4. Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi Vaqti – 4 soat Talabalar soni: 20-60 nafar


Download 0.53 Mb.
Pdf просмотр
Sana10.01.2019
Hajmi0.53 Mb.

10-mavzu. 

Tuproqlarning geografik tarqalishining asosiy qonuniyatlari



 

 

4.Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi 

Vaqti – 4 soat 

Talabalar soni: 20-60 nafar 

O’quv mashg’ulotining shakli  Axborot, vizual ma’ruza 

Ma’ruza 

mashg’ulotining 

rejasi 

1.Tuproqni geografik rayonlashtirish. 

2.Agrotuproq rayolashtirish prinsiplari. 

3.MDH ning tuproq resurslari.

 

O’quv mashg’ulotining maqsadi:  Tirik organizmlarning tuproq hosil bo’lishidagi 

rolini bilish 

Pedagogik vazifalar: 

- Tuproqdagi organik moddalar 

manbai to’g’risida tushuncha berish; 

Organik 



va 

kimyoviy 

birikmalarning 

tuproqdagi 

parchalanishi 

ahamiyatini 

tushintirib berish ; 

-  Tuproq  gumusining  hosil  bo’lishi 

haqidagi  asosiy  nazariyalarni  tahlil 

qilish; 


O’quv faoliyatining natijalari: 

Talaba: 


- Tuproqdagi organik moddalar manbai 

to’g’risida tushunchaga ega bo’ladi; 

-  Organik  va  kimyoviy  birikmalarning 

tuproqdagi parchalanish ahamiyatini tushinib 

oladi ; 

-  Tuproq  gumusining  hosil  bo’lishi  haqidagi 

asosiy nazariyalarni tahlil qiladi; 

O’qitish uslubi va texnikasi 

Axborot-ma’ruza, 

insert, 

hamkorlikda 

o’kitish texnikasi, sinkveyn 

O’qitish shakli  

 guruhlarda.  



O’qitish vositalari 

Ma’ruza 


matni, 

proektor, 

grafik 

organayzerlar, niviler asbobi. 



O’qitish sharoitlari 

Namunadagi auditoriya. 



 

Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi 

 

Bosqichlar, 

vaqti 

Faoliyat mazmuni 

O’qituvchi 

Talaba  

Tayyorgarli

k bosqichi. 

(5 min) 

Avvalgi  darsning  so’ngida  ma’ruza  matni 

talabalarga 

beriladi. 

Insert 

texnikasini 



qo’llagan  holda  o’qib  chiqish  tayinlanadi. 

Guruhlarda  o’qitish  uchun  har  bir  guruh 

vazifasi ishlab chiqiladi.  

Vazifani  oladilar  va 

bajaradilar. 

1-bosqich. 

Kirish 

(10 min) 

1.1.  Mavzu  maqsad  va  rejadagi  o’quv 

natijalarini va uni o’tkazish rejasini ma’lum 

qiladi. Mashg’ulotning o’zaro aloqa usulida 

o’qitishni e’lon qiladi.  

1.2.  Talabalarga  berilgan  vazifani  eslatadi. 

Mazkur  mavzudan  qanday  yangi  ma’lumot 

olganliklarini so’raydi.  

1.3.  Qanday  savollar  tug’ilganligini  bilish 

uchun, ularni doskaga yozib chiqadi.  

1.1.

 

Eshitadilar, 



yozib oladilar. 

1.2.


 

Savollarni 

o’rtaga tashlaydilar.  

 

2-bosqich 

Asosiy 

(55 min) 

2.1.  Talabalarni  kichik  guruhlarga  ajratadi. 

Har bir guruh mavzuning  ma’lum bir savoli 

bo’yicha    «ekspert»    bo’lishini  va 

boshqalarni  o’qitishni  ma’lum  qiladi. 

Ekspert  varaqalari,  oq  qog’oz  (A32) 

markerlarni 

tarqatadi. 

 

 

Savolarning 



mazmunini  tushuntiradi.  Qaysi  materialdan 

foydalanish  mumkinligini  tushuntiradi.  Ish 

reglamenti, 

baholash 

mezoni 

bilan 


tanishtiradi  va  mashg’ulot  boshlanganligini 

e’lon qiladi.  

2.2.  Mavzu  savollarining  jamoa  bo’lib 

muhokamasi va   taqdimotini e’lon qiladi. 

1) o’zi konsul’tant-arbitr vazifasini o’taydi; 

2) qo’shimcha savollar beradi

3)  har  bir  savol  muhokamasining  so’ngida 

o’zaro  baholashni  tashkil  etib,  yakuniy 

2.1. Guruh 

vazifalarini oladilar 

va o’qiydilar. Kichik 

guruhlarda ishlashni 

boshlaydilar.  

2.2. Guruhda 

javoblarni 

tayyorlaydi. 

Ko’rgazmali material 

tayyorlaydi.  

2.3. Guruh 

yetakchilari yoki 

a’zolari o’zlarining 

savollari bo’yicha 

axborot beradilar. 

Ko’rgazmali 

materialdan 

foydalanadilar va 



xulosa  qiladi  va  talabalar  e’tiborini 

masalaning muhim tomonlariga qaratadi.  

2.3. Talabalar bilimini tekshirish maqsadida 

mavzu  savollariga  javob  berishni  taklif 

qiladi. Tezkor savol-javob o’tkazadi.  

qo’shimcha 

savollarga javob 

beradilar. 

 

3-bosqich 

Yakuniy 

(10 min) 

3.1.  O’quv  faoliyatiga  yakun  yasaydi. 

O’zaro o’qitish natijalarini e’lon qiladi. Faol 

ishtirokchilarni 

belgilaydi 

va 


olingan 

bilimlarining 

kelajakdagi 

ahamiyatini 

ta’kidlaydi.  

3.2. Mustaqil ish uchun  “



Tuproq paydo bo’lish 

sharoitining gumus hosil bo’lishiga ta’siri

” vazifasi 

beradi: mavzu bo’yicha klaster tayyorlash.  

Vazifani 

yozib 

oladilar 



 

1-ilova 

 

Ma’ruza matni 



Tuproqni  geografik  rayonlashtirish.    Tuproqlarni  geografik  rayonlashtirish  printsiplari 

V.V.Dokuchaevning tuproqlarning yer yuzasida zonal tarqalish ta’limotiga asoslangan. V.V.Dokuchaev 

o’zining «Tabiiy zonalar haqida ta’limot» (1898 y) asarida tabiiy tuproq qoplamining gorizontal (kenglik) 

va  vertikal  (balandlik  bo’ylab)  yo’nalishda  asta-sekin,  bir-biri  bilan  almashinib  borish  qonuniyatlarini 

ochib berdi. 

 

Tuproq-gegrafik  rayonlashtirish  printsiplari  haqidagi  ta’limot  keyinchalik  L.I.  Prasolov, 



I.P.Gerasimov, P.A. Letunova, Ye.N. Ivanova, N.N.Rozov va boshqalar tomonidan yanada rivojlantirildi. 

Ular  tomonidan  o’tkazilgan  ko’plab  tadqiqotlar  natijasida  tuproq  qoplamining  ilgari  noma’lum  bo’lgan 

geografik qonuniyatlari ochildi. 

     Hozirgi  vaqtda  tuproq-geografik  rayonlashtirishda  taksonomik  birliklarning  quyidagi  sisitemasi: 

tuproq-bioiqlim  mintaqasi,  tuproq-bioiqlim  oblasti,  tuproq  zonasi,  tuproq  zonachasi,  bioiqlim  fatsiyasi, 

tuproq provintsiyasi, tuproq okrugi va tuproq rayoni qabul qilingan. 

Tuproq-bioiqlim mintaqasi taxminan termik mintaqalarga to’g’ri keladigan katta teritoriya o’z ichiga 

olib, tuproq paydo bo’lish jarayonlari va o’simliklar rivojlanish termoenergetik rejimlarining o’xshashligi 

bilan xarakterlanadi. Tuproq-bioiqlim mintaqasi o’zining atmosfera yog’inlari bilan namlanish darajasi va 

harakteriga ko’ra quyidagi: nam (gumid va ekstragumid), o’tuvchi (subgumid va subarid), va quruq (arid 

va ekstraarid) oblastlarga bo’linadi. 

Birinchi oblastga o’rmon-tayga va tundra zonasi, ikkinchisiga – dasht kserofit o’rmon va savannalar, 

uchinchisi esa chalacho’l va cho’l o’simliklari qoplamli zona kiradi. 

 Tuproq zonasi tekis territoriyalarni tuproq-geografik rayonlashtirishdagi asosiy birlik hisoblanadi. 



Tuproq  zonasi  muayyan  tuproq  tiplarini  ba’zan  intrazonal    tuproqlarni  o’z  ichiga  oladigan  tuproq-

bioiqlim oblastlari  maydonining bir qismidir. Tuproq zonasida olib boriladigan dehqonchilik sistemasni 

o’zining geografik jixatdan deyarli bir xilligi bilan xarakterlanadi. 

Tuproq    zonachasi  tuproq  zonasining  bir  qismi  bo’lib,  zonal  tuproqlar  orasida  ma’lum  tuproq 

tipchalari ifodalangan bo’ladi. 

Tuproq  fatsiyasi  –  tuproqlari  o’zining  temperatura  rejimi  va  mavsumiy  namlanishi  bilan  farq 

qiladigan  tuproq zonasining bir qismi hisoblanadi. Tuproqlarning fatsiyalar bo’yicha tarqalishi avtomorf 

tuproqlar zonasida yaxshi o’rganilgan. 

Tuproq  provintsiyalari.  Tekisliklardagi  tuproq  provintsiyalari  deb,  mahalliy  tuproq  hosil  bo’lish 

xususiyatlari bilan farqlanadigan tuproq zona yoki zonachasining bir qismiga aytiladi. 

Tog’li  o’lkalardagi  yirik  taksonomik  birlik  sifatida,  tuproq  provintsiyadari  vertikal  tuproq 

zonalarining yirik strukturasini o’z ichiga oladi. 

Tuproq  qoplamining    provintsial  xususiyatlari  dehqonchilikning  mahalliy  zonal  sistemasini  ishlab 

chiqishini talab etadi. 



Tuproq  okrugi  –  tuproq  provintsiyasining  bir  qismi  bo’lib,  tuproq  paydo  bo’lishiga  ta’sir  etuvchi 

omillar:  joyning    relьefi,  iklimi,  o’simliklar  tarkibi,  gidrogeologik  singari  sharoitlarning  o’ziga  xos 

xususiyatlari bilan xarakterlanadi. 

Tuproq rayoni – tuproq okrugining bir qismi bo’lib, tuproq qoplamini ancha bir xilligi bilan ajralib 

turadi, hamda tuproqning samarali unumdorligini oshirishga qaratilgan deyarli bir xildagi tadbirlarni olib 

borishini talab etadi. 

Tuproq  rayoni-tuproq  okrugining  bir  qismi  bulib,tuproq  koplamining  bir  xilligi  bilan  ajralib  turadi 

hamda tuproqnig samarali unumdorligini oshirishga karatilgan deyarli bir xildagi tadbirlarni olib borishni 

talab etadi. 

1) Sovuq (qutbiy)  

2) Mo’tadil sovuq (boreal)  

3) Mo’tadil (subboreal) va  

4)Mo’tadil iliq (subtropik) kabi tuproq-bioiqlim mintaqalariga ajratiladi. 

 

 

 



 

2-ilova 

 

 

 

Blits savol 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Baholash ko’rsatkichlari va mezonlari 

Har bir guruh boshqa guruhlar taqdimotini baholaydi, mezonlar bo’yicha 

ballarni jamlaydi. 

1.  Горизонтал  ва  вертикал  зоналлик  деб  нимага  айтилади  ва  МДҲ    ҳудудида  қандай  табиий 

тупроқ зоналари ажратилади? 

2. МДҲ да учрайдиган тупроқ-биоиқлим минтақаларини характерлаб беринг? 

3.  Чўл  (арид)  зонаси тупроқларининг  морфогенетик  хусусиятларидаги  фарқлар  асосида  қандай 

провинцияларга ажратилади? 

4.  Тупроқ  классификацияси  ҳақидаги  таълимот  ва  унинг  ривожланишидаги  этапларни 

тарифланг? 

5. Тупроқларни классификациялаш принцпларини айтинг? 

6.  Тупроқларни  классификациялашдаги  асосий  таксаномик  бирликларни  кўрсатинг  ва  уларни 

таърифланг? 

7.Тупроқлар  номенклатураси  ва  диагностикаси  қандай  тузилади  ва  уларнинг  мазмунини 

таърифланг? 

 


 

Baholash 

ko’rsatkichlari 

va 


mezonlari 

Maksimal 

ball 

1-guruh 


2-guruh 

3-guruh 


4-guruh 

Echimlar: 



1,2 

 

 



 

 

-muammoni  va  quyi 



muamoni 

to’g’ri 


shakllantirish; 

0,4 


 

 

 



 

-echimni  muammo  va 

quyi muammo shakliga 

mos kelishi; 

0,4 

 

 



 

 

-mantiqiylik, 



aniqlik, 

xulosalarning qisqaligi. 

0,4 

 

 



 

 

Taqdimot: 



1,4 

 

 



 

 

-javoblarni 



aniqliligi 

va tushunarliligi; 

1,0 

 

 



 

 

-har 



bir 

guruh 


ishtirokchisining 

faolligi 

(savollar, 

qo’shimchalar). 

0,4 

 

 



 

 

Reglament 



0,4 

 

 



 

 

Umumiy 



ballar 

yig’indisi. 



3,0 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

3-ilova 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-ilova 

Guruhlarga beriladigan qo’shimcha savollar 

 

1.Tuproq kolloidlarining solishtirma yuzasi deganda nimani tushunasiz. 

2.Tuproq kolloidlari xolatiga kanday faktorlar ta’sir etadi. 

3.Tuproq yer itmasi tarkibiga kanday minyer al,organik va organominyer al birikmalar kiradi. 

4.Yeritmaning yukori ishkoriyligi qaysi tuzga boglik. 

 

1-ekspert varag’i 

1. 

Тупроқдаги органик моддалар манбаи

 (Klaster, insert texnikasidan foydalangan holda) 

                                              2-ekspert varag’i 

2. 


T

uproq hosil bo’lishda organizmlar rolining tahlili

 (Klaster, insert texnikasidan foydalangan holda) 



3-ekspert varag’i 

3. 


Asosiy tuproq hosil qiluvchi funktsional formulaning mohiyatini 

tushintiring

? 

           (Klaster,  insert texnikasidan foydalangan holda) 



 4-ekspert varag’i 

 4.  

Tuproq hosil bo’lishida mikroorganizmlarning o’rnini tahlil qilish



 (T-sxema,  insert texnikasidan foydalangan holda) 



 

 



Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling