6. Mavzu: Mevali daraxtlarni payvandlash. Payvandlash


Download 45.08 Kb.

Sana14.06.2018
Hajmi45.08 Kb.

 

 

6.Mavzu: Mevali daraxtlarni payvandlash. 



Payvandlash deganda bir usimlikning malum kismini ikkinchi usimlikka turli 

usullar bilan urnatish tushiniladi. Payvandlashning juda kup usullari bor ( kurtak, 

iskana va naycha). Iskana payvand asosan erta baxorda daraxtlarda shira xarakati 

yurishidan oldin ( fevral oyining oxiri aprel oyigacha )kilinadi. Payvand uchun 

maksadga muvofik, navdan ( payvandustdan) yillik novdalar shira xarakati 

boshlanmasdan oldin kesib olinib, maxsus salkin joylarda sakdanadi. Payvand kilish 

muddati kelishi bilan k.alamchalar kattarok, yoshdagi daraxtlarning shoxlariga yoki 

tanasiga (yoshrok, tuplarga) urnatiladi. Payvand uchun olingan navdvlarda 2-3 tadan 

kurtak krldirilib kesiladi va pastki kismi ponaga uxshatib kesiladi.Payvandtag tekis 

arralanib, pona orkali 2 yoki 4 ga ajratiladi. Tayyor k,alamchalar payvandtagdagi 

yorikdarga pustlogi pustlogiga tegadigan kilib markam urnatiladi. Shundan sung 

ponalar olib tashlanadi va kalamcha urnatilgan joyga maxsus mumsimon modda 

suriladi yoki mustaxkam chiptalar bilan boglab kuyiladi.Payvandlardan eng kup 

tarkalgani kurtak payvanddir. Payvandlash uchun kesib olinadigan kurtakli 

kalamcha payvandust deyiladi. Payvandlash kilish uchun ustirilgan urugkuchat 

payvandtag deyiladi.Payvandlash uchun kurtaklari tinim davrida bulgan bir yillik

kuyoshda toblangan navdalar kesib olinadi. Payvandlash uchun dastlab payvandtag 

pustlogi utkir pichok, bilan  xarfi shaklida kesiladi. Kesilgan joy pustlogi asta 

sekin keriladi. Ulanadigan kurtak bir oz pustlok, va yogochligi bilan birga kesib 

olinadi va payvandtagdagi ochilgan pustlok, orasiga joylanadi, sungra yukrridan 

pastga karab chipta bilan urab boglanadi.Payvand k,ilingan kurtaklarning tutgan 

tutmaganligi 6-10 kunda bilinadi. Kurtagidan payvandlash asosan avgust oyida 

utkaziladi. 

-

 

payvandtaglarni kurtak payvand kilishga tayyorlash va utkazish. Kuz oylari 



(sentabr, oktabr va noyabr): 

-

 



kechki nav mevalarni terish, omborlarni tayyorlab kuyish, saklanadigan mevalarni 

omborlarga joylashtirish

-

 

daraxt tanasidagi belboglarni echib olib tashlash, 



-

 

organik va mineral yegitlarni tashib keltirib, yerga solish, 



-

 

daraxt atroflarini chopib yumshatish, 



-

 

daraxt atroflariga tuprok uyub keyish, tanasini sovukdan asrash maksadida xar xil 



ashyolar bilan urab keyish, 

 

 

-



 

yosh nixollar bilan bilan birga bir necha yillik mevali daraxtlarni xam butash, shakl 

berish, 

-

 



kishki sugorish ishlariga kirishish. Kish oylari (dekabr, yanvar va fevral): 

-

 



tomorkadagi va bogdagi mevali daraxtlar atrofini agdarib chopish, Zararkunandalar 

uyalarini tozalash, kor yokandan sung, korni tuplab kuyish, 

-

 

ugitlarni tashib keltirish va solish, 



-

 

sugorish ishlarini davom ettirish. 



Axolining mevaga bulgan extiyojini kondirish maksadida mamlakatda mevachilik- 

ni rivojlantirish muxumligini takrorlash shart emas. Shu maksadda yangi-yangi 

boglar barpo etish, tomorka maydonlaridagi mevali daraxtlarni yaxshilab parva-

rishlash va ulardan mul-kul, sifatli xosil yetishtirish ikki tomonlama foyda 

xisoblanadi. Bunda bogbonning chuntagi tulishi bilan, el dasturxoni xam mevaga 

tukin buladi. Biz bergan tavsiyalar esa shu ezgu maksadga xizmat kilsa, boshimiz 

kukka yetgan bulardi. 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

7-Mavzu: Tokning standart navlari. 

 

 



Tokni boshqa ekin ekish uchun yaramaydigan maydonlarga: sershag’al erlarga, kam 

gummali  qumlarga,  er  osti  suvlari  yuza  joylashgan  erlaridan,  tog  etaklariga

lalmi 


erlarga ekish mumkin.Tok O'rta Osiyo sharoitida turli balandlikdagi erlarda, dengiz 

 

 

sathidan 100 metr balandlikda Amudaryo deltasidagi pastliklardan tortib to Pomirga 



va  ya'ni  dengiz  satxidan  2300  balandlikda  ham  o'sadi.  qulay  iqlim  va  tuproq 

sharoitlarida  ayniqsa  sugoriladigan  maydonlarda  tokga  ketgazilgan  harajatlarni  tez 

qoplaydi.  O'rtacha  230,5ts  dan  hosil  olish  mumkin.1920  yildan  boshlab  botanika 

ilmiy  ishlar  chiqarish  birlashmasida  I.V.Michurin  metodlari  asosida  yangi  tok 

navlarini  etishtiradilar.  Uning  ko'p  selektsiya  tok  navlari  O'rta  Osiyo 

Respublikalarida  ekiladigan  standart  navlar  qatoriga  kiritiladi.  O'zbekistonda  tok 

ustasi Rizamat ota xalqning boy tajribasiga va fan yutuqlariga asoslanib tok turlariga 

shakil  berishning  eng  ilgor  usulini  ya'ni  ularga  tirgovuchlar  quyish  usulini  ishlab 

chiqdi.  Tok  kesishning  texnik  qoidalarini  takomillashtirdi.  Tokning  biologik 

asoslari.  Tok  toksimonlarning  son  jixatidan  ko'p  bulgan  uch  turlariga  va  yovvoyi 

holda tarqalgan oilasiga kiradi. 

Filogenez  (taraqqiyot  protsessiya)  jixatidan  toksimonlar  oilasi  itjumrutsimonlar 

(Rhamnaccac) oilasiga yaqin bulib ular ikkita kenja oilaga Zeeoideae bunga birgina 

Zeca Z 2 avlodi kiradi va Vitideae kenja oilalarga bo'linadi. 

Toksimonlarning oilasiga 600 ga yaqin tur kiradi. Ular morfologik belgilarining juda 

turli - tumanligi hamda tropik, subtropik va motadil iqlimli viloyatlarda o'sishi bilan 

farq  qiladi.  Toksimonlar  oilasidagi  har  xil  turlar  organlarning  tuzilish  bilan  bir  - 

biridan  katta  farq  qiladi.  Bu  ularning  o'sish  xususiyatlari  va  sharoitlariga  qarab 

bog'liqligini  bildiradi.  Ildizlari  odatda  uzun,  pataksimon,  ba'zan  tugunakka  o'xshab 

ishgan bo'ladi. Navdalarining bo'g'im oralari uzun va barglari qarshisida jingalaklari 

bo'ladi.Onalik  pochasi  kalta  yoki  uzun  ba'zan  bigizga  o'xshagan  bo'ladi. 

Tumshuqchasi kosa yoki boshga o'xshagan bo'ladi. Mevasi: 1-4 ta urug'ii, suvli yoki 

quruq  gujumdan  iborat.  Urug'ning  po'sti  qattiq  bo'lib,  qorin  tomoni  2ta  botigi  bor. 

Tokning qishioq xo'jalikda Vitis avlodining 20ga yaqin turi ekiladi. Shundan 4-5 ta 

turi  mevasi  uchun  qolganlari  esa  payvantag  uchun  o'stiriladi.  Tanasi:  Tok  tanasi 

o'sish  sharoitiga  qarab  ingichka  uzun  bo'ladi.  Yo'g'onligi  10-15sm,  ko'p  yillik 

toklarda esa tanasi 30-40sm yo'g'onlikda bo'ladi.Hozirgi kunda 500 ortiq tok navlari 

yaratilgan. 



 

 

 

 

 

 

 



 

8  -  MAVZU:  Toklarni  kesish  ,  shakil  berish.  Tok  qalamchalarini  olish 

,saqlash,ekish. 

 

 

 



Tok  chirmashib  o'sadi.  O'rmonlarda  tabiiy  sharoitda  usganda  u  jingalaklari  bilan 

daraxt  shoxlariga  chirmashib  daraxtning  eng  yuqori  qismigacha  ko'tariladi.  Tok 

o'stirishda  ularga  shakl  berish  tok  novdalarini  ma'lum  uzunlikda  qoldirish  va  tokni 

tirgaklarga  ko'tarib  qo'yishga  to'gri  keladi.  Toklarni  tirgaklarga  qanday 

joylashtirishga qarab bir necha xilga bo'linadi. 

Tokni  daraxtlarda  o'stirish.  Bu  usulda  tok  o'stirish  qishda  tok  ko'milmaydigan 

rayonlardagi  eski  tokzorlarda  saqlab  qolingan.  Masalan:  garbiy  Gruziyaning  ba'zi 

rayonlarida  gektariga  400-500  tup  yoki  meva  daraxti  ekilib  ularning  yoniga  tok 

o'tkaziladi.  Bu  usullar  xozir  qo'llanmaydi,  chunki  bunda  daraxt  o'sgan  toklarni 

parvarish qilish qiyinlashadi. Tokzorlarda zamburug kasalligi ko'payadi, hosil sifati 

buziladi,  hosilni  yigib  terib  olish  ishlari  qiyinlashadi.  Bu  usul  O'zbekistonning 

Samarqand,  Buxoro,  Qashqadaryo  va  Surxandaryo  viloyatlarining  eski  tokzorlarda 

keng qo'llaniladi 

Erda  o'stiriladigan  toklar  pushtalarga  ekiladi.  Pushtalar  2,8m  dan  5-7m  gacha 

kenglikda  olinadi.  Tor  pushtalarga  bir  qatordan  keng  pushtalarga  birdan  keng 

pushtalarga, ikki qatordan tok ekiladi. har gektariga o'rta hisobda 600-1000 tupgacha 

tok ekiladi. 

Erda  o'stiriladigan  toklarni  kesish  va  shakl  berish  vaqtida  bitta  asosiy  tana 

qoddiriladi.  Ba'zan  bittadan  o'sib  chiqqan  5-6  ta  zang  elpigich  simon  qilib  taraladi. 

Ayrim rayonlarning xo'jaliklarida bunday zanglar bogozga ko'tariladi. Boglar zangni 

60-70  sm  balandlikda  ko'tarib  turadi.  Natijada  uzum  boshlari  erga  tegmaydi.  Tok 

oralariga  shamol  tegishi  yaxshilanadi.  kuzgi  tok  kesish  vaqtida  baquvat  hosil 

berishga yaraydigan bir yillik navdalar kesilmay qoldiriladi. Erda o'sadigan toklarni 

may oyida tok sho'ra chiqargandan keyin, zaif va mevasiz navdalar kesib tashlanadi. 

Bu esa tok tupida hosildor navdalarni ko'p qoldirib mo'l hosil olish imkonini beradi. 

Tokni  erda  o'stirish  va  tokzorlarni  chuqur  jo'yalardan  sugorish  usuli  asosan 

Respublikaning  janubiy  rayonlarida  ko'incha  mayizbob  uzumzorlar  uchun 

qo'llaniladi. 



 

 

Tokni  erda  o'stirislming  avzalligi  shundaki  tok  o'simligi  yoruglikdan,  issiqlikdan 



yaxshi foydalanib fotosintez faoliyati yaxshilanib uzumlarda qand ko'proq toplanadi. 

Tokni  erda  o'stirilganda  ularni  ko'tarib  quyish  uchun  tirgaklar  kerak  bo'lmaydi. 

Lekin  tokni  erda  o'stirislming  anchagina  ahamiyati  katta.  Tok  chuqur  jo'yaklarda 

o'stirilganligi uchun novdalari erda yoyilib o'sganligidan tokzorlarda mexanizmlarni 

ishlatib  bo'lmaydi.  Bulardan  tashqari  tez-tez  bo'lib  turadigan  erta  bahorgi  qora 

sovuqlar tokzorlarni ko'pirog zararlaydi. 

Zamburug kasalliklariga tez beriladi. Uzum boshlari erga tegib turganligi sababli 

ular tezroq buziladi. Shu kasalliklarni hisobga olgan qolda yangidan barpo 

qilinadigan tokzorlarda toklarni erda o'stirmaslik tavsiya etiladi. Tokni tirgakka 

ko'tarmay buta shaklida o'stirish. Buta shaklida o'stiriladigan 

tokning tanasi mustaxkam va baland bo lib, balandligi 70-1 OOsm keladi. Navda va 

uzum  boshlari  erkin  osilib  turishi  uchun  zanglar  etarli  jarajada  uzun  bo'lishi  kerak. 

Ortiqcha  uzun  zang  qisqartiriladi.  Bunda  har  bir  eski  zang  tagida  urinbosar  novda 

o'stiriladi.  Tokni  tirgaksiz  zanglarini  yo'gonlashtirib  va  baland  tanali  qilib  o'stirish 

usuli  qishi  unchalik  sovuq  bo'lmaydigan  va  tok  qo'yilmaydigan  rayonlarda  qo'llash 

mumkin.  Bu  usulda  tok  o'stirilganda  mexanizatsiyani  tokzorlarni  ishlash  uchun 

qo'llash  imkoniyati  bo'lmaydi.  Toklarni  qoziqlarga  ko'tarib  o'stirish  usuli.  Toklarni 

qoziqlarga ko'tarib o'stirish eng oddiy usuldir. Shunga ko'ra bu usul keng tarqalgan. 

Bu usul qo'llanilganda toklarga kosasimon shakl beriladi. 

Ishkomda  o'stirish.  Bu  usul  Toshkent  vohasidagi  Fargona  vodiysining  ayrim 

joylarida  tokzorlarda  qator  oralari  3,5dan  4,5m  gacha  qoldiriladi  va  qatordagi  tok 

tuplari  orasi  2tadan  4m  gacha  qoldiriladi.  Toklar  ko'pincha  5x5m  oziqlanish 

maydoni  to'gri  keladigan  qilib  ekiladi.  Bunda  har  gektariga  660  tup  tok  ekiladi. 

Ishkom qatorlari orasi 1 m qilib qoldiriladi. Tok tupidan har ikki tomonidan 0,5 sm 

dan  qoldirib  tok  poyalari  qoqiladi.  Shu  poyalarning  ikki  ingichka  uchlari  bir  biriga 

maxkam boglanadi, ishkomlar taxminan 2,5 m balandlikda qilinadi. Tokni ishkomda 

o'stirislming bir qancha tomonlari bor. Xo'raki navlardan yuqori hosil olinadi. Uzum 

boshlari yirik va chiroyli bo'ladi, barglari quyosh nuridan yaxshi foydalaniladi. Shu 

sababli  uzum  boshlari  yaxshi  etiladi.  xammasi  bir  xil  rangda  ularda  qand  moddasi 

eng  xo'raki  navlar  uchun  zarar  bo'lgan  mikdorda  bo'ladi.  Kamchiligi:  mashinada 

ishlash  mumkin  emas,  ko'p  miqdorda  tol  poya  sarflanadi  va  qushlar  hosilga  ancha 

zarar keltiradi. 

Sohibkor  Rizamat  Musamuhamedov  tokni  ishkomda  va  so'rida  o'stirishning  yaxshi 

tomonlaridan foydalanish va bu usullarning ko'pchiliklarni bartaraf ?ilish maksadida 



 

 

tokni so'rida o'stirishing yaxshilangan voish degan usulini ishlab chikdi. Bunda qo'sh 



qatorlarning ichida 2m oraligda qoldiriladi, qo'sh qatorlar orasidagi navlari ekilganda 

5m o'rtacha o'sadigan navlari ekilganida 4m bo'ladi. Tok ko'chatlari shoxmat usulida 

ya'ni bitta qatordagi har qaysi tok tupi 2 chi qatoordagi har qaysi tok tupi 2 qatordagi 

2ta  tokning  o'rtachasiga  ro'poro  turishi  lozim.  Qatorlarda  esa  tok  tuplari  o'rtasidagi 

navlar  uchun  5m  o'rtacha  o'sadigan  navlar  uchun  2,5m  qilib  olinadi.  Bunda  har 

gektar erga 1000 tupdan tortib to 1400 tupgacha tok ekiladi. 

Tokni  simboyozda  o'stirish.  Bu  usul  yangi  tokzorlar  barpo  qilishda  va  eski 

tokzorlarni 

yaxshilashda 

qo'llaniladigan 

asosiy 

usul  hisoblanadi. 



Toklar 

simboyozlarda  ko'tarilib  o'stirilganda  ularing  o'sishi  va  rivojlanishi  uchun  hamda 

tokzor  qo'llanishi  lozim  bo'lgan  hamma  agrotexnika  tadbirlarini  amalga  oshirish 

uchun  ayniqsa  tokzorlarni  mashinada  ishlash  uchun  eng  qulay  sharoit  yaratiladi. 

Simboyozga kutarib o'stirilgan toklar mo'l va yaxshi sifatli uzum hosili beradi. Tok 

tupiga shakl berish. Tokni muayyan sistemaga muvofiq kesib tok tupiga shakl berish 

-  tokni  ma'lum  maqsabga  muvofiq  o'stirish  uchun  qishning  unga  ta'sir  etishi 

demakdir.  Tokka  shakl  berish  orqali  ta'sir  qilishda  mutasil  yuqori  va  sifatli  uzum 

xosili  olish  uchun  tokning  biologik  belgi  va  biologik  xususiyatlardan  yaxshiroq 

foydalanish  nazarda  tutiladi,  Tokchilikda  qo'llaniladigan  barcha  agrotexnika 

tadbirlarni amalga oshirishdagi kabi tokka shakl berishda ham toklardan mutasil 


 

 

 




Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling