19. Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi


Download 73.18 Kb.
Pdf просмотр
Sana08.07.2018
Hajmi73.18 Kb.

21-mavzu 

Geografiya darslarini rejalashtirish. Geografiya darsi va uning 

turlari. 

 

19.

 

Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi 

 

Vaqti – 2 soat 

Talabalar soni: 25-60 nafar 

O’quv mashg’ulotining shakli 

Axborot, 

vizual 


ma’ruza, 

B.B.B. 


texnikasidan foydalangan holda 

Ma’ruza mashg’ulotining rejasi 

 

1.O’qituvchining darsga tayyorgarligi. 



2.Dars uchun material tayyorlash. 

3.Mavzuli-kalendar ish rejasi. 

4.Dars rejasi. 

5. Darsning maqsadlarini belgilash. 

 6.Dars ti’lari tasnifi 

 

O’quv mashg’ulotining maqsadi:  



‘edagogik vazifalar: 

- Dars va uning maqsad-vazifalari; 

-O’qituvchinig 

darsga 


tayyorgarligi; 

-Dars  uchun  material  tayyorlash 

jarayoni; 

Geografiya  darslarini  rejalashtirish, 

yillik ish rejasi tuzish,kundalik ‘lan 

–kons’ekt  yozish,dars  maqsadlarini 

to’g’ri belgilashni o’rgatish. 

O’quv faoliyatining natijalari: 

Talaba: 

Dars va uning maqsad-vazifalari; 

-O’qituvchinig darsga tayyorgarligi; 

-Dars uchun material tayyorlash jarayoni; 

Geografiya darslarini rejalashtirish, yillik ish 

rejasi 


tuzish,kundalik 

‘lan 


–kons’ekt 

yozish,dars  maqsadlarini  to’g’ri  belgilashni 

o’rganish. 

O’qitish uslubi va texnikasi 

Ma’ruza,  vizuallashtirish,  aqliy  hujum, 

muhokama,  blits-so’rov, B.B.B. jadvali. 

O’qitish shakli  

Frontal,  alohida,  jamoa  bo’lib  ishlash, 

juftlikda ishlash. 

O’qitish vositalari 

Kons’ekt,  slaydlar,  o’quv  materiallari, 

‘roektor, informatsion ta’minot. 

O’qitish sharoitlari 

Namunadagi auditoriya. 



 

Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi 

 

Bosqichlar, vaqti 

Faoliyat mazmuni 

o’qituvchi 

talaba 

1-bosqich. 

Kirish 

(5 min) 

1.1.  Mavzu  uning  maqsadi,  o’quv 

mashg’ulotidan  kutilayotgan  natijalar 

va  uni  o’tkazish  rejasini  ma’lum 

qiladi.  

1.1. 


Eshitadilar, 

yozadilar. 



2-bosqich. 

2.1. 


Ekranga 

B.B.B. 


jadvalini  2.1. Jadvalni chizadi va 

Bilimlarni 

Faollashtirish 

(15 min) 

chiqaradi  va  unga  izoh  beradi  (1-

ilova). 

To’shiriq  beradi:  hamma  jadvalni 

chizib  olsin  va  ma’ruza  rejasi 

bo’yicha 

2-ustunni 

to’ldirsin. 

Talabalarni 

juftlikka 

ajralishlari 

so’raladi,  savollar  bo’yicha  alohida 

fikr  yuritish  va  juftlikda  muhokama 

qilish va javob berish tavsiya etiladi.  

1) Dars nima? 

2)  Sizning  fikringizcha  ushbu  mavzu 

bo’yicha  nimani  bilish  kerak?  Blits-

so’rov  o’tkazadi.  B.B.B.  jadvalining 

3-va  4-ustunlarini  to’ldirish  bo’yicha 

to’shiriq  beradi.      Ma’ruza  matni  va 

o’z  nuqtai  nazarida  dars  hamda  dars 

ti’lari 


 

bo’yicha 

juftliklarda 

muhokama  qilish va savollarga  javob 

berishni  taklif  etadi.  Blits-so’rov 

o’tkazadi. 

2-ustunni 

to’ldi-radi. 

Juftlikka 

ajraladilar, 

savollarni  muhokama 

qiladilar 

va 

javob 


beradilar.  

B.B.B. jadvalining 3 va 

4-ustunlarini 

to’ldiradilar. 



 

3-bosqich 

Asosiy 

(55 min) 

3.1.  Kons’ektni  tarqatadi  (2-ilova). 

Ma’ruza 

o’qiydi, 

vizual 

materiallardan 



foydalanadi. 

Tushuntirish 

jarayonida 

mavzu 


bo’yicha 

dars 


ti’lariga 

oid 


ma’lumotlarni 

o’rtaga 


tashlab,  

e’tiborni  jalb  etuvchi  va  muammoli 

savollardan  foyda-lanadi  (3-ilova). 

3.2. 


To’shiriq 

beradi. 


B.B.B. 

jadvalining 

5-ustunini 

juftlikda 

muhokama 

qilgan 


holda 

to’ldirishlarini so’raydilar.  

Blits so’rov o’tkazadi. (3-ilova) 

Vizual  materiallardan  foydalanish.(4-

9-ilovalar) 

 

3.1. Eshitadilar, 



muhokamada ishtirok 

etadilar. 

3.2. B.B.B. jadvalining 

5-ustunini juftlikda 

muhokama qilgan 

holda to’ldiradilar. 

 

 

 



 

4-bosqich 

Yakuniy 

(5 min) 

4.1.  Ma’ruzaga  yakun  yasaydi,  o’quv 

faoliyati  natijalarini  umumlashtiradi, 

olingan  bilim-larning  kelajak  uchun 

ahamiyatini aytib o’tadi.   

4.2.  Mustaqil  ishlash  uchun  to’shiriq 

beradi:    Tanlangan  mavzu  asosida 

tematik ‘lan- kons’ekti tuzing.  

4.1. 

Eshitadilar 



va 

to’shiriqni 

yozib 

oladilar 



 

 

O’quv materiallari 

1-ilova 

 

B.B.B. texnikasini qo’llash bo’yicha ko’rsatma 

 

1. Ma’ruza rejasiga mos holda 2-ustunni to’ldiring. 

2.  O’ylang,  juftlikda  hal  eting  va  javob  bering,  ushbu  savollar  bo’yicha  nimani 

bilasiz, 3-ustunni to’ldiring. 

3.  O’ylang,  juftlikda  hal  eting  va  javob  bering,  ushbu  savollar  bo’yicha  nimani 

bilish kerak, 4-ustunni to’ldiring. 

4. Ma’ruzani eshiting. 

5. 5-ustunni to’ldiring. 

 

 

2-ilova 



  

B.B.B. jadvali (bilaman, bilishni xohlayman, bildim)  

 

№ 

Mavzu savoli 

Bilaman 

Bilishni 

xohlayman 

Bildim 









Dars 



 

 

 

Dars tarkibi  



 

 

 

Yangi materialni o’rganish 



 

 

 

Bilim,ko’nikma 



va 

malakalarni 

tekshirish 

 

 

 

Dars ti’i 



 

 

 

Didaktik maqsad 



 

 

 

Dars tartibi 



 

 

 

Ekskursiya  



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-ilova 

 

Blits-surov savollari. 

 

1.Dars nima? 



2.Kalendar –tematik reja kanday tuziladi? 

3.Dars tarkibi nimalardan iborat? 

4.Darsning kanday maksadlari belgilanadi? 

5.Kanday dars turlarini bilasiz? 

6.Bilim,kunikma va malaka deganda nimani tushunasiz? 

 


 

 

 

 

 

Vizual materiallar. 

 

 

                                                                                                 4-ilova 

      Geografiya  darslarini rejalashtirish geografiya  ta’limidagi  muhim  vazifalardan 

biri hisoblanadi. Geografiya darslarni rejalashtirish ikki qismdan iborat: mavzuli va 

dars rejasi, darsning samaradorligi uni qanday rejalashtirilganligi bog’liq. Mavzuli 

va  dars  rejalari  qanday  mukammal  tuzilgan  bo’lsao’quvchilarni  bilim  va 

ko’nikmalarni egallashi shunga tez va oson bo’ladi. 

       Mavzuli rejalashtirish. Mavzuli rejalashtirishda ma’lum bir georafiya ‘redmeti 

bo’limlari bo’yicha o’quv yili bo’yiga berilgan   soatlar hajmi doirasida taqsimlab 

chiqiladi.  Bunda  o’qituvchini  bilimlar  tizimini  shakllantirish,  mavzular  va  darslar 

orasidagi  o’zaro  bog’liqliklarni  aniqlash,  tushunchalarni  shakllantirish  yo’llarini 

aniqlash  va  ularnishakllantirishni  asosiy  bosqichlarni,  tayanch  bilim  va 

tushunchalarni  ajratishni,  amaliy  ishlar  tizimini  aniqlashni  rejalashtirish  ko’zda 

tutiladi.  Mavzuli    rejalashtirish  quyidagilarni  aniqlashga  imkon  beradi:  Ma’lum   

bir    kurs  bo’yicha  o’quv  jarayonlarnini  to’la  ko’rishga  imkon  beradi;  ma’lum  bir 

kurs  bo’yicha  dars  turlarini  aniqlashga;  o’qituvchi  va  o’quvchilarni  hamkorlikda 

faoliyatini  metodlari  va  usullarini  birgalikda  qo’llashni.  Odatda  mavzuli  rejalar 

soatlar  hajmini  o’zgarmagan  taqdirda  ayrim  o’zgarishlar  va  qo’shimchalar 

kiritilgan holda 3-4 yil davomida foydalanishga mo’jallangan bo’ladi. 

 

 

      Hozirgi    davrda  georafiya  dasturlarning    va  ‘redmetlarining  asosiy  xususiyati 



ulardagi  bilimlarni  sinfdan-  sinfga  murakkablashib    borishidir.  SHu    munosabat 

bilan  har  bir  geografiya  darsi  ma’lum  bir  bilim  va  ko’nikmalarni  o’quvchilar 

tomonidan  mustaqil  o’zlashtirishini    shakllantirishda  alahida  bosqich  bo’lmog’i 

lozim.  SHuning  uchun  umuta’lim  maktablaridagi  har  bir  sinf  ‘redmeti  bo’yicha, 

bo’limlar va mavzular bo’yicha rejasi ma’lum bir – biri bilan bog’langan tizim deb 

qaralmohi  lozim.  Mazkur    tizimning  barcha  qismlari  bir-biri  bilan  chambarchas 

bog’langan.  Mazkur  tizimni  ikkita  yirik  bo’limga  bo’lishimiz  mumkin:  tabiiy 

geografiya  va  iqtisodiy  geografik.  Mazkur  ikki  tizim  bir-birini  to’ldirishi  lozim. 

Tabiiy  geografik  tizimidan,  ular  esa  bo’limlar  mavzular  tizimlardan  iborat. 

SHuning  uchun har bir darsni ma’lum bir yaxlitlikni bir bo’lagi bo’lgan tizim deb 

qarash mumkin. 

         Darslar tizimida turli xil darslar turlari ko’zda tutilmog’i lozim. Ular turli xil 

didaktik  maqsadlarga  ega  bo’lishi  mumkin.  Ayrim  darslarda  faqat  yangi  material 

o’rganishi  mumkin,  ayrimlarida  darsni  hamma  qismlari    bo’lishi  mumkin  ya’ni 

tashkilliy  qism,  bilimlarni  tekshirish  yangi  mavzuni  o’rganish,  olingan  bilim  va 

ko’nikmalarni mustahkamlash, uyga vazifa berish. 

          Mavzuli  rejalatirishda  quyidagi  ma’lumotlar  aks  etish  lozim:  dars  mavzusi; 

dars  turi;    ta’limiy  maqsadi;  tarbiyaviy  maqsadi;  qo’llaniladigan  o’qitish  metodi; 



darsning tuzulishi; dars jihozi; tayanch tushunchalar; ‘redmetlararo aloqalar;  ichki 

‘redmetlararo  aloqalar. 

         Mazkur  ma’lumotlar  jadval  shaklida  quyidagicha  ifodalanishi  lozim 

(Dushanbe, 1985) 

 

                                                                                                                       5-ilova 



Dars 

mavzu


si 

Dar


turi 


Ta’limiy 

maqsadla


ri 

Tarbiyav


iy 

maqsadla


ri 

O’quv 


material

mazmu



ni 

 

Darsnin



tuzilishi 

Darsnin

g jixozi 



Tayanch 

tushunchal

ar 

‘redmetlara



ro aloqalar 

Ichki 


‘redmetlara

ro aloqalar 

  

 Mazkur mavzuni rejalashtirishni asosi sifatiida qabul qilish mumkin. Aniq  o’quv 



sharoitida 

geografiya 

o’qituvchisi  unga  o’zining  o’zgartirishlarini  va 

qo’shimchalarini kiritish mumkin. 

 

                                                                                                                     6-ilova 



         Dars  rejasi.  Dars  rejasi  har  bir  ajratilgan  soat  doirasida  mavzuga  tuziladi. 

Dars  rejasi  quyidagi  qismlardan  iborat  bo’ladi.  Darsning  mavzusi:  darsning3 

maqsadi: darsning jixozi: darsda qo’llaniladigan o’qitish metodi: dars mavzusining 

qisqacha  tavsifi:  dars  mavzusida  uchraydigan  geografik  ngomlar  tizimi:  dars 

mavzusida  uchraydigan  olimlar:  dars  mavzusida  uchraydigan  atamalar:  darsni 

mustaxkamlash uchun savol va to’shiriqlar tizimi: uyga vazifa berish. 



 

O’quvchilarga  bilim  berish  va  ularni  tarbiyalash  dars  jarayonida  olib  boriladi. 

SHuning  uchun  dars  geografiya  ta’limining  eng  asosiy  va    markaziy  qismi 

xisoblanadi.  Dars  jarayonida  o’qituvchi  darsga  ajratilgan  aniq  vaqt  davomida 

belgilangan  ta’limiy  va  tarbiyaviy  maqsadlarni  amalga  oshirishadi.  Xar  bir  darsni 

maqsadi  aniq  ifodalangan  bo’ladi.  Dars  jarayonida  o’quvchilar  ko’zda  tutilgan 

billim  va  ko’nikmalarni samarali bilish  uchun geografiya  darslariga  qator talablar 

qo’yilgan.  Ular  quyidagilardan  iborat:  darsning  ta’lismiy  va  tarbiyavty 

maqsadlarini  aniq  ishlab  chiqish;  darsning  mazmunini  ilmiyligiga  erishish;  dars 

o’quvchilarni  kasbga  yo’naltirishi  lozim;  tanlangan  o’qitish  metodi  dars 

mazmuniga mos kelmog’i lozim; tanlangan o’qitish metoddi dars mazmuniga mos 

mos  kelmog’i  lozim;  geografiya  darslarida    ‘redmetlararo  aloqalar  o’rnatilishi 

lozim; har  bir dars ekologik yo’nalishga ega bo’lmog’i lozim;  har bir geografya 

darsida o’lkashunoslik ta’moyillarini xisobga olinmog’i zarur. 

 

 

7-ilova 



 

Darsning  ta’limiy  va  tarbiyaviy  maqsadlarini  ishlab  chiqish. 

Geografiya  darslarini    ta’limiy  va  tarbiyaviy  maqsadlarini  to’g’ri  va  aniq  ishlab 

chiqish darsni samaradorligini belgilab beradi. Dastlab darsni ta’limiy maqsadlari 

ishlab  chiqiladi.  Buning  uchun:  geografik  borliq,  voqea  va  hodisalar  haqida 

tasavvurlar,  ilmiy  tushunchalar,  tamoillar,  qonuniyatlar  shakllantiriladi;  asosiy 

ilmiy  ma’lumotlar  va  bilimlar  takrorlanadi  va    mustaxkamlanadi;    geografik 



ko’nikma va malakalarni o’zlashtirish ta’minlanadi va takomillashtiriladi; umumiy 

ko’nikmalarni  shakllantirish  davom  etdiriladi  (javoblarni  rejalashtirish,  darslik 

bilan ishlab, qo’shimcha adabiyotlar bilan ishlash va h.k.); dunyoqarash, g’oyaviy-

siyosiy, axloqiy va kasbga yo’naltirilgan bilimlarni o’zlashtirish; mexnat va estetik 

tarbiya berish; o’quvchilarni tafakkurini, qiziquvchanligini rivojlanitirish. 

 

Geografiya  darslarini  aniq  tarbiyaviy  maqsadga  yo’naltirilgan 



bo’lmog’i  lozim.  Bu  esa  o’quvchilarni  vatan’arvarlik,  aqliy,  g’oyaviy-siyosiy 

jixatdan  tarbiyalashga  imkon  beradi.  Geografiya  darslari  olamning  yaxlitligi 

g’oyasini  shaklantirishga  geografik    voqea  va  xodisalar  xamda  xo’jalik  faoliyati 

orasidagi  sabab  va  oqibatlarni    ochishga  yo’naltiradi.  Darsning  tarbiyaviy 

vazifalariga  Vatanimizni  mustaqillik  davrida  rivojlanishini  o’rganish,  mustaqil 

mamlakatimizning  erishgan  yutuqlarini    ko’rsatish,  fan,  madaniyat  va    s’ort 

soxasidagi yutuqlarimiz ruxida tarbiyalash katta samara beradi. 

 

Darsning  aniq  vazifalari  undan  oldinga  va  keyingi  darslarni 



maqsadlari bilan bog’langan bo’lmog’i lozim. 

 

Darsni  maqsadi  va  vazifalariga  misollar  keltiramiz.  “O’rta 



Osiyoning relg’efi va foydali qazilmalari” mavzusida (7-sinf)  quyidagi vazifalarni 

ko’rish  mumkin:  yirik  relg’ef  shakllarini  joylashish  xususiyatlari  va    sabablarini 

ochib  berish;  yirik  relg’ef  shakllari  xaqida  bilimlarni  kengaytirish;  cho’l  relg’ef 

shakllarini  hosil  bo’lishida  shamolni  o’rni  va  axamiyatini  ochib  berish;  relg’efni 

hosil bo’lishida va rivojlanishida ichki va tashqi kuchlarni o’zaro ta’siri g’oyasini 

yanada rivojlantirish; O’rta Osiyo foydali qazilma konlarini joylashishini o’rganish 

va  ularni  hosil  bo’lishi  yer  ‘o’sti  tuzilishi  bilan  bog’liqligini  ochib  berish;  xarita 

asosida  relg’efga  tavsif  berish  ko’nikmalarini  shaklantirishni  davom  ettirish 

(Dushina, 1985) 

 

 



 

8-ilova 


 

 

Darsning  mazmuni  ilmiy  bo’lishi  zarur.  Geografiya  darslarida 

bilim,  malaka  va  tarbiyaviy,  g’oyalar  va  ular  bilan  bog’liq  bo’lgan  tushunchalar 

ochib  beriladi.  Ammo  darsning  asosiy  maqsadi  dasturda  ko’rsatilgan  nazariy 

bilimlar va amaliy ko’nikmalarni shakllantirishdir. Geografik ilmiy bilimlar asosiy 

va  ikkinchi  darajali  qismlarga  bo’linadi.  Asosiy  bilim  va  ko’nikmalarga  ilmiy 

dunyoqarashni  shakllantirishga  yordam  beradigan,  amaliy  faoliyat  va  xayot 

shakllar kiradi. Asoosiy bilimlarga dalilllar, umumiy tushunchalar va  tasavvurlar, 

o’zaro  aloqa  va  qonuniyatlar  xaqidagi  bilimlar  dunyoqarash  g’oyalari,  faoliyat 

turlari xaqidagi bilimlar kiradi. 

          Mazkur  bilimlar  har  bir  geografiya  ‘redmeti  bo’yicha  asosiy  yakuniy 

bilimlar bo’lib xisoblanadi. 

          Asosiy  bilimlarni    chuqurroq  va  to’laraq  o’zlashtirish  uchun  geografiya 

ta’limida  ikkinchi  darajali  bilimlar  xam  ishlatiladi.  Ular  asosan  tasavvurlarni 

shakllantirish, tushunchalarni belgilanishini aniqlashtirishda ko’’roq foydalaniladi. 

Ikkinchi  darajali  bilimlar  ham  ishlatiladi.  Ular    asosan  tasvirlarni  shakllantirish, 

tushunchalarni aniqlashtirishda ko’’roq foydalaniladi. Ikkinchi darajadi bilimlarga 


tabiiy geografiyada  tadqiqot materiallarini o’rganish va ulardagi axolining xo’jalik 

faoliyati  xaqida  bilimlar.  Ular    dasturda  albatta  o’zlashtirilishi  zarur  bilimlar 

qatorga kiritilgan. 

       Yuqoridagi  bilimlardan  tashqari  dastur  va  darsliklarda    uchramaydigan 

qo’shimcha bilimlar ham ishlatiladi. Masalan, davlatlar bayrog’i, gerbi  

(tamg’asi)  aholini turmush  sharoiti,  odatlari xaqidagi  bilimlar  o’quvchilarni bilish 

faoliyatini  rivojlantirish  uchun  qo’llaniladi,  qo’shimcha  material  darsda 

qo’shimcha vaqt bo’lganida foydalaniladi. 

 

 

9-ilova 



      Geografiya  bilimlarini  xayot  bilan  bog’lash  geografiya  darslariga 

qo’yiladigan  asosiy  talablardan  biri  bo’lib  xisoblanadi.  Geografiya  ‘redmetlarida 

beriladigan  bilimlarning  deyarli  barchasi  xayot  bilan  bog’langan.  Atrof  muxitni 

muxofaza  qilish,  siyosiy  iqtisodiy  soxa  bo’yicha  davlat  qarorlari  geografik 

bilimlarni xyotga bog’lash uchun asos bo’lib xisoblanadi. 

      Masalan,  atmosfera mavzusini o’tishda atmosfera xavosini muxofaza qilish va 

qo’riqlash  bo’yicha  davlat  qarorlariga  suyanmoq  lozim.  O’zbekiston  iqtisodiy  va 

ijtimoiy  geografiyasini  o’rganishda  mamlakatimiz  ‘rezedenti  asarlari,  davlat 

vqararlariga asoslanmoq zarur. Mazkur materiallardan dars jarayonida foydalanish 

uchun mavzu mazmuniga mos bo’lgan, ma’lumotlarni to’moq lozim. SHundagina 



o’quvchilar olgan bilim va ko’nikmalarni xayot bilan bog’lay oladi. 

 

 

 



Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling