ishlab chiqarishni ta'minlay olmaydi. Shu

sababli kamyob mahsulotlar monopol narxda sotiladiki, bu narx ishlab

chiqarishga ketgan xarajatlardan ancha yuqori turadi, natijada yer egalari

monopol renta olishga muvaffiq bo’ladilar. Bunday renta sharoiti noyob

yerlar uchun, boshqalariga qaraganda, yuqori ijara haqi belgilanishida

ifoda etiladi.

 Undirma sanoatda renta - foydali qazilma konlarining

joylashishi va ularning boyligidagi farqlar natijasida vujudga keladi.

Yer osti qatlamida foydali qazilma boyliklarning joylashganligi

jihatidan ham, konning boyligi jihatidan ham bir-biridan farq qiladi.

Xuddi qishloq xo’jaligiga o’xshab, o’rta, yaxshi va o’ta yaxshi konlarda

ish yurituvchi korxonalar mavjud.

Qazilma boyliklarni yerdan ajratib bo’lmaydi, uning ustidagi boylik

yer bilan birgalikda mulk hisoblanadi. Mulk egasi undan o’zigina

foydalansa qo’shimcha foyda oladi. Konni ijaraga olgan sub'ekt mulk

egasiga undan foydalanganligi uchun renta to’laydi. Undirma sanoatdagi

renta tuproq hosildorligiga emas, balki yer qa'ridagi qazilma

boyliklarning oz ko’pligi, sifati, qazib olish xarajatlariga bog’liq bo’ladi.



Renta miqdoriga ta’sir etuvchi omlillar:

  • Yerning unumdorligi.

  • Foydalanishda bo’lgan yerlarda yetishtiriladigan qishloq xo’jalik mahsulotlarining bozor narx.

  • Birgalikda foydalanadigan boshqa resurslarning narxlari va unumdaorligi.

Agrosanoat majmuasi qishloq хо'jaligi mahsulotlarini ishlab

chiqarish, ulami tayyorlash, qayta ishlash, saqlash va tayyor mahsulotni

iste'molchilarga yetkazib berish bilan bog'liq tarmoqlar yig'indisidir.

Agrosanoat majmuasining asosiy vazifasi aholining oziq-ovqat

mahsulotlari va xalq iste'moli tovarlariga bo'lgan ehtiyojlarini to'laroq va

samaraliroq qondirishdan iborat.

Mamlakatimiz agrosanoat majmuasi agrosanoat

integratsiyasi va kooperatsiyasining mahsuli bo’lib, o'tgan asrning 70-

yillaridan boshlab yagona tizim sifatida shakllana boshladi.

Agrosanoat majmuasining pirovard mahsulotini yaratishda ishlab

chiqarish va muomala sohasining turli bosqichlarida bevosita va

bilvosita 70dan ortiq tarmoqlar ishtirok etadi. Agrosanoat majmuasi

tarkibiga texnologik va iqtisodiy jihatdan o'zaro bog'liq va qishloq

xo'jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishdan oxirgi iste'molchiga yetkazib

berishgacha bo'lgan jarayonda bevosita ishtirok etuvchi tarmoqlar kiradi.

Ushbu jarayonda ishtirok etayotgan tarmoqlar o'rtasidagi nisbat

agrosanoat majmuasining tarmoq tarkibini tashkil etadi.

Agrosanoat majmuasi 4ta sohani o'z ichiga oladi.

Agrosanoat o’z ichiga to’rta sohani oladi

Birinchi soha sanoatning agrosanoat majmuasini ishlab

chiqarish vositalari bilan ta'minlovchi, shuningdek, qishloq xo'jaligiga

ishlab chiqarish va texnik xizmat ko'rsatuvchi tarmoqlaridan iborat. Bu

sohaga agrosanoat majmuasi uchun mashina, traktor, kombayn,

stanoklar, ishchi mashinalar, qishloq xo'jaligi texnikalari uchun ehtiyot

qismlar, yoqilg'i - moylash materiallari yetkazib beruvchi, mineral o'g'it

va ximikatlar, qishloq хо'jaligi zararkunandalariga qarshi vositalar ishlab

Chunki iqtisodiy jihatdan erkin bo'lgan fuqaro, haqiqiy

mulkdorgina o'z mol-mulkini samarali tasarruf etishdan, o'z

boyligini ko'paytirishdan manfaatdor bo'libgina qolmay, balki

butun mamlakatni, boyitishga ham qodir bо'lаdi."3

Fermer хо'jaliklarini tashkil etish tanlov asosida,

oshkoralikni ta'minlagan holda amalga oshirilmoqda. Fermer

xo'jaliklari mamlakatimiz sharoitida ham xo'jalik yuritishning

eng samarali shakli ekanligini qisqa muddat ichida isbotlay oldi.

Buni 2006 yilning boshida tugatilgan shirkat хо'jaligi negizida

tashkil etilgan 125,7 ming fermer хо'jaliklarining ilk natijalari

yaqqol ko'rsatib turibdi. Ularning soni o'tgan yilga nisbatan 21,7

mingga ko'paygan. Fermer хо'jaliklarning qishloq хо'jaligi yalpi

mahsulotidagi ulushi 18,6%dan 24,5%ga oshdi.

Yangidan tashkil etilgan fermer хо'jaliklarida birinchi

yilning o'zidayoq paxtaning hosildorligi 6,4 sentnerga, donning

hosildorligi 5,3 sentnerga oshdi. Rentabellik darajasi paxtada -

12,8 foizdan 18,9 foizga, donchilikda - 1,9 foizdan 19,8 foizga

yetdi. Fermerlarda mahsulot birligiga ketadigan moddiy

resurslar sarfi sezilarli darajada kamaydi. Moddiy xarajatlar har

gektariga mineral o'g'it bo'yicha 46 kilogramm, yonilg'i-

moylash materiallari bo'yicha 67 kilogrammga kam bo'ldi.

Ularda mahsulot miqdorining ko'payishi asosan ekinlar

hosildorligi va chorva mahsuldorligining oshishi evaziga yuz

bermoqda.

Agrosanoat integratsiyasi.

Agrosanoat majmuasi vа uning tarkibi

Bozor sharoitida qishloq хо'jalik mahsulotlarini

yetishtiruvchi barcha bo'g'inlar bozor talabi doirasidagi tovarlarni

iste'molchiga taklif etish orqali o'z xarajatlarini qoplashi vа

daromad ko'rishi lozim. Bunda agrosanoat integratsiyasi hal

qiluvchi ahamiyatga ega.

Agrosanoat integratsiyasida qishloq xo'jalik

mahsulotlari yetishtiruvchi хо'jaliklar birlashgan bo’lib, ularning

ish1ab chiqarish faoliyati samaradorligi integratsiya doirasidagi

bo'g'inlar o'rtasidagi iqtisodiy munosabatlarga bog'liq. Qishloq

xo'jaligi vа unga tutash tarmoqlarning uzviy birikishi jarayoni

agrosanoat integratsiyasida namoyon bo'ladi. Natijada turli

tarmoqlarning o'zaro hamkorligi oqibati sifatida agrosanoat

majmuasi yuzaga keladi.

*100 r R Pn 

Pn – yerning bahosi;

R – renta hajmi;



r – foiz stavkasi.

Download 67.3 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling