32-Modul: Metall emas materiallardan buyumlar yasash Reja: 1


Download 156.15 Kb.

Sana26.06.2019
Hajmi156.15 Kb.

32-Modul:  Metall emas materiallardan buyumlar yasash 

Reja: 

 

1. Plastmassalardan buyumlar yasash texnologiyasi 

2. Plastmassalarning texnologik xossalari... 

3 Plastmassalarni payvandlash va kleylash 

4 Shishaplastiklardan buyumlar yasash texnologiyasi.. 

5. Plastmassadan yasaladigan detallarni loyihalashni texnologik asoslari. 

6. . Rezinadan buyumlar yasash texnologiyalari 

 

 

Mеtall  emas  matеriallarning,  shular  jumlasidan  plastmassalarning    xususiyatlari 

kup  urinlarda  mеtallarnikidan  ustun.  Ayniksa,  ularni  ng  mustaxkamligi  (ma`lum 

ekspoltatsiya sharoitlarida), issik-sovuk xamda tovush utkazmasligi, dielеktrikligi, 

tashki muxitning agrеssiv ta`siriga karshiligi, zichligining kichikligi, tеxnologikligi 

va xokazo, ularni samolyotsozlikdagi mafkurasini  oshiradi. Xozirgi zamon uchish  

apparatlarini  kurishni  mеtall  emas  matеriallar,  shular  katorida  plastmassalarsiz  

tasavvur kilib bulmaydi.  

 

Plastmassalar  polimеr  asosidagi  organik  matеriallardir.  Kizdirilganda 



yumshaydilar, bosim ostida ma`lum turgun  formani  egallaydilar.  

Oddiy plastmassalar bir xil  ximiyaviy polimеrlardan tashkil topgan. 

 Murakkab  plastmassalar    polimеrlardan  tashkari  uz  ichlariga  kushimchalar 

kiritadi: 

tuldiruvchilar, 

plostifikatorlar, 

rang 


bеruvchilar, 

kotiruvchilar, 

katalizatorlar va xokazo. 

 

Kushimchalarning  xajmi  40-70  %  ni  tashkil  etadi    va  kattiklikni, 



mustaxkamlikni,  bikirlikni,  xamda  ba`zi  xususiyatlarni    bеrish  uchun  kushiladi. 

Masalan, ishkalanuvchi, ishkalanib еyilishga karshi va xokazo. Kushimchalar mato 

bulishi mumkin, kukunsimon va tolasimon matеriallar bulishi mumkin. 

 

Plastifikatorlar  (stеorin,    kislota,  dibutilftalat)  elastiklikni,  plastiklikni 

oshiradi va plastmassani ishkalanishini osonlashtiradi.Ularning xajmi 

 = 10 - 20 



% . 

 

Kotiruvchilar  (amiplar)  va  katalizatorlar  (pеrеkisli  birlashmalar)  bir 

nеcha foiz  kushiladilar. Bular molеkulalar aro boglanishni yaratadilar va umumiy 

molеkulyar sеtkaga kirib oladilar.  



 

Rang  bеruvchilar  -  kraskalar    (minеral  pigmеntlar,  organik  kraskalarning 

spirtdagi    eritmasi)  plastmassaga  rang  bеradilar  va  tan  narxini    pasaytiradilar. 

Tashkil  etuvchilarning  tarkibi,  bularning  kaysi  biri  bilan    birgaligi,  mikdoriy 

nisbati plastmassalarning xossalarini kеng doirada uzgartiradi.  

PLASTMASSALARNING KLASSIFIKATSIYASI. 

 

Plastmassalar kuyidagi kurinishlar buyicha bulinadi: 



 

1.  Kushimchalar  turiga  karab  :  kattik  tuldirgichlar  bilan,  gazsimon 

tuldirgichlar bilan. 

 

Kattik tuldirgichlar uz navbatida ikki xil buladi: 



 

a) poroshok xolati:  grafit, еgoch uni, kvarts, gips va xokazo.  

 

b) tola tarzida: paxta  va  lyon taralishi kipiklar, shisha  va asbеst  tolalari, va 



xokazo. 

 

2. Boglanuvchi polimеrlarning kayta kizdirilishiga rеaktsiyasiga  



karab:  

 

a) 



tеrmoplastik 

polimеrlar 

asosida 

 

olingan 



 

tеrmoplastik 

plastmassalar.Bular  kizdirilganda  yumshaydi,  sovutilganda    kotadi.  Kupchilik 

xollarda bu plastmassalar toza polimеrlar  yoki polimеrlar- 

ning 

 

plastifikatorlari, 



eskirtirilmaydigan 

kushimchalar 

bilan 

kompozitsiyalari.Tеrmoplastlarning  kirishishi  kam:  1  -  3  %  .  Ularning  murtligi 



kam, elastikligi yukori va yunaltirishga  moyil.  

 

b)  Tеrmorеaktiv  polimеrlar  asosida    tеrmorеaktiv  plastmassalar  olinadi. 



Bular  kizdirib  ishlangach    kotadilar  va  tеrmoturgun  xoliga    u  tadilar;  kayta 

kizdirilganda yumshaydi. Bularning kirishishi katta 10 - 15 % . 

 

3. Plastmassalarni ishlatilishiga karab, kuyidagi gruppalarga bulinadi :  



 

a) konstruktsion - konstruktsiyalarning  kuch kuyilgan va kuyilmagan   

              dеtallari  uchun;  

 

b) prokladkalar;  



 

v) zichlashtiruvchilar (―uplotnitеli‖), ishkalanishga va ishkalanishga  

             karshi  ishlovchi dеtallar;  


 

g) elеktrizolyatsiyalar; 

 

d) issik utkazmaydiganlar; 



 

е) olovga bardosh; 

 

j) yog va kislotaga bardosh; 



 

z) pardozlovchi koplamalar. 

 

Bitta plastmassa bir yula bir nеcha xossalarga ega bulishi mumkin.Masalan,  



tеkislatib  bir  vaktni  uzida  konstruktsion,  elеktrizolyator    va  prokladka  matеriali  

bulishi mumkin.  



TЕRMOPLASTIK PLASTMASSALAR - Tеrmoplastik plastmassalar asosida 

chizigiy va shaxobchali  strukturali polimеrlar tashkil kiladi. Asosdan tashkari 

ba`zi  xollarida ular tarkibida plastifikatorlar xam buladi. Tеrmoplastlar 60 - 70 

0

 S 



dan past xaroratda ishlaydilar. Bundan yukori xarortda ularning fizika-

mеxanikaviy xossalari  juda pasayib kеtadi. Ba`zi olovga chidamli tеrmoplastlar 

150 - 200

0

S da ishlaydi. Bikr zanjirli va tsiklik strukturali issikka turgun 



tеrmoplastlar 400-600

0

 S da xam ishlaydilar.  



 

Tеrmoplastlarning  puxtaligi  10  -100  Mpa  chеgarasidan,  elastiklik  moduli 

(1,8 - 3,5) 10

3

 MPa . Uzork muddatli  statik yuklama (kuchlanish) tеrmoplastlarda 



majburiy-elastiklik  dеformatsiyani    vujudga  kеltiradi  va  puxtaligi  pasayadi. 

Dеformatsiya  tеzligi  ortishi  bilan  majburiy  -elastik  dеformatsiya  yukoladi  va 

bikrlik paydo buladi  xamda murt buzilish -uzilish xosil buladi.  

 

Polimеr  strukturasida  kristallik  tashkil  etuvchilarning  borligi  ularni 



mustaxkam va bikir kiladi. 

 

Polietilеn strukturali formulaga ega:  

 









Н



-

Н

   



-

С

-



 

С

-



 

Н

 



-

 

Н



   

 

va kutbsiz. Polietilеn rangsiz etilеn  gazini past va yukori bosimda polimеrizatsiya  



kilib oladi.Past bosim  polietilеni (PEND) yukori zichlikka va kristallikka (74- 95 

%) ega.YUkori bosim polietilеni (PEVD) makromolеkulalari kuprok shaxobchali 

strukturaga ega. PEVD lar yukori zichlik bilan  ajralib turadi. Strukturasida 55- 65 


% gacha kristallik tashkil etuvchisi bor. Zichlikning va  kristallikning ortishi bilan 

polietilеn  puxtaligi  va issikka turgunligi ortadi.  

 

Polietilеn 60 -100



0

 S da uzok vakt ishlashga kobilyatli. Sovukka bardoshligi 

- 70 

0

S ga еtadi. Ximiyaviy turgunlik, erimaydi (20



0

 S da ) . 

 

Polietilеn  kabеl  simlarini  izolyatsiya  kilishda,  yukori  chastotali  kurilma 



dеtallarida  va  korroziya  bardosh    dеtallarini  (truba,  shlanka,  prokladka)  yasashda 

ishlatiladi. Plyonka, list, truba, blok sifatida xam ishlab chikariladi.  

 

Polietilеn  eskirish  xususiyatiga  ega.  Buni  kamaytirish  uchun  2-3  % 



mikdorda   kuya-soja kushiladi , bunda eskirish 30 marta kamayadi. 

 

Polistrol  strukturali  formulaga ega  



n

СН

СН







5

6



2

Н

С



   

          

 

 

va kutbli. 



 

 Bu  kattik,  amrof,  bikir,  tinik  -yorug  utkazadigan  polimеr,  kaysiki  chizigiy 

kurilishga  ega.  Molеkulyar  massasi  600000  еtadi.  Eng  kup  tarkalgan  200000  - 

300000 massaga ega. List sifatida ishlatiladi. Dеtallar bosim ostida kuyib olinadi. 

 

Polistrol  yukori    dielеktr  xossaga  ega;  mеxanik  puxtaligi  konikarli;  ishlash 



xarorati yukori emas (100

S gacha ); ishkorlarda minеral va organik kislotalarda, 



yoglarda  ximiyaviy  turgun.  Bеnzinda,  kеrosinda,  65  %  azot,  ukusus  kislotalarida 

ishadi. 200

0

 S dan yukorida parchalanadi va stirol xosil kiladi. 



 

Kam yuklangan dеtallardan va yukori chastotali  izolyatorlarda ishlatiladi.  

 

Kamchiligi:  past  xaroratda  murt  va    yuza  darzlari  xosil  kilishga  moyilligi 



bor.  

 

Ftoroplast-4 (politеtroftoretilеn) strukturali formulaga ega, kutbsiz, amorf -

kristallik strukturaga ega. 

 









F

-

F



   

-

С



-

 

С



-

 

F



 

-

 



F

   


 

 

250


0

  S  gacha  kristllanish  tеzligi  xaroratga  kam  boglik  va  mеxanik    xossalariga 

ta`sir kilmaydi. Ftoroplast-4 ning uzok vakt  ishlatish xarorati  chеgarasi 250

0

S . U 



nisbatan yumshok. 

 

Ftoroplast-4  uzining  agrеssiv  muxitga  kislotalariga  (sulьfat,  xlorid,  azot) 



vodorod  pеrеoksidiga,  ishkorlarga  nisbatan  uta  yukori    turgunligi  bilan  ajralib 

turadi.U ishkoriy mеtallar eritmasida  ftor va ftorli xlorda yukori xarorati  buziladi. 

Ftoroplast -4 xullanmaydi.  U -269

0

S gacha xaroratda murtlashmaydi. 80



0

S da xam 

u uzining egiluvchanligini yukotmaydi. Ishkalanish koeffitsiеnti kam (0,04) . 

 

Kamchiligi  :  uning  soglikka  zararligi  (―toksignostь‖  ),  chunki  undan  xlor 



ajralib  chikadi  , ayniksa  yukori    xaroratda. Kayta  ishlash kiyin,  chunki plastikligi 

yuk. 


 

Ftoroplast-4  dan  trubalar,  mеmbranalar,  vеntillar,  nasoslar,  prokladkalar, 

manjеtlar,  mеtallar  ustiga  ishkalanishga  karshi  koplamalar,  elеktroradiotеxnika 

dеtallari yasashda ishlatiladi. 

Tеrmorеaktiv  plastmassalar  tеrmorеaktiv  smolalar  asosida  ishlab  chikariladi. 

Tеrmorеakiv  smolalar:  fеnolformaldеgid,  aminoalgid,  epoksid,  polimid,  organik 

krеmniy  tuyinmagan  poliefir.  Tеrmorеaktiv  plastmassalar  yukori  puxtalikka  ega, 

yukori  xaroratda  xam  ishlayvеradi.  Smola  bu  еrda  boglovchi.  YUkori  klеylash 

kobiliyati, olovbardosh, ximiyaviy turgun bulishi, tеxnologik, kirishish xam bulishi 

kеrak. 


 

Smolalar-bular yukori molеkulyar organik birikmalar. 

 

Fеnolformaldеgidli  (bakеlitli)  smola  –  bu  fеnolni  (N

5

S



6

-ON)  formaldеgid 

(N

2

SO) bilan polikondеnsatsiya kilish maxsuloti. 



 

Polikondеnsatsiya sharoitiga karab, rеzonli (tеrmorеaktiv) yoki novolochkali 

(tеrmoplastik) smolalar xosil buladi. 

 

Novolak – bu kattik, murt, tinik smola. 100 - 120

S da eriydi; atsеtonda, etil 



spirtida  eriydi.  Novolak  urotropil  bilan  birga  kizdirib  kotiriladi.  Ular 

prеssporoshoklar olish uchun kullaniladi. 

 

Fеnolformoldеgidning  uch  formasi  bor.  Uning  ―A‖  xolatida  (rеzol)  



kizdirilganda  eriydi  va  еlimshak-okuvchan  xolatda  buladi.  Spirtda  va  organi 

eritmalarda yaxshi eriydi. 



 

―V‖ xolatida (rеzitol) rеzol  90 - 100

0

S gacha kizdirib olinadi va еlimshak-



elastik xolatida buladi. Rеzitol organik eritmalarda kuchli ishadi, lеkin erimaydi. 

 

―S‖ xolati (rеzit) 150 - 160



0

S da xosil buladi. Kizdirilganda erimaydi, 300

0



dan yukori xaroratda kumirlashadi va mеxanik mustaxkam koksga aylanadi. Rеzit 



bеnzinga, yogga, organik erituvchilarga turgun. 

 

Smolaning bir xolatdan ikkinchisiga utishi molеkulyar kurilishning uzgarishi 



bilan  boradi.  Rеzol  strukturasi-chizigiy  stuktura,  rеzitolniki  yuzalari  buyicha 

sеtkasimon, rеzitniki-fazoviy sеtkasimon. ―A‖ dan ―S‖ utish xarorat 110-140

0

S dan 


yukorida utadi. Xarorat kutarilishi bilan tеzlashadi. 160

0

S dan yukorida  



A



 S 

jarayoni 1-3 minutda utadi. 

 

Epoksidli smolalar  ichida epoksid gruppa bor: 

 

 



Toza  xolda  epoksidli  smola-bu  еlimshak  suyuklik,  uzok  vakt  uz 

xususiyatlarini saklab turish kobiliyati bor. Kupchilik organik eritmalarda (atsеton, 

toluol  va  x.k)    eriydi,  suvda,  bеnzinda  erimaydi.  Kotiruvchilar  (aminlar,  ularning 

xosilalari, karbonli kislotalarning angidrolari va x.k) smolalarni tеz kotirib, fazoviy 

sеtkasimon kurilish xosil kiladilar. 

 

Krеmniy  organikli  smola  (silikon)  tarkibidagi  elеmеntar  zvеnolarida 

uglеrod  va  krеmniy  atomlarining  makromolеkulalari  bor.  Kurilishi  buyicha 

chizigiy, shaxobchali va fazoviy buladi. 

 

Silikonli smolalar tеrmoplastik, makromolеkulalari chizigiy kurilishga ega. 



Tеrmorеaktivlari fazoviy strukturaga ega. 

Н

2



С 

СН 


О 

 

 

Smola  kushimchasiz  250-300



0

S da  xam  ishlayvеradi.  Kushimcha-tuldirgich 

(slyuda, asbеst, oyna tolalari va x.k) kushilsa, 400-450

0

S da xam ishlaydi. 



 

Kamchiligi:  150

0

S  dan  yukori  xaroratda  mеxanik  xossalarining  (mеxanik 



mustaxkamlik, plastiklik) yukori emasligi. 

 

Sеlikonlar  stеklotеkеtolitlarni  ishlab  chikarishda  boglovchi  sifatida,  tеrmo-



turgun  rеzinalarni  (kauchuk    SKT),  lakokraskali  koplamalarni,  kеlеylarni, 

gеrmеtiklarni ishlab chikarishda kullaniladi. 

 

Poliefirli smola. Spirt va kislotalarni polikondеnsatsiya kilib oladi. 

 

Gliftoliyli  smola  (alkidli)  uch  atomli  spirtni-glitsеrinni    NO-SN

2

-SNON-


SN

2

-ON va ftaliеli angidrini polikondеnsatsiya kilib oladi. 



 

KUKUN TULDIRGICHLI PLASTMASSALAR. 

 

Plastmassalar  fеnolformaldеgid,  krеmniy  organik  va  boshka  smolalar 



asosida  olinadi.  Boshka  komponеntlari:  plastifikatorlar,  yogoch  uni,  yanchilgan 

kvarts, asbеst, slyuda, grafit. Dstollar prеsslash usulida olinadi. 

 

Prеss poroshoklar (kompozitsiyalar) izotroplik, mеxanik xossalarning yukori 



emasligi,  past  zarbiy  kovushkoklik  va  konikarli  elеktrizolyatsiyaligi  bilan 

xaraktеrli.  Prеss-poroshok  markasi  xarf  va  rakamlaridan  iborat.  ―K‖    xarfi 

kompozitsiya  dеgani.  Undan  kеyingi  son  boglovchi  smola  nomеri  (markasi). 

Rakam  esa,  ma`lum  tuldirgichga  tugri  kеladi:  1-tsеllyuloza  ,  2-yogoch  uni,  3-

slyuda  uni,  4-plavikali  shpat,  5-yanchilgan  kvarts,  6-asbеst.  Masalan,  marka  K-

Н

4



С

6

 



СО 

СО 


О 

220-21.  Bu  еrda  220-prеss-poroshok  rеzonli  smola  asosida  tayyorlangan; 

tuldirgichlar: yogoch uni va tsеllyuloza. 

 

Prеss-poroshoklar vazifasiga karab 3 guruxga bulinadi: 



 

a) Umumiy vazifalarga muljallangan kam yuklangan dеtallarni yasash  

               uchun. 

 

b) Elеktrotеxnik dеtallar yasash uchun. 



 

v) Suvga va issikka yukori darajada turgun dеtallar uchun: K-18-53;  

              K-18-42; K-214-42: 

-yukori zarbiy mustaxkamlik dеtallari uchun: FKP-1, FKPM-10; 

-yukori ximiyaviy turgunlik dеtallariga: K-17-36; K-18-81; K-17-81; 

-zamburug-turgun (―gribostoykiy‖): K-18-36. 

 

Prеss-poroshokdan dеtallar tugri yoki kuyib prеsslash yuli bilan olinadi. 



GAZ BILAN TULDIRILGAN PLASTMASSALAR. 

 

Makrostrukturasiga  karab  gaz  bilan  tuldirilgan  plastmassalar  2  gruxga 



bulinadi: 1-pеnoplastlar; 2-poroplastlar. 

 

Pеnoplastlarning  asosi  polimеr  bulib,  yopik  bir-biridan  xolis  yachеykalar 



tizimini xosil kiladi. YAchеykalar gaz bilan tuldirilgan. 

 

Poroplastlarda  esa  asos  polimеr  yachеykalari  orasidagi  tusiklar  kisman 



buzilgan  va  bir-biri  bilan  tutashgan.  Poroplastlar  elastik,  xajmiy  ogirligi  25-45 

kg/m


3

;  Poroplastlar  tarkibiga  shunday  moddalar  kushiladiki,  ular  kizdirilganda 

kaynab-porlanib  kеtishi  kеrak  yoki  suv  bilan  yuvganda  yuvilib  chikib  kеtishi 

kеrak.  Poroplastlar  blok  tarzida,  yuzalari  plyonka  bilan  koplangan  xolda 

chikariladi. Tovushni juda yaxshi yutadi-70-80%. 

 

Pеnoplast-bikir  matеrial,  kichik  xajmiy  ogirlikka  ega-20-300  kg/m



3

CHukmaydi,  issiklikni  utkazmaydi  xisob.  Issiklik  utkazish  koeffitsiеnti  0,003-



0,007 Vt/(m*K). 

 

Polistirol,  polivinilxlorid,  polietilеn  va  boshkalar  asosidagi  tеrmoplastik 



rеnеlplastlar ularni kupirtirib yukori elastik dеformatsiya xolatida olinadi. Bu xolat 

oynalanish xaroratidan 10-20

0

S yukorida kizdirilganda buladi. Tеrmoturgunlik past 



t

tur


<60

0

S. 



 

Govakli  struktura  smolalar  tarkibiga  gaz  xosil  kiluvchilar  kushish  bilan 

olinadi:  poroforlar;  Eng  kup  tarkalgani  va  puxtasi-bu  pеnopolistirol  (PS)  va 


pеnopolivinilxlorid (PXV), t=+60

0

S da ishlaydi. Fеnolkauchukli (FK) pеnoplastlar 



t = 120-160

0

S da ishlaydi. Agar alyuminiy upasi kushilsa, FK-20-A-20 pеnoplasti 



uchun  t=200-250

0

S. Pеnoplast K-40 uchun t=300



0

S. 


 

Pеnoplastlar  issik  utkazmaydigan  konstruktsiyalarda  kup  ishlatiladi: 

samalyotda, xolodilniklarda, kontеynеrlarda va x.k. Konstruktsiya ichki xajmlarini 

tuldirishda xam ishlatiladi. Bunda nisbiy mustaxkamlik, bikirlik, titrashga karshilik 

ortadi 

TAYANCH SUZLAR VA IBORALAR. 

 

Oddiy plastmassa. Murakkab plastmassa. Plastifikator. Kotiruvchi (amiplar) 



va 

katalizator. 

Tеrmoplastik 

plastmassa. 

Tеrmorеaktiv 

plastmassa. 

Plastmassalarning  klassifikatsiyasi.  Tеrmoplastik  plastmassa.  Kutbli  tеrmoplast.  

Polietilеn.  Polistrol.  Ftoroplast-4.  Triftorxloretilеn  (ftoroplast-3).  Polimеr  kutbli. 

Polimеtilmеtakrilat(organik  oyna).  Kumishlanish  xodisasi.  Butvarli  plеnka. 

Polivinilxlorid (PVX). Viniplast va plastikat. Plastikat.  

Fеnolformaldеgid  (bakеlitli).  Novolak.  Rеzol.  Rеzitol.  Eloksidli  smola. 

Krеmniy  organikli  smola  (silikon).  Kukun  tuldirgichli  plastmassa.  Gaz  bilan 

tuldirilgan  plastmassa.  Poliefirli  smola.  Gliftoliyli  smola  (alkidli).  Gaz  bilan 

tuldirilgan plastmassa. Pеnoplast. Poroplast.  



 

 

Plastmassalar haqida asosiy ma’lumot. 

Plastmassa  -  plastik  (yunon.  qayishqoq)  va  massa  (lot.  yumaloqfangan 

narsa)  so‗zlarining  birikmasidan  tashkil  topgan.  Albatta,  bu  so‗z  shartli 

tushunchaga  ega.  Birinchi  kashf  qilingan  plastmassalar  bostm  va  qizdirish 

natijasida  muayyan  shaklga  aylanib,  sovigandan  keyin  tashqi  muhit  ta‘sirida 

ilgarigi  holatiga  qaylolmas  edi.  Keyinchalik  issiqlik  ta‘sirida  qayta  ishlanadigan 

plastmassalar ham ixtiro qilingan. Jahonda birinchi bo‗lib plastmassa  - selluloidni 

1856- yili ingliz kimyogari Aleksandr Parkes ixtiro qilgan. 

Plastmassalar  shaklini  qayta  tiklanishi  bo‗yicha  termoplast  va  reaktoplast 

turlariga  bo‗linadi.  Termoplast  plastmassalarning  (masalan,  polietilen, 

polivinilxlorid,  polistirollarning)  molekulalari  bo‗ylama  joylashganligi  sababli 

issiqlik  ta‘sirida  shaklini  o‗zgartiradi.  Ya‘ni  ulardan  qilingan  buyumlar 

chiqindilarini  qayta  ishlash  mumkin.  Reaktoplastlarning  (masaian,  aminoplast  va 

ftoroplastlarning) molekulalari to‗rsimon joylashganligi sababli ularni qayta ishlab 

bo‗lmaydi. 


Plastmassalar  arzonligi  va  ba‘zi  xususiyatlari  bo‗yicha  boshqa 

materiaUardan qolishmasligi sababli, ishlab chiqarishda ko‗p qo‗llaniladi. Hozirgi 

vaqtda  ishlab  chiqarilayotgan  materiallarning  20%ini  plastmassa  tashkil  qiladi. 

Lekin ular parchalanmasligi tufayli atrof-imihitni ifloslaydi, o‗simliklartomirlarini 

oziqlanishiga to‗sqinlik qiladi va gidrofobligi (suv shimmasligi) uchun organizmga 

zarari bor. Jizzax viloyatida Italiya bilan hamkorlikda qurilgan «O‗zitalplast» turli 

xil xalq iste‘mol  mollari ishlab chiqarmoqda. Plastmassalar olinishi bo‗yicha uch 

guruhga  bo‗linadi:  polimerizatsion  hamda  polikondensatsion  qatronlar  va  tabiiy 

polimerlar asosida olinadigan plastmassalar. 

Plastik  materiallar yoki plastmassalar —  sintetik  yoki  tabiiy  yuqori  molekulali 

birikmalar  asosidagi  organik  materiallardir.  Ular  isitish  va  bosim  natijasida  oʻz 

shaklini  oʻzgartirish  va  sovutilgandan  keyin  berilgan  shaklni  saqlab  qolish 

qobiliyatiga ega. 



Plastmassalar,  plastik  massalar,  plastiklar  —  tabiiy  yoki  sintetik  yuqori 

molekulali birikmalar asosida olinadigan materiallar. Issiqdik yoki bosim taʼsirida 

qoliplanadi  va  qoliplangan  shaklini  mus-tahkam  saklaydi.  Plastmassalardan 

yasalgan  mahsulotlar  yengilligi,  elektr  tokini,  issiqsovuqni  oʻtkazmasligi, 

atmosfera  taʼsirlariga  chidamliligi,  yemiruvchi  muhitga,  haroratning  keskin 

oʻzgarishiga  bardoshliligi,  mexanik  mustaxkamliligi  yuqoriligi  va  murakkab 

shaklli buyumlar yasash mumkinligi bilan boshqa materiallardan ajralib turadi. 

Plastmassalar polimerlarning turiga koʻra, termoplastlar va reaktoplastlarga boʻli-

nadi.  Termoplastlar  tarkibida  chiziqsimon  yuqori  molekulali  birikmalar  yoki 

sopolimerlar  (polietilen,  polistirol,  polivinilxlorid  va  boshqalar)  bor.  Chiziqsimon 

polimerlar  asosiga  qurilgan  Plastmassalar  tarkibida  plastifikatorlar,  boʻyagichlar 

ham boʻladi. Plastifikatorlar yuqori temperaturada Plastmassalarning plastikliligini 

oshiradi  va  qoliplangan  mahsulotni  qayishqoq  hamda  sovuqqa  chidamli  qiladi. 

Termoplastlar  sovuqqa  chidamsiz,  60—100°  dan  yuqori  temperaturada 

mustahkamligini tez yoʻqotadi. Lekin koʻpchilik termoplastlar zarbga chidamliligi, 

dielektrik  tavsiflarining  yuqoriligi,  optik  shaffofligi,  ulardan  murakkab  shaklli 

buyumlar  qoliplash  osonligi  bilan  reaktoplastlardan  farq  qiladi.  Termoplastlar 

oʻrtacha  kuch  va  60—100°  temperaturada  ishlaydigan  (umumiy  maqsadlarga 

moʻljallangan) asbob kismlari (etrollar, viniplast, polistirol), shuningdek, elektr va 

radiotexnika buyumlari (polistirol, polietilen, polipropilen, ftoroplast) tayyorlashda 

qoʻllanadi.  Termoplastlardan  ishlangan  buyumlar  kimyoviy  taʼsirlarga  oʻta 

chidamli 

(fotoplastlar, 

polistirol, 

polietilen, 

vinilplast), 

yeyilmaydigan 

(poliamidlar,  polietilente-reftalat),  optik  shaffof  (polimetil  -metakrilat,  polistirol) 

boʻladi. 


Reaktoplastl  ar  tarkibida  isitilganda  yoki  katalizatorlar  (fenolformaldegid  va 

karbamid  smolalar)  hamda  qotirgichlar  (epoksid  smolalari,  polisiloksanlar, 

toʻyinmagan poliefirlar) taʼsirida toʻrsimon tu-zilishga ega boʻlgan polimerlar hosil 

qilib  qotadigan  polimerlar  boʻladi.  Reaktoplastlardan  tayyorlangan  buyumlar 

qotganidan  keyin  issiqlik  taʼsirida  buzilmagunicha  oʻzining  shishasimon  holatini 

saklaydi.  Reaktoplastlarning  tarkibida  toʻldirgichlar,  chiziqsimon  polimerlar: 

qotish  jarayonini  rostlagichlar,  boʻyagichlar,  termostabilizator,  antiseptiklar 

boʻladi.  Reaktoplastlar  toʻldirgichlar  turiga  koʻra,  kukunli  (yogoch  u  ni,  asbest 

kukuni,  kvars  uni  va  h.k.),  tolali  (ip-gazlama,  asbest  tolasi,  shisha  tolasi),  listli 

(qogʻoz,  ip-gazlama,  shisha  toʻqimasi,  yogoch  shpon)  xillarga  boʻlinadi.  Qo-

tirilgan  Plastmassalardan  tayyorlangan  buyumlar  100—350°da  kuchning  uzok, 

muddatli  taʼsiriga  bardosh  beradi  (polimer  va  toʻldirgich  turiga  qarab). 

Reaktoplastlar  yuqori  kuchda  ishlaydigan,  issiqqa  uzoq  chidaydigan,  keskin 

atmosfera  taʼsiriga  bardosh  beradigan  va  yaxshi  dielektrik  xossali  boʻlgan 

mahsulotlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. 

Tabiiy  smolalar  (kanifol,  shellak,  bitum  va  boshqalar)  asosida  olinadigan 

Plastmassalar  qadimdan  maʼlum.  Sunʼiy  polimer  —  nitrotsellyuloza  (sellyuloza 

nitrati)dan tayyorlangan eng dastlabki P. selluloid boʻlib, u 1872 yilda AQSH da 

ishlab  chiqarila  boshlagan.  1906—10  yillarda  Rossiya  va  Germaniyada  tajriba 

sanoa-tida  1-reaktoplastlar  —  fenol-formaldegid  smolalar  asosida  olinadigan 

materiallar  ishlab  chiqarish  yoʻlga  qoʻyildi.  30-yillarda  sobiq  SSSR,  AQSH, 

Germaniya  va  boshqa  sanoati  rivojlangan  mamlakatlarda  termoplastlar, 

polivinilxlorid, polimetilmetakrilat, poliamid, polistirollar ishlab chiqarishi tashkil 

etildi. Lekin  Plastmassalar sanoati  2-jaxrn  urushidan  keyingi-na  rivojlandi, 20-asr 

50-yillarida  koʻpchilik  mamlakatlarda  polietilen  Plastmassalar  koʻplab  ishlab 

chiqarila boshladi. 

Oʻzbekistonda  10  ga  yaqin  korxona  Plastmassalarni  qayta  ishlaydi.  Shulardan 

Toshkent  plastmassa  zavodi,  Ohangaron  qurilish  buyumlari  zavodi,  Jizzax 

plastmassa ishlab chiqarish zavodi ixtisoslashgan korxonalardir. 

Qurilishda Plastmassalar pollarga qoplashda va boshqa pardoz ishlarida, binolarni 

germetiklash,  gidro-  va  termoizo-lyasiyalash,  quvurlar,  sanitariya-texnika 

uskunalari ishlab  chiqarishda, yopmalar, dera-za, eshik, sayyohlar uychasi, yozlik 

pavilonlar 

tayyorlashda 

kullaniladi. 

Mashinasozlik 

materiallari 

ichida 


Plastmassalar  yetakchi  oʻrinni  egallaydi.  Plastmassalar  mahsulotlar  tannarxini 

arzonlashti-radi,  mashinalarning  muhim  texnik  iqtisodiy  parametrlari,  massasi 

kamayadi,  puxtaligi,  ishonchliligi  va  h.k.  oshadi.  Plastmassalardan  tishli 

gʻildiraklar,  podshipniklar,  roliklar,  stanok  yoʻnaltirgichlari,  quvurlar,  boltlar, 

gaykalar  va  boshqa  ishlab  chiqariladi.  Plastmassalarning  aviatsiyasozlikda  keng 


qoʻllanilishiga  sabab  ularning  yengilligi  va  texnik  xossalarini  oʻzgartirish 

imkoniya-tiga  egaligidir.  Raketa  va  kosmik  kemalar  ishlab  chiqarishda  ham 

Plastmassalar  muhim  ahamiyat  kasb  etdi.  Reaktoplastlardan  foydalanib  reaktiv 

dvigatellar, samolyotlarning kuch agregatlari, raketa korpuslari, gʻildiraklar, shassi 

ustunlari,  verto-lyotlarning  parraklari,  issiqlik  saqlash  elementlari,  osma  yonilgʻi 

baklari  tayyorlanadi. Termoplastlar  oyna  elementlari, antenna  suyurmalari va  h.k. 

ishlab chiqarishda kullaniladi. 

Plastmassalar  kemasozlikda  kemalarning  korpusi  va  korpusli  konstruksiyalar 

(asosan,  shishaplastlar),  kema  mexa-nizmlarining  detallarini  tayyorlashda,  kema 

xonalarini pardozlash, ularni issiq, tovush va gidroizolyasiyalashda ishlatiladi. 

Avtomobil sozl i kda Plastmassalardan avtomobil kabinalari, kuzovlari va ularning 

yirik gabaritli qismlari, dvigatel, transmissiya shassi detallari tayyorlanadi. 

Qishloq  xoʻjaligida  Plastmassalar  sugʻorish  inshootlari  qurishda,  tuproqni 

mulʼchlasht,  urugʻlarni  dorilash  va  qishloq  xoʻjaligi  mahsulotlarini  saqlashda 

ishlatiladi. 

Tibbiyot  sanoatida  Plastmassalardan  koʻplab  asboblar,  maxsus  idishlar  ishlab 

chikariladi.  Jarroxlikda  plastmassadan  tayyorlangan  yurak  klapanlari,  qoʻl-oyoq 

protezlari, ortopedik qoʻyilmalar, koʻz soqqasi va boshqa ishlatiladi 



Plastik  massalar  va  ulardan  detallar  tayyorlash.  Plastik  massalar  tabiiy  yoki 

sun‘iy  polimerlar  asosida  olingan  materiallar  bo‗lib,  ularni  olish  yoki  qayta 

ishlashning  ma‘lum  bosqichida  yuqori  plastiklikka  ega  bo‗ladi.  Plastik  massalar 

oddiy  va  murakkab  xillarga  ajratiladi.  Oddiy  plastik  massalar  yolg‗iz 

polimerlardan iborat bo‗lib, ularga polietilen, polistirol, kapron, organik shisha va 

boshqalar  kiradi.  Murakkab  plastik  massalarda  bog‗lovchi  polimerlardan  tashqari 

toldiruvchilar,  plastifikatorlar,  stabilizatorlar,  katalizatorlar,  moylovchi  va 

bo‗yovchi moddalar ham bo‗ladi. Ba‘zan bog‗lovchilar sifatida polimerlar o‗rniga 

bitum,  asfalt,  sementlardan  ham  foydalaniladi.  To‗ldirgichlar  plastmassalarni 

fizika-mexanik,  kimyoviy  va  texnologik  xossalarini  yaxshilash  bilan  kam 

yeyiladigan  qiladi.  Ularning  narxini  arzonlashtirish  maqsadida  tarkibiga 

zaruriyatiga ko‗ra 40–80% gacha to‗ldirgichlar sifatida yog‗och uni, paxta, qog‗oz, 

asbest,  to‗qima  va  shisha  tolalari,  bo‗r,  gips,  grafit,  kaolin,  talk  kukunlari  va 

boshqa materiallar qo‗shiladi. 

Plastik  massalarning  plastikligi,  elastikligi  va  oquvchanligini  oshirish  maqsadida 

plastifikatorlar  kiritiladi  va  plastifikatorlar  sifatida  kamfara,  kana-kunjut  moyi, 

glitserin,  dibutilftolat  va  boshqalar.  Stabilizatorlar  plastik  massalarga  issiqlik,  nur 

va  boshqa  faktorlar  ta‘sirida  turg‗unligini  oshirish  maqsadida  oltingugurtli 

birikmalar, fenollar va boshqalar ma‘lum nisbatda qo‗shiladi. 


Katalizatorlar  sifatida  magneziya,  urotropin,  ohak  va  boshqa  materiallardan 

foydalaniladi. Ular polimer materiallarning qotish jarayonini tezlatadi.  

Moylovchi  moddalar  plastmassalarni  presslash  jarayonini  osonlashtirish  uchun 

qo‗shiladi.  Ularga  mum,  steorin,  transformator  moyi  va  boshqalar  kiradi. 

Bo‗yoqlar  plastmassaga  kerakli  rang  beradi.  Bo‗yoq  sifatida  oxra,  rodanin, 

nigrozin 

va 

boshqalardan 



foydalaniladi. 

Plastik 


massalar 

xossalariga 

(molekulalararo  bog‗lanish  xarakteriga)  ko‗ra  termoplastik  va  termo-reaktiv 

xillarga ajratiladi. 

Termoplastik  plastmassalarda  polimer  molekulalari  o‗zaro  bo‗shroq  chiziqli 

bog‗lanadi.  Ular  qizdirilganda  yumshab,  sovitilganda  qotadi.  Shu  sababli,  ularni 

takror qizdirib ishlov beriladi. Bu holda xossalari saqlanadi. 

 

Polimerlar kimyosi  xakida tushuncha 



 

Tayachn iboralar: Polimer, atomlar soni,  makromolekula,  elementar zveno



polimerlanish darajasi,  molekulyar ogirligi,  makromolekula shakli, korbozanjirli, 

geterozaanjirli, gomopolimer,  sopolimer,  regulyar,  noregulyar. 

 

1.  Polimerlar  kimyosiga    (polimerlar)  molekulasi  10  ming-  100  ming 



atomlardan  toshkil    topgan    moddalar  kiradi.  Polimerlar  kimyosi  tabiatda    keng 

tarkalgan.  Tabiiy  organik      Polimerlar  kimyosiga      oksil,  polisaxaridlar  va  tabiiy 

kauchuk,  tabiiy  noorganik    polimerlarga    yer  katlmida  joylashgan  kremniy  va 

alyuminiy oksidlari  kiradi. Ular  [SiO

2

]

n



 va  [Al

2

O



3

]

n



 kurinishda uchraydi. 

[SiO


2

]

n



 – kvarts, tog xurustali va amitist toshi toza  polimer xisoblanadi.  

[Al


2

O

3



]

n

-    korund    minerali  va  kimmatbaxo  mineral  yokut  va    sapfir  Polimerlar 



kimyosi  deb    amtreptik  S  –  xam  xisoblanadi-  kumir,  grafit,  almaz,  Polimerlar 

kimyosi  texnika  tarakkiyotida    aaloxida  urin    egallaydi.  SHu  sababli  turli 

xususiyatga ega bulgan  Polimerlar kimyosi polimerlar sintez  yuli bilan  olinadi. 

 

Polimerlar  kimyosi  uzaro  kimyoviy    boglangan  juda  katta  atomlar  sonidan   



iborat.  Polimerlar  kimyosi  molekulyar    ogirligi    molekula    tarkibiga    elementlar  

atom ogirligini  yigindisiga  teng. Atomlar soni 1000- 100 000 bulishi mumkin. 

 

[C

6



H

7

O



10

]

n



—sell 

[C

5



H

8

]



n

—tabiiy kauchuk 



[C

2

H



3

Cl]


n

—PVX 


[C

2

H



4

O]

n



—polietilenoksid 

 

Polimerlar kimyosi molekulasi  makromolekula deyiladi. 



Makromolekulada bir xil kup  marta  kaytariluvchi  atomlar  guruxi  elementar 

zveno deyiladi. 

 

- A -A  -A -A -A - 



-SN

2

 -S =SN –SN



2

 - SN


2

  -S=SN- SN

2

 - SN


2

 -S= SN  - SN

2

 -   


         SN

3                                             

SN

3   


 

 

       SN



3                   

 

Tabiiy kauchuk 









2

2



3

CH

CH

CH

C

CH

- Elementar zveno 

 

Kaytarilayotgan elementlar zvenolar soni  polimerlash darajasi R deb nomlanadi. 



Polimerlanish darajasi   R va molekulyar ogirligi M                                           

rasidagi  boglik kuyidagi tenglik orkali ifodalanadi : R=M/m 

m – elementar zveno molekulalar ogirligi, bundan – M= R



 

Masalan: polipropilen   



n

CH

CH

CH

CH

C







2



2

3

-- uchun  



 

M=120 000, m=42 

‗=120000/42= 3000 

 


Agar shu polimer uchun  R= 4000 deb olsak, u vaktda  polimer  molekulalar 

ogirligi: 

M = 11000 

 42 = 168000 



Bundan kelib chikadiki, Polimerlar kimyosi molekulasi turli (R) polimerlanish  

darajasidan iborat bulib, Polimerlar kimyosi polidispers  modda  xisoblanadi. Ular 

molekula  ogirligi  urtacha  statik  kiymat bilan  aniklanadi. 

2. Makromolekulalar ulchami  juda yukori bulganligi  sababli, zvenolar turli  

shakllarda  boglanishi mumkin. 

SHakllarga karab polimerlar: 

 

 

 



 

 

 



 

         

  

 

 



 

    


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



CHizikli polimerlarga sell, tabiiy kauchuk, oksillar va sintetik polimerlarning 

kupchiligi  kiradi. 

- А -А  -А -А -А -   чизикли 

- А -А  -А -А -А -      тармокланган 

             А 

- А -А  -А -А -А -      турсимон 

             А 

-А -А  -А -А -А – 



SHaxobchali – kraxmal va yonaki ulchangan zanjirlari bulgan polimerlar. 

Tursimon – chizikli polimerlarni  bir- biriga  ulanish xolati tushuniladi. Bu vaktda 

polimer xossalari xam uzgaradi. 

 

Past molekulali birikmalar kabi Polimerlar kimyosi  xam organik, noorganik  



va elenment  organik polimerga  bulinadi. 

 

Organik polimerlar --  tarkibiga albatta  uglerod va boshka atomlar  

_vodorod, kislorod, xlor, oltingugurt kiradi. Organik Polimerlar kimyosi mahlum 

turlari juda kup.  

Noorganik polimerlar tarukibida albatta S  atomdan tashkari  Si, Al va  boshka 

atomlar buladi. 

Elementar organik  polimerlar-  asosiy zanjirni noorganik polimer tashkil kilib,  

yonaki zanjirlarni esa  organik radikallardan iborat. 

Makromolekulalarning asosiy zanjirini  tashkil kiluvchi  atomlara tabiatiga karab, 

polimerlar  2 guruxga  bulinadi: 

Karbozanjirli; 

Geterozanjirli;  

Karbozanjirli polimerlarga  asosiy  zanjiri fakat  S atomlaridan  iborat poimerlar 

kiradi. 


 

Uglerod atomlari uzaro kimyoviy 

boglangan, sung vodorod bilan 

 

Boshka zanjirli polimerlar asosiy  zanjirlari  polimerlar  asosiy zanjiri boshka atom 



yoki  atomlar guruxi bilan  boglanishi mumkin. 

 

 



 

 

 



 

 

PVX 



 

 

     Н  Н  Н   Н  Н   Н 



---С--С--С--С--С--С— 

     Н  Н  Н   Н  Н   Н 

---С--С--С--С--С--С— 


Korbozanjirli polimer monomer xoliga  kushimchasi  bilan  nomlanadi. Masalan:  

polipropilen, polietilen, polivinilxlorid. 



 

Geterozanjirli polimerlar --   asosiy  zanjirida S atomdan tashkari boshka 

atomlar birikkan buladi, O,N,S, va boshka  elementlar bulishi mumkin, ular 

geteroatomlar deyiladi. 

Masalan: polinaproamiz asosiy zanjirida 

 

  

 



 

 

Polietilentereftolat zanjiri S va O  atomidan iborat. Poliamidlar, poliefirlar, 



getroguppa  tipiga  karab nomlanadi. 

 

 



 

 

  



 

 

 



Polimerlar zvenolarni  joylashish tabiatigsha karab  guruxlarga  bulinadi. Agar 

polimer  zanjiri bir turli zvenolardan  tashkil topsa, unday polimer  gomopolimer 

deyiladi.  

 

- A -A  -A -A -A - 



Makromolekula  tarkibiga  turli  zvenollar  kirsa, yahni  kimyoviy tarkibi turlicha 

A. B. bulgan  takdirda  VMB sopolimer deyiladi. 

          Н  Н   Н  Н   Н               Н  Н   Н  Н   Н                          

---С--С--С--С--С--С—N --С--С--С--С--С--С—N  -----                           

-- О—С 

          О                           



 

 

 



 

 

 



 

  

 



Н    Н 

 

 



С—О—С—С---  

 

--A—B—A --- B—A--- B--- 

 

Polimerlar kimyosi   bloksopolimer nomi bilan xam mahlum. Bu vaktda turli  



tipdagi  zvenolar  bir blokka  yigiladi.  

--(A)


--(V)


m

--(A)


n

--(V)


 

3. Polimer zanjirida  zvenolarning  ketma –ket  zanjirida  zvenolarning  ketma –ket 



joylashish  tarkibiga karab  regelyar va noregelyar  guruxga bulinadi.  

Agarda  zvenolar uzok tartibda  joylashsa regulyar, bu xolda  buzilsa, noregulyar 

zanjir tuzilishiga  olib keladi. 

 

 



   

 

 

 

 

Polimerlanish reaktsiyasida  asosan  «bosh dum» tipi buyicha ketadi, bahzi 

vaktlarda  zanjirni  bulagida  2 – tip  buyicha birikishi  mumin, bu vaktda  

rengulyarlik buziladi. 

---CH

2

-- CH---- CH



2

---CH----- CH---- CH

2

----  бош думга 



                 R                     R           R 

 

 



Polimerlarning  stereoregulyarligi katta   axamiyatga ega. 

Agarda  polimer barcha zvenolari va  urin almashinuvchilari fazoda mahlum bir 

tartibda  joylashgan   stereoregulyar polimerlar deyiladi. 

Urin  almashinuvchilarni  asosiy  zanjiriga  nisbatan joylashishiga karab 3 tipga 

bulinadi. 

1.

 



Izotaptik 

Urin almashinuvchilar asosiy  zanjir  bir tomoniga  joylashgan. 

2.

 

Sindiotaptik. 



 

Urin almashinuvchilar mahlum oralikda  tartib buyicha joylashgan ikkala  tomonda  

navbatma navbat joylashgan. 

 

   



 

    


3.

 

Ataptik. 



 

 

 



 

                                                      R 

---CH

2

-- CH---- CH



2

---CH


2

----- CH---- CH

2

-- CH – CH



                R                                              R                R 

---CH

2

-- CH---- CH



2

---CH----- CH

2

--- CH—CH



2

– CH--


 


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling