1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari. Joba


Download 189.83 Kb.
bet4/7
Sana19.03.2020
Hajmi189.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

Tayansh so’zler:

Ja’miyetdin’ ma’nawiy turmisi, ma’nawiyat,ma’nawiy mu’ta’jlik,ma’nawiy islep shig’ariw,ma’nawiy o’zlestiriw,ma’nawiy mu’na’sebet, ja’miyetlik sana.


Qadag’alaw ushin sorawlar
1. «Ja’miyattin’ ma’nawiy turmisi»degende neni tu’sinesi

2. Ja’miyet ma’nawiy tu’rmisinin’ tiykarinan neler quraydi.

3. Ma’nawiy mu’ta’jligine neler kiredi.

4. Ma’nawiy islep shig’ariwdin’ o’zine ta’n ta’repleri haqqinda neni bilesiz.

5. Ja’miyet sanasinin’ ma’nisi ha’m tu’siniginin’ qabil qiliw.
9-tema Pa’n

1.Pa’nnin ahmiyeti.

2.Pa’n rawajlaniwi tariyxi.

3.Orayliq Aziya oyshillarinin Pa’n rawajlaniwina qosqan ulesleri.

4.Pa’n rawajlaniwiw nizamliqlari.

5.Pa’n ham jamiyet.
Pa’n tusinigin har turli bayaanlaw mumkin. Aldi menen Pa’n jamiyetlik annin arnwli formasi bolip, onda tabiyat, jamiyet, insan ruwhiy dunyasi tusinikleri, nizamlar, nazariyalar formasinda oz korinisin tabadi.

Pa’n dunya, sonday aq adamnin ozi haqqindagi obiektiv bilimlerdi islep shigariwga joneltirilgen, joqari darejede sholkemlestirilgen ham qaniygelestirilgen iskerlik esaplanadi.

Pa’n dunya haqqindagi obiektiv bilimler diziminen ibarat. Pa’nnin tiykargi manisin asiw ushin onin tomendegi tareplerin esapqa aliw kerek boladi: Birishiden, Pa’n jamiyetlik annin arnawli formasi esaplanadi. Pa’nnin mazmuninda insandi orap algan alemnin manisi, ozine tan tarepleri, bolek ozgeshelikleri korinedi. Insan en ayyemgi dawirlerden baslap ozi jasap atirgan, oni orap algan dunyani tusiniwge hareket qilgan ham sol tiykarda en ayyemgi dawirlerden baslap insan anindagi obiektiv alem haqqindagi bilimler qaliplesken. Ekinshiden, Pa’n alemdi ozlestiriwdin joqari usili esaplanadi. Bilimler obiektiv mazmunga iye, sebebi olar obiektiv alemnin insan anindagi subiektiv anlawinan payda boladi. Pa’nnin jamiyetlik annin arnawli formasi sipatindagi ozgeshelikleri aldi menen alemdi ilimiy biliw ozgesheliklerinde oz korinisin tabadi. Insan alemge aktiv munasibette bolmastan, alemdi bilmey turip, omir tarizin dawam ettire almaydi. Insannin alem haqqindagi bilimleri:

a) kundelik ameliy iskerlik protsessinde hamde

b) ilimiy biliw tiykarinda payda boladi.

Ilimiy nazariyaliq biliw natiyjeleri Pa’nnin mazmuninda korinisin tabadi. Ilimiy biliw alemdi biliwdin basqa korinislerinen ozine tan tarepleri menen pariqlanadi:

- Aldi menen pn alemdi, ondagi zat ham hadiyselerdi teren ham aniq biliwdi korsetedi.

- Ilimiy biliwden kozde tutilgan maqset aniq bilimler, ilimiy haqiyqatlardi payda etiwden ibarat. Aniq bilim degende onin alemdi tuwri korinisin tapqani, alemge mas keliwi nazerde tutiladi.

- Ilimiy bilimlerdi payda etiw ushin arnawli ilimiy metodlardan paydalaniw kerek boladi. Sonin ushin da Pa’nnin mazmuninda obiektiv alemdegi zat ham hadyseler koriniwi menen bir qatarda, ilimiy bilimlerdi payda qiliw usillari da islep shigilgan boladi.

- Ilimiy izleniw natiyjeleri ilimiy bilim formalarinda - mashqala, nizam, ilimiy boljaw, oylap tabiw, taliymatlarda korinedi.

- Ilimiy bilimler ozine tanligi olarsin dizimliligi, birdemlikti qurawinda.

- Pa’nde ilimiy bilimlerdin aniqligin tiykarlawdin arnawli usillari islep shigilgan boladi.

- Ilimiy bilimler - nizam, nazariya, taliymatlar ozine tan ilimiy tilde bayan etiledi. Ilimiy til degende tabiyiy ham jasalma til qurallarinan paydalaniw nazerde tutiladi.

Pa’n manawiy islep shigariwdin ozine tan formasi esaanadi. Ilimiy izleniwden kozde tutilgan maqset, ilimiy bilimlerdi payda qiliw esaanadi. Ilimiy bilimlerdin qaliplaesiwi ham rawajlaniwi qiyin iskustvaliq protsess bolip, onin kelip shigiwi ilimiy mashqalalarga barip taqaladi. Har qanday ilimiy izleniw ilimiy mashqalani qoyiwdan baslanadi. Ilimiy mashqala ol yaki bul nazariyaliq maseleni sheshiwde ol haqqinda bar bilimnin jeterli emes ekenligin anlawdan kelip shigadi.

Izertlew protsessinde uyrenilip atirgan obiekt haqqinda daslepki ilimiy daliyller toplanadi. Ilimiy daliyller ol yaki bul darejede dodalaniwi, islep shigiliwi natiyjesinde ilimiy boljaw alga suriledi. Tastiyiqlangan, isbatlangan ilimiy boljaw - ilimiy nazariyada oz korinisin tawadi. Solay etip, Pa’n manawiy islep shigariwdin arnawli korinisi sipatinda insannin alem haqqindagi ilimiy bilimlerinde - mashqala, ilimiy boljaw, nazariya, taliymatlarda oz korinisin tabadi.

Pa’nnin tiykargi tareplerinen biri onin qiyin dizimli jamiyetlik institut ekenliginde.

Pa’n qiyin qiyin duziliske iye jamiyetlik institutdegende tomendegiler nazerde tutiladi.

1. Ilimiy izleniw alip baratugin, jana ilimiy bilimlerdi qolga kirgiziw kerek bolgan alimlar;

2. Ilimiy iskerlikte kooperatsiyanin amelge asiwi;

3. Ilimiy bilimlerdi qaliplestiriwge turtki beretugin ilimiy xabardin barligi;

4. Ilimiy iskerlikti jamlestiretugin, basqaratugin arnawli ilimiy dargay ham sholkemler;

5. Laborotoriya izertlewleri ushin arnawli materiyallar, asbap-uskeneler, priborlar.

Pa’n ilimiy bilimlerdi payda qiliwdin en uliwma jamiyetlik formasi bolip esaplanadi. Ilimiy bilimler individual ham topar iskerligi natiyjesinde qaliplesedi ham rawajlanadi.

Ilimiy bilimlerdi payda etiw qiyin protsess bolip, onin ahmiyeti ilimiy bilimler dinamikasinda korinisin tabadi. Bul bilmesten biliwge, jetilispegen bilimnen jetiliskenlikke qarap bariwdan ibarat bolgan qiyin protsess bolip, ozara bir-biri menen almasip turatugin emperik ham nazariyaliq darejede oz korinisin tabadi.

Pa’nnin tiykargi tareplerinin biri bul onin tikkeley islep shigariwshi kushlerge aylana baslaganligi. Pa’n ham islep shigariw arasindagi ozara baylanisliliq turli tariyxiy dawirlerde turlishe bolgan. Maselen; alem haqqindagi daslepki ilimiy bilimler adamlardin tikkeley ameliy iskerliginen, kundelik zarurliklerinen kelip shiqqan. Daslepki dawirlerde Pa’n islep shigariwga sezilerli darejede tasir korsetpegen, bul tasir kobi menen miynet qurallarin astelik penen ozgerip bariwinda korinisin tapqan. Onin ustine nazariyaliq bilimlerdi ameliyatqa usiniw imkaniyatlari da sheklengen edi.

XIX a’sirden baslap Pa’n ham islep shigariw ozara jaqinlasa basladi. Bul janasha dawirdin baslaniwi puw mashinasi ham elektrdin oylap tabiliwi menem baylanisli edi. Endi Pa’n islep shigariwga qaraganda tezrek rawajlana basladi. Bul jagday Pa’nnin tikkeley islep shigariwshi kushlerge aylaniwina imkaniyat jaratti. Pa’nler, asirese tabiyattaniwshiliq Pa’nleri tarawindagi qolga kirgizilgen jetiskenlikler islep shigariwdin jana hazirgi zaman tarawlarinin payda boliwina alip keldi. Energetika, elektronika, Ximiya, radiotexnika, raketotxnika, qusagan tarawlar asirese Pa’nnin tikkeley islep shigariwshi kushlerge aylanip atirganliginan belgi beredi. Pa’n rawajlaniwi aqibetinde tabiyatta bolmagan jana narseler, miynet predmetlerin islep shigariw jolga qoyildi. Sintetik talshiq, jasalma almaz, otqa shidamli metall quymalari ham basqalar bugan misal bola aladi.

Pa’n birdemlikti qurawshi ilimiy bilimler sistemasi sipatinda ozine tan duziliske iye. Bul Pa’nler klassifikatsiyasinda oz korinisin tabadi. Pa’nlerdi turli tiykarlarga kore ayiriw mumkin. Predmetine (nege uyreniliwine) qarap Pa’nlerdi a) tabiyat b) jamiyet v) logika haqqindagi Pa’n bolimlerine boliw mumkin. Texnika Pa’nlerin alimlar ayriqsha bolimlerge ajiratdi.

Bilim menen ameliyat ortasindagi baylanisliliq ozgesheliklerine qarap Pa’nlerdi 2 toparga boliw mumkin: a) fundamental; b) ameliy Pa’nler.

Pa’nnin qaliesiwi ham rawajlaniwi jamiyet rawajlaniwi menen tikkeley baylanisli.

Pa’nnin qalipesiwi ham rawajlaniw basqishlari degende tomendegiler nazerde tutiladi:

1) Pa’n rawajlanaman degenshe daslepki bilimlerdin qaliplesiwi;

2) Ayyemgi dunyada Pa’n;

3) Orayliq Aziya ilimiy biliwlerdin qaliplesiwi ham rawajlaniwi;

4) Batis oyaniw dawirinde Pa’n rawajlaniwi (15-17 asirler);

5) 18-19 asirler Klassik Pa’ninin qaliplesiwi;

6) 20 asirdin 1-yarimi klassik emes Pa’n;

7) 20 asirdin 2-yariminan baslap hazirgi zaman Pa’ni qaliplese basladi.

En ayyemgi dawirlerden baslap adam oz atirapindagi alemdi anlawga umtiladi. Daslepki bilimler tamiri insan ameliyatina barip taqaladi. Daslep diyqanshiliq, sharwashiliq, onermentshilik penen baylanisli turde ameliy xarakterdagi bilimler tiykarinda qaliplesedi ham rawajlanadi.

Ayyemgi Misr, Mesopotamiya, Hindistan, Xitay ham Orayliq Aziyadagi daslepki tsivilizatsiya astronomiya, matematika, biyologiya, meditsina tarawinda koplegen bilimler ele Pa’n darejesine, nazariya darejesine koterilmegen bilimler edi. Olar tikkeley kozge taslanip turatugin waqiya-hadiyselerden shigarilgan juwmaqlar fomasinda bar edi. Janede anigiraq aytqanda bul bilimler daslepki toplangan tajriybeler korinisi edi. Natiyjede jiynalgan bilimler Grek Pa’ni ham filosofiyasinin juzege shigiwina sharayat jaratti.

Daslepki ilimiy bilimler sistemasi evropada bunnan 2500 jil aldin qaliplesti. Bul ayyemgi gretsyada qaliplesken ilimiy bilimler sistemasi edi. Ayyemgi grek alimlari Fales, Anaksimandr, Anaksiman, Pifagor tabiyat haqqindagi daslepki ilimiy bilimler dizimin jaratti. Natiyjede matematika, fizika, biyologiya, psixologiya, astronomiya, meditsina ham basqa Pa’nler ushin sharayat jaratildi. Bul ilimiy bilimler Platon akademiyasinda, Aristotel litseylerinde, Pifagorlar mekteplerinde oqitildi.

Ilimiy bilimlerdin qaliplesiwi ham rawajlaniwina Orayliq Aziyadan jetisip shiqqan ulli alimlar ulken ules qosti. Watanlasimiz Muxammed Ibn Musa Xorezmiy algebra Pa’nine tiykar saldi. Axmed Ferganiy astronomiya Pa’ni rawajlaniwina ulken ules qosti. Ol asPa’n deneleri hareketi tuwrisindagi taliymatti jaratti; texnik qurilmala islep shiqti. Ferganiy geografiya ham geodeziya Pa’nlerin rawajlandiradi.

Orayliq Aziyadagi ilimiy bilimler rawajlaniwi 1004-jilda qaliplesken daslepki ilimiy dargay - Mamun akademiyasi iskerligi menen tuwridan tuwri baylanisli. Bul akademiya dunyada "Majilisi ulama" ati menen taniqli bolgan ham onda Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Abdlloh Xorazmiy, Abu Sahiy Iso Al Masixiy usagan ilimli alimla iskerlik penen shugillangan. Olar matematika, astronomiya, ruwhiyliq, logika, muzika, ximiya, geografiya, mexanika usagan turli Pa’n tarawlari menen shugillanip Pa’nlerdin keleshektegi rawajlaniwina sharayat jaratip bergen. Watanlasimiz Axmed Ferganiy, Abu Rayxon Beruniy, Ulugbek tiykar salgan tiurli ilim tarawlari 16-asirge kelip, batis oyaniw dawiri Pa’ninin rawajlaniwi ushin tiykar bolip xizmet qildi. Pa’n tariyxi menen shugillaniwshi alimlar pikirinshe, haqiyqiy klassik Pa’nnin qaliplesiwi ham rawajlaniwina evropa oyaniw dawiri: 15-16 asirlerge tuwri keledi.

XV-XVI a’sirlerden baslap Pa’nler, asirese tabiyattaniw Pa’nleri jedel rawajlandi. Nikolay Kopernik tarepinen oylap tawilgan Gelotsentrik nazariya, Iogann Kepler, Galileo Galiley, Isaak Nyuton, R.Guk, L.Eyler uqsagan alimlardin Pa’n tarawinda qolga kirgizken jenisleri, klassik mexanika, eksperimental tabiyattaniwshiliq uqsagan Pa’nlerdin qaliplesiwi haqiyqiy ilimiy krizis edi ham bul krizis Pa’n rawajlaniwinda jana dawir - klassik Pa’n dawiri baslanganinan derek beretugin edi.

Bul dawir ilimiy iskerlikti sholkemlestiriwge qaratilgan arnawli ilimiy mekeme ham sholkemlerdin payda boliwi menen xarakterli. London Patshaliq Akademiyasi, Parij akademiyasinin payda boliwi bugan daliyl bola aladi.

Soni aytiw kerek, daslepki akademiya ayyemgi Gretsiyada eramizdan aldingi V asirde payda bolgan ham Platon akademiyasi, dep aytilatugin edi. 1004-jilda Xorezmde Mamun akademiyasi payda boldi. Biraq bul ilimiy mekemeler keyinshhelik talapqa juwap bermegeni ushin oz iskerligin toqtatqanligi tariyxtan belgili.

Ilimiy bilimlerdin uzliksiz rawajlanip bariwi jana ozine tan ilimiy mekeme ham sholkemlerdin qaliplesiwine sebepshi boldi. Pa’nnin arnawli qaliplesken mekeme ham sholkemleri degende akademiyalar, ilimiy tekseriw institutlari, ilimiy oraylar, ilimiy jamiyetler, laboratoriyalar nazerde tutiladi.

Daslep ilimiy jamiyetler, akademiyalar iskerleigi jolga qoyildi. Olar tarepinen ilimiy jurnallar usinildi. Keyinshelik, asirese XX asirge kelip ilimiy-izertlew institutlari, ilimiy laboratoriyalar payda bola basladi.

XIX asirdin aqiri XX asirdin baslarinda Pa’nler rawajlaniwi jana - klassik emes Pa’n basqishinda oz korinisin tawdi. Bul basqish A.Eynshteynnin aniqliq nazariyasi, kvant nazariyasi menen tikkeley baylanisli edi.

Hazirgi dawir Pa’n rawajlaniwinin jana basqishi ekenligi menen xarakterlenedi.

Pa’nnin jamiyet omirinde tutqan ornin hazirgi zaman jamiyetinin jana informatsion jamiyet basqishina otkenliginen da bilsek boladi.

Bul dawir Pa’nnin uliwma jana tarawlari (kvant fizikasi, kibernetika, informatika, molekulyar genetika, gen injeneriyasi, biotexnologiya h.t.b.) ninpayda bolganligi, Pa’nnin jamiyet omirindegi barshe tarawlarindagi rolinin orni asqanliginan derek beredi.

Pa’n uzliksiz janalaniw, rawajlanip baratugin quramali sotsialliq hadiyse esaplanadi. Pa’n rawajlaniwinda ozine say nizamlarga amel qiladi.

Aldi menen ilimiy bilimler rawajlaniwinda miyrasiyliq, olardin mazmuni ham formasi ozgerip jedellesip bariwi kuzetiledi. Gap sonda, jana bilimlerdin payda boliwi menen eski bilim jogalmaydi, balkim Pa’n zapaslarinan orin aladi. Bul zapaslarga jana bilimlerdin qosilip bariwi Pa’nler mazmunindagi ozgeris ham rawajlaniwga tiykar boldi. Har bir dawirde payda bolgan bilim keyingi jana bilimler ushin jana tiykar waziypasin oteydi. Pa’n rawajlaniwinin har bir tariyxiy basqishinda payda bolatugin jana bilimler sol dawirge say ilimiy ideyalarga tiykarlanadi. Maselen, klassik Pa’n mexanika nizamlarina ideyalarina tayangan. Klassik emes Pa’n rawajlaniwi aniqliq nazariyasi, kvant mexanikasina tiykarlanadi.

Pa’n rawajlaniwi har bir basqishta belgili ilimiy biliw usillarina tayanadi. Maselen, antik dawirde ilimiy biliw payda etiwdin baqlaw metodinan sonday aq, logikaliqq usillardan paydalanilgan.

Jana dawirde Pa’n janaliqlari eksperimental metodlardan tiykarlangan halda qolga kiriilmekte. Hazirgi dawir Pa’ninde ilimiy bilimlerdi payda etiwdin basqa usillari menen bir qatarda jana usillari, metodlari qollanbaqta. Ane sonday usillarga sinergetika usili misal bola aladi.

Pa’n rawajlaniwinin en basli nizamlarinin biri ilimiy bilimlerdegi differentsiyalasiw ham integratsiyalasiwi esaplanadi. Insan aleminin ahmiyetine qanshelli shuqir kirip bargan sayin onin bilimleri artip baraberedi ham sol tiykarda Pa’nnin jana tarawlari payda boladi. Maselen daslep fizika Pa’ni mexanika, astronomiya, fizika Pa’nleri sipatinda payda bolgan. Fizika tarawindagi ilimlerdin rawajlanip bariwi fizika shenberinde jana Pa’n tarawlari qatti zatlar fizikasi, molekulyar fizika, plazma fizikasi tarawalarinin qaliplesiwine turtki boldi. Hazirde har bir Pa’n kopten kop tarawlardan ibarat. Maselen, meditsina Pa’ni, shenberinde 300 den artiq garezsiz ilimiy tarawlar bar. Ilimiy bilimler rawajlaniwi Pa’nler tarawlarinin oz ara bir birine jaqinlasiwi zarurligin keltirip shigaradi ham bul jaqinlasiw integratsiya protsessi dep jueitilwledi. Geoximiya, gidrodinamika, biofizika, gen injeneriyasi, biotexnologiya, astrofizika Pa’nindegi integratsiya protsessleri jemisi sipatinda qaliesken jana tarawlar esaplanadi.

Pa’n rawajlaniwi protsessinde onin jamiyettegi orni da ozgerip baradi. XIX asir aqirna shekem Pa’n islep shigariwga qaraganda rawajlaniwi tomen bolgani ushin da islep shigariwga jeterli darejede sezilmeydi. XX asirde Pa’n rawajlaniwi texnika rawajlaniwininan ozip kete basladi. Bul jagday aqibetinde, Pa’n texnika islep shigariwdan ibarat jalgiz sistemanin qaliplesiwine alip keldi; Pa’n tuwridan tuwri islep shigariwshi kushlerge aylana basladi. Bul protsess hazirgi dawirde janede kusheydi. Pa’nnin jamiyet omirinin barshe tarawlari menen baylanisi jamiyeke tasiri janede kusheydi. Hazirde jamiyettin ilimiy bilimler tasirinen jiraq bolgan bide bir tarepin tabiw qiyin. Pa’n bargan sayin jamiyet omiri ham rawajlaniwinin jetekshi faktorina aylanip barmaqta.


Tayanish tusinikler:

Pa’n, texnika, islep shigariw, informatsion jamiyet, fundamental Pa’n, ameliy Pa’n, differentsiyalasiw, integratsiyalasiw.



Qadag’alaw ushin sorawlar:

1. Pa’n tusiniginin ahmiyeti.

2. Pa’nnin ozine tan qasiyetleri.

3. Pa’nnin qaliplesiwi ham rawajlaniwi qanday dawirlerdi oz ishine aladi.

4. Ne sebepten Pa’n sotsialliq sananin arnawli formasi esaplanadi?

5. Pa’n-sotsialliq institutlar sistemasi, degende ne nazerde tutiladi?

6. Pa’n jamiyet arasindagi dialektik baylanisliliqti qalay tusinesiz?

7. Pa’nde differentsiya protsessleri qalay keshedi?

8. Ilimiy bilimler integratsiyasi nelerde korinedi?
10-Tema: Madeniyat ham qadiriyatlar

Madeniyat quramali, kop qirli sotsialliq qubilis. Ol bir Qatar panlerdin uyreniw obiekti bolip esaplanadi. Maselen, arxeologiya otmishte adamlar iskerligi natiyjesinde juzege kelgen predmetler, esteliklerdi uyrenedi. Etnografiya malim bir xaliqtin madeniyatin uyrenedi.

Sotsialliq filosofiya madeniyatin birliginen ibarat sotsialliq hadiyse sipatinda uyrenedi. Madeniyat atamasi kop manilerge iye—egin egiw, qayta islew beriw, asraw, abaylaw, maglumat, talim tarbiya, rawajlaniw. Madeniyat insandi basqa barshe tabiyiy biologic dunyadan ajiratip turadi.

Madeniyat tusinigi ayrim alimlar arabsha ham sozlerinin qosiliwinan kelip shiqqan ham ol < qalaga tan > manisin anlatadi, dep esaplaydi. Evropaliq alimlar madeniyat tusinigi < kultura > sozinen kelip shiqqan ol gamxorliq qiliw manisin bildiredi, degen pikirdi aldiga suredi. Madeniyat ozbek tilinde tarbiya korgenlik, bilimlilik, sapaliliq manilerinde isletiledi. Madeniyat insan ham jamiyet iskerliginin barliq korinisleri, onin aqibetinde jaratilgan jami materiyalliq ham manawiy qadiriyatlardi oz ishine qamrab aladi.

Madeniyat tusinigine har turli tariypler berilgen. XX asirdin 50- jillarinda amerikaliq alimlar Anri Kreber ham Antone Klakxomlar madeniyat tusinigine berilgen tariypler 164 ekenligi haqqinda piker bildirgen. Hazirgi zaman filosofiyasinda madeniyat tusinigine berilgen tariyp 500 atrapinda dep esaplaytugin alimlar O.G. Danilyan ham V.M. Taranenko.

Madeniyat tusiniginde;

insannin jaratiwshiliq iskerligi bul iskerliktin usillari ham qurallari sawlelenedi.

insan iskerliginin natiyjeleri

Insannin iskerligi materialliq ham manawiy turlerge bolinedi. Sogan kore madeniyat 2 turde korinedi;

materialliq madeniyat

manawiy madeniyat

Materialliq madeniyat degende insaniyat tarepinen jaratilgan jami materialliq qadiriyatlar nazerde tutiladi.. miynet qurallari texnika, texnologiya, islep shigariw madeniyati, turmistin materialliq shart- sharayitlari h.t.b materialliq madeniyat turleri esaplanadi.


Manawiy madeniyat degende manawiy qadiriyatlardi islep shigariw jetkerip beriw ham tutiniw tarawlari nazerde tutiladi. Manawiy madeniyat quramina:

insan manawiy iskerliginin barshe korinisleri

bul iskerliktin barliq natiyjeleri: pan, filosofiya, san`at, siyast, huqiq, talim-tarbiya, din, jamiyetti basqariw

mekemeler ham sholkemler: mektep, joqari ham orta arnawli oqiw orinlari, teatr, kino, muzey, kitapxana, konsert zallari h.t.b kiredi

Materialliq ham manawiy madeniyat arasina qatan shegara qoyiw olardi bir-birinen ajiratiw mumkin emes. Miynet qurallarin islew materialliq zarurlikten kelip shigadi ham materialliq islep shigariw iskerliginin natiyjesi esaplanadi. Hazirgi waqitta miynet quralin bilimsiz islew mumkin emes.

Manawiy madeniyat sotsialliq rawajlaniwdin zarur fakrori esaplanadi. Jamiyettin rawajlaniw darejesi manawiy madeniyat penen baslanadi. Insan godeklik waqtinnan aq madeniyat tasirinde jasaydi. Insan talim tarbiyasi degende aweli onin madeniyatli insan sipatinda kamal taptiriw nazerde tutiladi. Talim tarbiya protsesinde insan madeniyatqa ashiq boliwga uyrenedi. Madeniyatti turli tiykarlarina kore bir Qatar turlerge boliw mumkin: maselen milliy ( ozbek madeniyati, rus milliy madeniyati ) territoriyaliq (slavyanlar madeniyati, turkey xaliqlar madeniyati, afrikaliqlar madeniyati ) madeniyat turlerin korsetiw mumkin. Tariyxiy dawir koz qarasinan madeniyatti antik uliwma insaniy madeniyat, orta asirler dawiri madeniyati siyaqli turlerge boliw mumkin. Jamiyet turmisinnin turli tarawlarina qarap, siyasiy madeniyat, ekonomikaliq madeniyat, huqiqiy madeniyat haqqinda piker juritiw mumkin.hazirgi waqitta madeniyattin ozine tan turleri: galabaliq madeniyat, jaslar madeniyati, elita madeniyat, jumisshilar madeniyati siyaqli turleri bar ekenligin itibarga aliw lazim. Madeniyattin jamiyette tutqan orni onin:

gnoseologik yaki tarbiyaliq

jaratiwshiliq

kommunikativlik

normative funktsiya

insanparwarliq funkysiyalarin korsetiw mumkin.

Madeniyatta insaniyat tajriybesi jamlengen boladi ham ol aldin ala bilimler turinde korinedi. Olardi ozlestiriw madeniyattin gnoseologik yaki tarbiyaliq funktsiyasinin qasiyetin quraydi. Madeniyat adamlar iskerliginnin zarur qurali esaplanadi. Ilimiy izleniwler alip bariw san`at tarawinda iskerlik korsetiw madeniyatinin jaratiwshiliq funktsiyasi qasiyetin quraydi.

Turmistin barliq korinislerinde – miynette, turmista, shaxslar ara munasebetlerde madeniyat adamlar minez-qulqina tasir korsetedi, olardin hareketlerin basqaradi. Bul madeniyattin normative ( tartipke saliw ) funktsiyasin quraydi. Normative funktsiya tarbiyada, huqiqta oz korinisin tabadi. Madeniyat sotsialliq omir tajriybesin bir awladtan ekinshi awladqa jetkerip beriw qurali esaplanadi. Madeniyat qadriyat turinde awladlar tarepinen ozlestiriledi ham sol tuykarda awladlar baylanisliligi tamiynlenedi. Sotsialliq tajriybeni awladlarga sindiriw madeniyattin kommunkativlik funktsiyasin quraydi. Madeniyat insanda insaniyliqtin qaliplestiriw waziypasin atqaradi. Madeniyat arqali insan kamalatqa umitiladi, insanda en joqari insaniy qasiyetler qaliplesedi. Madeniyat insaniyliqtin darejesi ham korsetkishi esaplanadi. Bul madeniyattin insanparwarliq funktsiyasi esaplanadi.

Jamiyet rawajlaniwinin qaysi tarawi haqqinda gap ketiwine qaramastan bul rawajlaniwda tiykargi orindi insan ham onin madeniy jetilisiwi darejesi sheshiwshi qural bolip esaplanadi. Filosfiyanin en zarur problemalarinnanbiri—qadiriyatlar problemasi. Qadiriyatlar problemasi filosofiya tariyxinda ayyemnen berli bar bolgan. Ayyemgi grek filosoflari Sokrat, Platon jaqsiliq, adalat, parawanliq qadiriyatlari haqqinda piker juritken. Aristotel adalat, baxit joqari qadiryatlar ekenligin aytip otip olardi salistirmali xarakterdegiligi. Olar insanninsawatina baylanisliligi haqqinda piker juritken. Orta asirlerde qadiriyatlar ilahiy mazmunda koringen. Oyaniw dawirindegi filosofiyaliq qaraslarinda insanparwarliq qadiriyatlarina ayriqsha itibar bergen

XIX asirden baslap qadiriyatlar teoriyasi islep shigildi. Qadiriyatlar haqqindagi teoriya talimatti sipatlawshi aksiologiya terminin XIX asirdin ekinshi yariminda fransuz filosofi P.Lapi ham nemets alimi E.Gartmanlar tarepinen qollaniwga kiritilgen. Aksiologiya—qadiriyatlar filosofiyasi pani sipatinda XX asirdin aqirinda qaliplesti. Qadiriyatlar haqqindagi talimat qadriyattaniwshiliq, qadiriyatlar filosofiyasi – aksiologiya dep juritiledi.

Qadiriyatlar ne? Bul tusinik qadir qimbat tusinigi menen baylanisli. Qadiriyatlar adamlar qadirleytugin narselerge qarata isletiledi. Filosofiya lugatinda qadiriyatlar jamiyet, insan, insaniyat ushin ahniyetli bolgan barliq narse hadiyseler, paziyletler jiyindisi dep tariypleydi. Akademik J.Tulenovtin pikirinshe, qadiriyat degende insan ham insaniyat ushin ahmiyetli bolgan millet, elat, ham sotsialliq toparlardin mapleri ham maqsetlerine xizmet qilatugin tabiyat ham jamiyet hadiyseler jiyindisi tusiniliwi lazim. Qadiriyatlar sotsialliq qasiyetke iye bolip, adamlardin ameliy iskerligi waqtinda qaliplesedi ham rawajlanadi. Qadiriyatlar tusiniginde ogan tan qasiyetler korinedi:

qadiriyatlar oz qasiyetine kore sotsial. Narselerdin ozi garezsiz tarizde qadiriyat bola almaydi. Jamiyet bolmasa qadiriyatta joq. Qadiriyatlar hamme waqit insan qadiriyatlaridir.sonin ushinda insan menen baylanisliqta bolgan waqitta gana narseler qadirli bola aladi.

Qadiriyatlar insannin ameliy iskerligin juzege keltiredi. Insan ham onin malim natiyjege erisiwine joneltirilgen iskerligi onin ushin ahmiyetli, qadirli

Har qanday narse 2 turli qasiyetke iye. Biri- narsenin nege kerekligi, ekinshisi onin insan talaplarina qanshelli darejede baylanisliligi. Narse ozinen ozi qadirli bola almaydi. Ol insannin bir talabin qandirganda gana qadirli bola aladi. Demek, onin qadirli qadirli emesligi insanga onin munasebetine baylanisli.

Qadiriyatlar obiektiv qasiyetke iye. Qadiriyat oz ozinnen emes, insannin predmetli ameliy iskerliginen kelip shigadi.

Qadiriyatlardi turli tiykarlarga kore turlerge ajiratiw mumkin. Jamiyet turmisinnin tarawlarina baylanisli boliw koz qarasinan qadiriyatlardin: a) materialliq b) sotsialliq- siyasiy v) manawiy turlerin korsetiw mumkin.materialliq qadiriyatlar ishinde tabiyiy qadiriyatlar ahmiyetli orin tutadi tabiyiy qadiriyatlarga jer, jer asti bayliqlar, suw, hawa, togaylar, osimlikler, paydali qazilmalar, haywanlar ham basqalar kiredi. Ekonomikaliq ahimetke iye bolgan tabiyiy shiyki zat, paydali qazilmalar Ozbekistan Respublikasinin milliy bayligi, tiykargi qadiriyatlarinnan esaplanadi. Tabiyiy resurslar: janilgi, metal, rudalar, hawa, suw, osimlikler, haywanlar bolmasa insan jasay almaydi.ana jer adamlar ushin materialliq zatlar taminati, miynet qurallari gaziynesi esaplanadi. Jer—insaniyat rawajlaniwi besigi. Solay eken omirimiz tamiynati—jerdi qadirlemew mumkin emes.ozbekistan Respublikasi Konstitutsiyasinnin 55- statiyasinda: < jer, jer asti bayliqlari,suw, osimlik ham haywanat dunyasi hamde basqa tabiyiy bayliqlar, uliwma milliy bayliqlar olardan aqilga say paydalaniw zarur ham olar mamleket qorgawinda> dep jazilgan. Materialliq qadiriyatlar negizin mulk quraydi. Mulikti oz iyesine beriw jamiyet rawajlaniwinnin zarur qurali esaplanadi, mulk iyesi usi mulkti saqlaw ham kobeytiw ushin guresedi. Mamleket rawajlaniwinnin joqarilawina xizmet qilatugin awele mulkdarlar esaplanadi. Sonliqtan ham mamleketimizde amelge asirilip atirgan ekonomikaliq reformalardin tiykarin mulkiy munasebetlerdi tupten ozgertiw quraydi. “ mulktin mulkdarga xizmet qiliwina,onin mulk iyesine, putkil mamketke payda keltirip har bir puqaranin parawanliligina xizmet qiliwina erisiw lazim”

Ane sonda gana payda bolipatirgan mulkdarlar klasi oz mamleketinnin ekonomikasin bekkemlew ham qorgaw sotsialliq siyasiy turaqliliqti tamiynlew ushin barliq imkaniyatlardi jaratadi,- dep aytip otedi Prezident Islam Karimov.

Materialliq qadiriyatlar tabiyiy ( tabiyat redmetleri, miynet predmetleri ) ham predmetli ( insan miyneti natiyjeleri ) korinislerinde juzege keledi.

Sotsialliq- siyasiy qadiriyatlarga sotsialliq adalat, tinishliq, barqararliq siyaqlilar kiredi. Manawiy qadiriyatlar degende ilimiy, adep-ikramliliq, diniy, estetik qadiriyatlar nazerde tutiladi. Kimnin talaplarin korsetiw qasiyetine kore qairiyatlar shaxsiy, toparliq, jamaalik, milliy, uliwma insaniy korinislerge iye. Jamiyet ham insan turmisinda tutqan orinlarina kore qadiriyatlar ekinshi dareeli kundelik ham joqari qadiriyatlardin turlerin korsetiw mumkin. Materialliq, sotsialliq- siyasiy manawiy qadiriyatlardin belgili bir bolegi joqari qadiriyatlar quraydi. Tinishliq, insan turmisi, adalat, erkinlik, huqiq, waziypalar haqqindagi oylar, dosliq, muxabbat, qarindasliq siyaqlilar joqari qadiriyatlar toparina kiritiw mumkin.qadiriyatlarin mazmuni, korinisi ozgeriwshen. Qadiriyatlar turleri arasina qatan shegara qoyiw mumkin emes. Olar urmis sharayitlari zaman talabi menen bir turden basqa turge otiwi mumkin. Jamiyettegi ozgerisler rawajlaniw jana qadiriyatlardin qaliplesiwine yaki ayrim qadiriyatlardin jogaliwina alip keliwi mumkin. Insan ham onin omiri en joqari qadiriyat sanaladi. Respublika Konstitutsiyasinda sonday sozler jazilgan: “ Ozbekistan Respublikasi demokratiya,uliwma insaniy printsiplerge tiykarlangan, ogan kore insan onin omiri, erkinligi, namisi, qadir- qimbati ham basqa huqiqlari oqari qadiriyat esaplanadi”.

Solay etip, madeniyat ham qadiriyatlar insan ham jamiyet turmisinda ayriqsha orin iyeleydi.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling