9- mavzu: Tokzor barpo etish rejasi va loyihasi


Download 28.19 Kb.

Sana24.05.2018
Hajmi28.19 Kb.

9- Mavzu: Tokzor barpo etish rejasi va loyihasi. 

Tokzor barpo etish. Tokzoriarni mexanizmiar bilan ishlash mumkin bo'lishi uchun 

tokzor  barpo  qilinadigan  er  tekis  bo'lishi  kerak.  Tog'  etaklaridagi  rayonlarda  esa 

erni  nishobligi  10  gradusdan  oshmagan  qiyaliklar  tokzorlar  uchun  ayniqsa 

qu!aydir.Tekis!iklarda tokzorlar barpo qilish uchun uchastkaning qiyaligi har 1000 

m  da  4  m  dan  3  m  gacha  bo'lishi  kerak.  Bunday  maydonlarda  toklarni  yaxshi 

parvarishlash  va  jildiratib  sug'orish  mumkin.  hamma  tomonidan  do'ng  va 

tepaliklar  bilan  o'ralgan  pastham  joylar  tokzorlar  barpo  qilish  uchun  yaramaydi. 

Chunki  bahorgi  qora  sovuqlar  toklarni  kuchli  zararlashi  mumkin.  O'rta  Osiyoning 

ko'pchilik rayonlarda er osti suvlari yuza joylashgan maydonlaridagi toklar yaxshi 

o'smaydi  va  qurib  qoladi.  Er  osti  suvlari  eng  ko'pi  bilan  50-100  sm  dan  yuza 

joylashmasligi  shart.Er  osti  suvlari  juda  yuza  joylashgan  maydonlarda  tuproqni 

quritish  uchun  avval  zovurlar  qaziladi.  Tog'  rayonlarida  tokzorlar  barpo  qilish 

uchun nishobligi 10 gradusdan oshmagan qiyaliklar oldin zina shaklida tekislanadi 

va  zinaning  keng  yoki  torligiga  qarab  1  yoki  2  qator  tok  ekiladi.Tok  ekish.  Tok 

ko'chatlarini  kuzda  ekish  yaxshi  natija  beradi.  Faqat  ko'chatlar  ekib  bo'lingan 

zahoti  ular  ko'miladi.O'zbekistonda  havo  issiq  kelganda  tok  ko'chatlari  noyabr 

oyidan to mart oxirigacha ekish mumkin.Ko'chatlarni ekishga tayyorlash. Ekishdan 

1-2  kun  oldin  ekiladigan  ko'chatlarni  ildizi  suvga  botirib  qo'yiladi.  Ko'chat 

tanasidan  kukargan  ildiziar  20-25  sm  gacha  qisqartiriiadi.  Ekishga  tayyor  bulgan 

ko'chatlar  ekishdan  oldin  ildizlari  chirindi  aralashtirilgan  loyga  botirib  olinadi. 

Chuqur kavlashdan oldin plantash plugida er xaydaladi. Ariq tortiladi va diametri 

40sm chuqurligi 40-50sm qilib qazilgan chuqrlar ko'chatlar tros yordamida 1 tekis 

ilib  ekiladi.  Kuchatlar  ekib  bulgandan  sung  darxol  sug'oriladi. Bunda  nam  tuproq 

ildizlarga yaxshi yopishadi. Ildiz yaxshi o'sishini ta'minlaydi.Chetdan changlanuvchi 

o'simliklar  urug'chiligida  doimiy  ko'paytirish  jarayotnida  navlarni  yaxshilash 

jarayoni  ham  amalga  oshirilishi  mumkin.  Chunki  bu  navlar  genetik  jiqatdan 

geterogen qoldagi populyatsiyalardan tashqil topgandir. Olimlarning aniqlashicha, 

yuqoridagi  tadbirlarni  to'qri  tashkil  qilish  asosida  uruqchilik  ishlari  olib  borilsa 

ekinlar  hosildorligi  15-20  %  gacha  hosildorlik  oshadi.  Vegetativ  ko'payuvchi 

o'simliklarda  ko'payish  mitoz  bo'linishga  asosiangan  va  shuning  uchun  ularda 

irsiyat  o'zgarishsiz  qoladi.  nazariy  jiqatdan  vegetativ  ko'payuvchilarda  genetik 

barqarorlikni  saqlash  va  ularni  xoqlagancha  ko'paytirish  (ayrim  somatik 

mutatsiyalarni  hisobga  olmaganda)  qiyin  emas.  Boshqa  tomondan  esa,  ko'p 

miqdordagi  uruqchilik  materialni  saqlash,  tashish  yok  ekinning  past  darajada 

ko'payish koeffitsienti bilan bog'liq qiyinchilikiar tufayli ularda nav almashtirish va 

nav yangilash ishlari murakkablashadi va ko'p vaqt ta'ab qiladi. 

 

10 mavzu: B

OF 

barpo qilish. 

 

 



 

 

Mevali va manzarali daraxtlar Bogni barpo etiladigan yerning xususiyatiga, 



tuprok tarkibiga qarab u yerda ustiriladigan daraxt navlari tanlanadi. Bunda yer 

tekisligi, tuprok unumdorligi,suv, yerosti suvi kabi omillar xisobga olinadi.Kuchat 

ekiladigan maydonlarda yerosti suvi kamida ikki metr chugurlikda bulishi zarur. 

Yuza, yerosti suvi tuprog yuzasiga yaqin yoki maydon sho’rlangan bulsa, kuchat 

ildiziga yetib borgan zax suv yutlishi mumkun: kuchat kukarmasdan qurib 

koladi.Tomorka yerlarida kuchat ekilayotganda xar bir mevaning tuprok va iglim 

sharoitlariga mos keladigan, mintaqalashtirilgan eng yaxshi daraxt navlarini tanlab, 

mevasi turli muddatlarda pishishi va saklanishini xam xisobga olish samara 

keltiradi. Mevali daraxtlar uzidan va chetdan changlanadigan turlarga bo’linadi. 

Kuchat ekilayotganda ko’proq birinchi turdagi daraxtlardan bog yaratilayotganini 

xisobga olgan xolda changlovchi turlarni xam aralashtirib ekish zarurligini 

unutmaslik kerak. Masalan, tomorqa maydonlarida asosiy navlar orasiga bir-ikki 

tur changlovchi navlarni qo’shib yekish tavsiya etiladi.Kuchatlar 

yetkazilayotganda kamida ikki yildan beri ustirilayotgan daraxt nixollarini ekish 

maqul. Kuchatlar kuzda va baxorda yetgaziladi. Kuzda utqaziladigan kuchatlarni 

qish sovuq boshlanmashidan oldin ekib olishga ulgurishni unutmaslik zarur. 

Baxorda esa, yer etilishi bilan - mart va aprel oylarida kuchat ekila boshlanadi. 

Baxorda ekiladigan kuchatlar uchun chuqurlar xali kuzdayoq qazib kuyilmogini 

ta’kidlash joiz. Chunki chuqur tuprogi tezroq ekiladi va bag’riga vaktlirok issik 

yetadi. Natijada ko’chatlar tez unib, yaxshi rivojlanib ketadi.Kuchatlar uchun 

kaziladigan chuqur kengligi 70-80 sm-dan tortib bir metrgacha bo’lgani maqul. 

Chuqurligi esa, 50-60 santimetr bulmog’i kerak. 

Ko’chatlarni o’tkazishdan oldin nihollar yaxshilab tekshiriladi. Shikastlangan, ka-

sallangan, kurigan ildizlari, shoxlari olib tashlanadi. Kuchat ildizi chirigan gung va 

tuprokdan tayyorlangan suyuklikka botirib olinib o’tkazilsa, yaxshi natija beradi. 

Kuchat o’tkazilgan kundan boshlab yaxshi parvarish qilinsa, nixol tuliq o’sib 

rivojlanadi, erta xosilga kiradi, kelgusida uzoq yashashi, mo’l va sifatli xosil 

berishi uchun zamin yaratiladi. Bog tuprogining unumdorligini oshirish maksadida 

kator oralariga dukkakli usimliklar, beda, nuxat kabi ekinlarni ekish tajribada 

yaxshi samara bergan. Bu ekinlar xosili olinib, yer xaydalgach,qo’shimcha o’g’it 

paydo buladi va tuproq tarkibi yaxshilanadi, unumdorligi ortadi.Suv kamchil 

joylarda daraxt atrofidagi tuprok 10-20 sm kalinlikda chirigan gung, mayda xashak 

koldigi, kipik va boshka turli usimlik koldiglari bilan kumib kuyilsa, yerda namlik 

yaxshi saklanadi, katkalok bosmaydi, tuprokdagi foydali mitti jismlar rivojlanadi. 

begona ut bosmaydi, 

Shur bosgan yerlardagi tuz yukoriga kutarilmaydi va sugorish kamayib, suv 

tejaladi. Yosh nixollarni tugri ugitlash va sugorish meyorlariga axamiyat berish 

lozim. Yaxshi usmagan daraxtlar tagiga chopishdan oldin 6-8 kilogramm chirigan 

gungga aralashtirilib 150-200 grammdan superfosfat va 100 gramm atrofida selitra 

solish naf keltiradi. Yekish davrida nixollarni 10-12 marta, tosh-shagalli yerlarda 



esa, 18-20 martagacha sugorish tavsiya etiladi. Sugorish vakti asosan ikki 

muddatda utkaziladi. 1.Nam teplash uchun kishki sugorish. 2. Usish davridagi 

sugorish.Kishki sugorish dekabr-fevral oylarida ikki marta utkazilib, tuprokning 1-

2 metrgacha bugin katlamining namlikka teyinishiga muvaffak bulmogi lozim. 

Usish davridagi sugorish nixollar gullashi oldidan, gullashdan keyin, sungesa, xar 

15-20 kunda, iyun-avgust oylarida bulsa, 10-15 kunda utkaziladiXar kanday 

mevali daraxt, yosh buladimi, mevaga kirganmi, kariy boshlaganmi bulardan katiy 

nazar vakti-vakti bilan butab turishni talab etadi. Mevali daraxtlarni butash kuzdan 

baxorgacha davom etadi. Bu ishni mevali daraxtlar tuzilishini yaxshi biladigan 

mutaxassislar, bogbonlar bajarishlari kerak.Tegri butalgan daraxtlarning 

xosildorligi ortadi, shoxlari yaxshi rivojlanadi,mevasi yiriklashadi va xar yili mul 

xosilga zamin yaratiladi. Boglardan mul va sifatli xosil olishda mevali usimliklar 

parvarishini tu-lik. uz vaktida, sifatli utkazish zarur. Boglardagi agrotexnik 

tadbirlarning uz vaktida utkazilishida xar bir mevaning tuprok-iktim sharoiti, 

ustirilayotgan nixolning biologik xususiyatlari, daraxtlarning tur va navlari xisobga 

olinmogi tavsiya etiladi.Kuyida esa, boglarda yil buyi kilinishi zarur bulgan 

ishlarning namunali rejasi tavsiya etiladi: 

Baxor oylari (mart, aprel, may)da kuchat utgazish ishlarini olib borish va tugallash: 

-

 

tok, anor va anjir kalamchalarini utgazish, 



-

 

payvandlash ishlarini tugallash, 



-

 

daraxtlar atrofini chopish, tanasini oxak eritmasiga geksoxloran kushib oklash, 



-

 

sugorish tarmoklarini tozalash va sugorish, 



-

 

daraxtlarni gora sovukdan asrash maksadida bogning xar-xar yeriga tutatgich 



ashyolarni xozirlab kuyish, 

-

 



daraxtlarni ildiz bachkilaridan tozalash, 

-

 



daraxt tanalariga zararkunandalarga karshi kurutugich belboglar boglash, 

-

 



daraxtlar atrofidagi begona utlarni yukotish. Yoz oylari (iyun, iyul, avgust): 

-

 



daraxtlar shoxnovdalarini usishiga karab siyraklashtirish, 

-

 



boglarni oziklantirish, daraxt atroflarini chopish, 

-

 



xasharot va zararkunandalarga karshi kimyoviy moddapar bilan ishlash, 

-

 



ertapishar mevalarni terish, 

-

 



mevali daraxtlarni sugorish, atrofini chopish, begona utlarni yukotish, 

-

 



daraxtlar tanasidagi kurutgich belboglarni tekshirish, 

 


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling