5 Urbanizasiya bəşəriyyətin qlobal poblemləri sistemində


Download 60.23 Kb.
bet1/3
Sana23.03.2020
Hajmi60.23 Kb.
  1   2   3

QLOBAL 

URBANİZASİYA PROBLEMİ 

5.1.Urbanizasiya bəşəriyyətin qlobal poblemləri    sistemində 

 

Urbanizasiya,  çox  sadə  yanaşdıqda  cəmiyyətin  inkişafında 

şəhərlərin  rolunun  yüksəldilməsi  prosesini  ifadə  etmək  üçün  işlədilən  



latın mənşəli sözdür (urbs - şohər deməkdir). Şəhərlər sayı artdıqca və 

ölçülərinə  görə  böyüdükcə  urbanizasiya  prosesi  güclənır  və  hətta 

qarşısıalınmaz  bir  prosesi  xatırladır.  Urbanizasiyanın  sürətlə  inkişaf 

etməsi    öz  əksini  şəhərlərdə  yaşayan  insanların  xüsusi  çəkisinin 

artmasında tapır. 

Müasir  dünya  getdikcə  daha  kəskin  şəkildə  urbanizasiyalaşır. 

Əslində  kənd  yerlərində  də  şəhər  yasayış  tərzləri  sirayət  etmə 

 

 

baslamışdır.  Deməli,  urbanizasiyanın  şaxələnməsi  ənənəvi  yolla 

şəhərlərin  sayının  və  ölçülərinin    artması  və  kənd  yerlərinin 

"şəhərsayağılaşması"  nəticəsində  daha  sürətlə  inkişaf  edir.  Məsələnin 

qloballığı  bir  də  ondadır  ki,  urbanizasiya  dünyanın  bütün  regionlarını 

əhatə  etməkdə  davam  edir  və  sanki  bu  qarşıalınma  bir  prosesə 

çevrilmişdir.  BMT  və  bir  sıra  region  və  dövlətlərin  xətti  ilə 

urbanizasiya prosesi haqqında çoxlu məlumatlar dərc оlunur. Göstərilir 

ki, XIX əsrin əvvəllərində dünya üzrə iri (əhalisi 100 min nəfərdən çox 

olan) şəhərlərin sayı 400-dən də az olubəsrin  ortaları bu rəqəm 1000-ə  

çatıb. İndi isə dünyada bu cür şəhərlərin sayı 2500-ü ötüb. 

Urbanizasiya  prosesi  çox  vaxt  şəhərlərin  sayının  cəmiyyətin 

bütün  fazalarında  onlann  rolunun  artması  kimi  edilir.  Lakin  iqtisadi 

baxımdan  məsələ  daha  qlobal  görünür.  Urbanizasiya  artıq  şəhər 

çərçivəsindən  çıxıb  iri  regionlarə  əhatə  etməyə  başlamışdır.  Dünya 

miqyasında çoxlu insanın məskunlaşdığı  regionlar meydana gəlmişdir 

ki, burada da bir qayda olaraq külli  

miqdarda emal obyektləri, sənaye 

kompleksləri cəmlənmiş nəticədə yer kürəsi səthinin qeyri-proporsional 

məskunlaşması  istehsalların  yerləşməsində  disproporsionallıqlar  baş 

vermişdir.  Belə  hal  bu  ərazilərdə  və  bütövlükdə  dünyada  ekoloji, 

demoqrafık 

 

və s. bu kimi problemlərin daha da kəskinləşməsinə gətirib 

çıxarır. 



    


Mütəxəssislərin  hesablamaları  göstərir  ki,  yer  kürəsinin  quru 


hissəsinin  cəmi  1%-ində  qərarlaşmış  şəhərlərdə  və  urbanizasiyalaşmış 

ərazilərdə  dünya  əhalisinin  50%-ə  qədəri  məskunlaşmışdır.  ÜDM-in 

4/5-


ü  onların  payına  düşür  və  eyni  zamanda  ekologiyanın 


çirklənməsinin də səbəbkarı yenə onlardır (atmosferin və ümumiyyətlə 

təbiətin çirklənməsinin 5/4-i belə zonaların payına düşür). 

Deməli,  urbanizasiya  nəticəsində  insanların  həddindən  çox  sıx 

formada cəmlənmiş ərazilərin və demək olar ki, heç kəsin  yaşamadığı 

ərazilərin  meydana  gəlməsi  baş  verir.  Bu  cür  kontrastlılığın  mənfi 

iqtisadi nəticələri çox yüksək olur. Belə hal əslində cəmiyyətin obyektiv 

iqtisadi qanuni olan "Ölkələrin və dünya təsərrüfatının  proporsional və 

bərabər ölçüdə inkişaf etdirilməsi" qanunun əleyhinə olan bir hal kimi 

qiymətləndirilməlidir. 

Obyektiv 

iqtisadi 

qanunların 

nəzərə 


alınmamasının  dünya  iqtisadiyyatına  vurduğu  iqtisadi  ziyanlar  isə 


tarixdən hamıya yaxşı məlumdur. 

 

 

Urbanizasiyanın və xüsusən kortəbii inkişaf edən urbanizasiyanın 

təsiri  altında  bir  tərəfdən  idarə  olunması  çətinləşən,  boşluq  şəklinə 

düşən  iri  şəhərlərin  yerləşdiyi  ərazilər,  digər  tərəfdən  boşalmış, 

səmərəsiz və yaxud tam istifadə olunmayan ərazilər meydana gəlir. Son 

illər  isə  transmilli  urbanizasiyalaşmış  zonalar  meydana  gəlmişdir.  Bu 

zonalar  ölkələrin  sərhədləri  qovşaqlarında  yaranır  və  əhalini  maqnit 

kimi  özünə  "çəkir".  Belə  zonalara  misal  olaraq  ABŞ  ilə  Kanadanın 

sərhəd  zolağındakı  ərazini,  AFR,  Fransa,  Hollandiya,  Belçika  ölkələri 

sərhədləri  yaxınlığında,  Yuqoslaviya  və  Macarıstan,  Bolqarıstan  və 

Rumıniya  vo  s.  ölkələrinin  sərhədyanı  zolaqlarında  yaranmış  zonaları 

göstərmək    olar.  Keçmişdə  insanların  ağlına  belə  gəlməyən  miqyasda 

şəhərlərin və areallann böyüməsi özü-özlüyündə urbanizasiya prosesinin 

nəticəsidir.  Lakin  hazırkı  dövrdə  yaranmış  iri  şəhərlərin  özləri 

urbanizasiya proseslərini sürətləndirən amilə çevrilmişidr. 

1900-cü ild

ə əhalisi daha çox olan şəhərlərin hamısı Avropada və 

Şimali  Amerikada  yerləşirdi.  XX  əsrin  sonunda  əhalisi  10  milyondan 

çox olan şəhərlər: Tokio, Nyu-York, Los-Anceles və s. daxil edilirdi və 

bunlar  sənaye  cəhətdən  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  yerləşirdi.  Lakin 

proqnoz məlumatlarına görə dünyanın nəhəng şəhərlərinin sayı artmaqla 

yanaşı onların coğrafıyası da dəyişir. 

Məsələn,  ABŞ  mütəxəssislərinin  tədqiqatlarına  əsasən,  2020-ci 

ildə Bombey dünyanın ən çox əhalisi olan şəhər olacaq. Vaşinqtondakı 

Əhali İnstitutunda aparılan hesablamalara görə 20 ildən sonra Bombeyin 

əhalisi  28,5  milyona  çatacaq.  Tokionun    əhalisi  isə  2020-ci  ildə  27,3 

milyon  olacaq.  Dünyanın  ən  çox  əhalisi    olan  şəhərləri  arasında  Nyu-

York  və  Los-Anceles  birinci  onluqdan  sıxışdırılacaq,  onlann  yerini 

Dakkə və Karaçinin tutacaqları  gözlənilir. 

 


 

 

5.2.Urbanizasiyanın genezisi və onun əsas səbəbləri 

 

Dünya  miqyaslı  hadisə  kimi  qiymətləndirilən  urbanizasiya  öz 

başlanğıcını kiçik kapitalist şəhərlərinin meydana gəlməsindən götürür. 



Məhz kapitalizm inkişaf etdikcə şəhərlər dayanıqlı iqtisadi, sosial, siyasi 

və mədəni mərkəzlərə çevrilməklə yanaşı həm də ənənvi kəndlərə güclü 

təsir göstərən amilə çevrilməyə başladı. Buna görə də urbanizasiyanı bir 

proses  kimi  kapitalizmə  qədərki  dövrdə  yaranmış  şəhərlərlə 

əlaqələndirməklə,  onun  genezisini  izah  etmək  olmaz.  Bu  cəhətdən 

demək  olar  ki,  bir  nəzərə  çarpan  proses  kimi  urbanizasiya  öz 

başlanğıcını XVIII əsrdə götürmüş, XIX əsrin əvvəllərində isə dünyada 

baş  verən  və  insanların  diqqətini  özünə  cəlb  edən  bir  prosesə 

çevrilmişdir. Məhz XIX əsrin əvvəllərində nəhəng "Şəhər" ölkələri olan 

ABŞ,  İngiltərə,  Almaniya,  İtaliya,  Fransa  və  Yaponiya  kimi  ölkələr 

birlikdə  dünya  sənaye    məhsulunun  9/10-nu  istehsal  edirdilər.  Qlobal 

urbanizasiya  fəza  cəhətdən  inkişaf  edirdi  və  Qərbi  Avropa,  Şimali 

Amerika-


Avstraliya  və  Okeaniya,  Şərqi  Avropa  -  Latin  Amerikası  - 


Asiya-


Afrika istiqamətləri ilə bütün dünaya yayılırdı. Urbanizasiya özü-


özlüyündə  məhsuldar  qüvvələrin  inkişafına  təsir  etməsi  cəhətdən 

mütərəqqi bir proses idi 

Fəza  cəhətdən  urbanizasiyanın  inkişafında  apancı  rolu  ölkələrin 

sənaye  cəhətdən  inkişafı,  şəhərlərdə  sənayenin,  qeyri-kənd  təsərrüfatlı 

işlərin  və    əhalinin  təmərküzləşməsi,  kənd  təsərrüfatı  sahələrində  isə 

əmək  məhsuldarlığının  yüksəldilməsi  oynamışdır    və  indi  də 

oynamaqdadır.  Bunlardan  başqa,  urbanizasiya  prosesi  ilə  əhalinin  öz 

rifah 

һаlını  yaxşılaşdırmaq  istəyi,  mədəni  inkişafını  təmin  etmə  istəyi 

arasında  olan  əlaqəni  də  nəzərə  almaq  lazımdır.  Ümumi  şəkildə 



məsələyə  yanaşdıqda  isə  görərik  ki,  cəmiyyətin  artan  və  çoxsaylı 

tələbatlarının  ortaya  çıxması  və  bu  tələbatların  maksimum  ödənilməsi 

zərurəti  əhalinin  münasib  ərazilərdə  cəmlənməsini  ortaya  qoyur  vo 

urbanizasiya prosesinin fəzada yayılmasını dönməz edir. 

Dünya  miqyasında  urbanizasiyanın  sürətlənməsi  prosesini üç 

pilləyə  ayırmaq  olar.Birinci  və  yaxud  da  ilkin  pillədə  (XVIII-XIX 

əsrlər) proses əsasən lokal xarakter daşımış, Qərbi Avropanı və Şimalı 

Amerikanı əhatə etmişdir. Hələ bu lokal urbanizasiya döv-ründə şəhər 


 

 

əhalisinin xüsusi çəkisi 1800-cü ildoki 5,1%-dən, 1900-cü ildə 13,3%-ə 

çatdı.

 

İkinci pilləni planetar pillə adlandırmaq olar. Dövr cəhətdən XIX 

əsrin birinci  yarısını əhatə edir. Bu pillənin səciyyəvi xüsusiyyətlərinə 



şəhərlərin  sürətlə  böyüməsi,  şəhər  əhalisinin  əksər  regionlarında 

artması,  proscsin  dayanıqlı  və  irəliyə  doğru  gedən  şəkil  alması  və 

qloballaşmanın  əyaniləşməsi  daxildir.  Qanunauyğun  hal  kimi  dünya 

sənaye  istehsalının  artım  sürətinin  də  çox  yüksək  olması  bu  pillənin 

xarakterik cəhətlərindən idi. Bundan başqa onu da göstərmək lazımdır 

ki, 

bu pillədə şəhərlər əsasən istehsal cəhətdən inkişaf edirdilər. Xidmət 

və  qeyri-istehsal  profılli  sahələrin  fəaliyyəti  şəhərin  böyüməsinə  və 



əhalinin  çoxalmasına  nəzərə  çarpan  təsir  etmirdi.  Şəhərlərin  böyüməsi 

tipi  isə  əsasən  ekstensiv  tip  idi.  Üçüncü  pillə  qlobal  etapdır.  Elmi 

ədəbiyyatlarda  bu  pillə  müasir  qlobal  urbanizasiya  dövrü  adlanır.  Bu 

pillə  üzvi  şəkildə  Elmi-texniki  inqilabla  bağlıdır  ki,  onun  nəticəsində 

nəinki sənayenin, eyni zamanda insanlara xidmət göstərən müxtəlif və 

çoxlu sayda qeyri-ist

ehsal  sahələrinin  sürətli  inkişafı  üçün  şərait 

yarandı.  Bu  pillə  öz  başlanğıcını  təxminən  keçən  əsrin  (XX)  ikinci 

yarısından  götürür.  Onun  başlıca  xarakterik  cəhətlərinə  dünya  şəhər 

əhalisinin iri şəhərlərdə cəmlənməsinin artması, urbanizasiyanın əsasən 

in

tensiv tipli baş verməsi, şəhər həyat tərzinin cazibədarlığını 

yüksəlməsi və əhalini özünə daha sürətlə cəlb etməsi, şəhər həyat 



tərzinin digər ərazilərə yayılması və s. aid edilir. Bu pilləni ümumilikdə 

intensiv yolla genişlənən urbanizasiya adlandırmaq da olar. 

Beləliklə,  urbanizasiyanın  meydana  gəlməsinin,  inkişaf  edib 

qlobal prosesə çevrilməsinin başlıca amil və şərtləri aşağıdakılardır,  

-

kapitalizmin meydana gəlməsi; 

-



cəmiyyətin tələbatlarının ödənilməsi; 

-elmi-

texniki tərəqqi; 

-



iqtisadi  və  sosial  sferada  köklü  struktur  dəyişmələrinin  baj 

verməsi; 

-

obyektiv  iqtisadi  qanunların  tam  dərk  edilməməsi  və  onlardan 

səmərəli istifadə mexanizminin tapılmaması; 



-sosial-


mədəni amillərin  lazımi səviyyədə nəzərə alınmaması; 


-

prosesin düzgün idarə olunmaması. 



 


 

 

5.3

.Urbanizasiya və iqtisadiyyat 

 

Urbanizasiya sosial-

iqtisadi cəhətdən ölkələr və dünya təsərrüfatı  



üçün çoxlu problemlər yarada bilər. Belə mənfi hallar zəif inkişaf etmiş 

ölkələrdə daha qabarıq formada özünü göstərir. Bunun əsas səbəbi isə 

urbanizasiyanın sənaye inkişafı ilə üzvi şə-kildə əlaqələndirilməməsidir. 

İş  qabiliyyətli  kişilərin  şəhərlərə  axını  kənd  təsərrüfatında  istehsalın 

inkişafına güclü mənfı təsir göstərir və nəticədə  ərzaq problemi ölkədə 

daha da şiddətlənir. Ölkəyə gətirilən taxılın miqdarı artır. Urbanizasiya 

meşələrin  qırılmasına  da  səbəb  olur.  Xüsusən  zəif  inkişaf  etmiş 

ölkələrdə  kənd  yerlərinin  meşə  materialları  uzun  yollar  qət  edərək 

şəhərə gətirilir və sobalarda yandırılır. 

Urbanizasiya ilə ölkələrin və dünya təsərrüfatının ərazi strukturu 

arasında  qarşılıqlı  əlaqə  mövcuddur.  İnsanlar  müəyyən  amil  və  şəraiti 

olan ərazilərdə məskunlaşmağa başlayırlar və  məqsəd də о olur ki, bu 

ərazinin  təbii  resurslarından  istifadə  edib  öz  tələbatlarını  maksimum 

ödəyə bilsinlər. Deməli şəhərin özülu bu ərazinin amil və şəraitlərindən 

istifadə  edilməsınə  başlanan  andan  qoyulur.  Sonra  bu  proses  elmi 

cəhətdən  idarə  olunmadıqda  genişlənir  və  şəhərin  həddindən  çox 

böyüməsinə, sosial-iqtisadi proseslərin meydana gəlməsinə səbəb olur. 

Burada iqtisadi cəhətdən bizi bir məsələ daha çox maraqlandırmalıdır: 

şəhərin böyüməsi istehsal tiplidir, yaxud da qeyri-istehsal. İstehsal tipli 

inkişaf maddi istehsal sahələrinin genişləndirilməsi nəticəsində baş verir 

və  öz  əksini,  ilk  növbədə,  rəqabət  dözümlü  məhsullar  istehsalının 

artırılmasında  tapır.  Qeyri-istehsal  tipli  inkişafda  isə  şəhərlərin 

böyüməsi əsasən qeyri-istehsal sahələrinin (bankların, birjalarm, tikinti 

və nəqliyyatın və bu kimi istehsal və sosial infrastrukturların) inkişafı 

nəticəsində  baş  verir.  Təhlil  göstərir  ki,  şəhərlərin  inkişafının  birinci 

pilləsi əsasən istehsal tipli olur. İkinci pillədə isə şəhər adətən müxtəlif 

xidmət,  təhsil,  səhiyyə,  nəqliyyat  və  s.  sahələrin  inkişafı  və  yaxud  da 

başqa  ərazidən  gətirilən  xammal  və  materiallardan  istifadə  etməklə 

yaradılan  istehsal  sahələrinin  inkişafı  hesabına  baş  verir.  Göründüyü 

kimi şəhərlərin böyüməsinin birinci pilləsi yerli xammal və maleriallann 

həcmi ilə limitləşə bilər. İkinci pilədə isə inkişafi limitləşdirən bir şey 

yoxdur.  Əksinə,  şəhərdə  və  şəhər  ətrafında  birinci  tip  inkişaf  vaxtı 

bərqərar  olmuş  infrastrukturalar  (mühəndis  tikililəri,  kanalizasiya, 

Download 60.23 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling