A. B. Taniyev Samdu kadrlar menejmenti kafedrasi mudiri


Download 261.45 Kb.
Pdf просмотр
bet1/3
Sana17.03.2017
Hajmi261.45 Kb.
  1   2   3

 

 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI QISHLOQ VA SUV 



XO’JALIGI VAZIRLIGI 

 

Samarqand qishloq xo’jalik instituti 



 

Oliy matematika va axborottexnologiyalari kafedra 

o’qituvchisi Sh.Sh.Kenjayevning 

 

 



Oliy matematika va matematik modellashtirish fanidan 

“Optimal yem-xashak bazasini tayorlash va ozuqa ratsioni 

tuzish”mavzusida ochiqdarsishlanmasi 

 

 

 

 

 

 

 

 

     


 

Samarqand 2016 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

 



 

Tuzuvchi:  

Sh.Kenjayev                             SamQXI Oliy matematika va AT kafedrasi  

         o’qituvchisi 

 

Taqrizchilar:  



A.B.Taniyev 

 

 



SamDU Kadrlar menejmenti kafedrasi mudiri, 

 

 



 

 

 



dotsent 

 

V.S.Shukurov 



 

 

SamQXI Oliy matematika va AT kafedra 



 

 

 



 

 

dotsenti 



 

 

 



 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 



www.pdffactory.com

 

 

 



11.4-mavzu: Optimal yem-xashak bazasini tayorlash va ozuqa ratsioni tuzish 

Reja 

1. Masalaning qo’yilishi, ko’rsatkichlarni belgilash yo’llari.  

2. 

Masalaning 



optimallik 

mezoninianiqlash. 

Cheklash 

sistemasini 

aniqlash.Texnik-iqtisodiy koeffitsiyentlarni hisoblash. 

3. Masalaning matematik modelini va kengaytirilgan sonli matritsasini tuzish.  

4. Masala yechimlarini iqtisodiy tahlil qilish. 

 

Bozor  iqtisodiyoti  davrida,  faoliyat  ko’rsatayotgan  har  bir  xo’jalik  nafaqat 

chorva  mollarini  biologik  talablarni  qanoatlantiradigan  oziqalar  yetishtirish,  balki, 

tannarxi  arzon  bo’lgan  sut,  go’sht  va  chorvachilik  mahsulotlarini  ko’paytirishni  o’z 

oldiga asosiy vazifa qilib qo’yadi. 

Chorvachilikda  yem-xashak  tayyorlash  va  undan  foydalanishni  optimal 

rejalashtirish  masalasini  tuzishda  iqtisodiy  masalaning  quyilishini  quyidagicha 

ifodalash  mumkin:  xo’jalik  bo’yicha:  barcha  turdagi  mahsulotlar  sotish  rejalarini 



hamda  maksimal  sof  daromad  olishni  ta’minlaydigan,  optimal  ekin  maydonlari 

tarkibi va chorvachilik tarmoqlarining o’lchamlari aniqlansin. 

Odatda  bunday  mazmundagi  iqtisodiy-matematik  masalalarni  yechishda 

optimallik mezoni qilib, tarmoqlardan olinadigan sof daromadni maksimallashtirishni 

tanlash tavsiya etiladi.     

Boshlang’ich ma’lumotlarni tayyorlash: 

Masalaning  iqtisodiy  matematik  modelini  tuzish  uchun,  quyidagi  boshlang’ich 

ma’lumotlar bo’lishi zarur hisoblanadi: 

xo’jalikning 



asosiy 

ishlab 


chiqarish 

tarmoqlari 

bo’yicha 

iqtisodiy 

ko’rsatkichlari; 

xo’jalikda  chorvachilik  yo’nalishini  rivojlantirish  uchun  ajratilishi  mumkin 



bo’lgan ekin maydonlari; 

xo’jalikda  chorvachilikni  rivojlantirish  imkoniyatlari,  chorva  mollarining  turi, 



zoti bo’yicha ma’lumotlar, chorva mollari podasining tarkibi; 

xo’jalik  bo’yicha  yil  davomida  va  tig’iz  davr  uchun  mo’ljallangan  mehnat 



resurslari; 

xo’jalikda  dehqonchilik  va  chorvachilik  yo’nalishlarini  rivojlantirish  uchun 



ekiladigan ekin turlari; 

xo’jalik  bo’yicha,  bir  gektar  ekin  maydonidan  olinadigan  yem-xashak 



mahsulotlariga to’g’ri keladigan: oziqa birligi, hazmlanadigan protein, omuxta yem va 

karotin bo’yicha ko’rsatkichlari; 

chorva  mollarining  bir  bosh  sonini  tuyimli  moddalarga  bo’lgan  yillik  talabi 



bo’yicha ko’rsatkichlar; 

bir  bosh  qora  molga  yil  davomida  sarflanadigan  yem-xashaklarning  (oziqa 



birligida) maksimal va minimal sarflari. 

qishloq xo’jaligi va chorvachilik mahsulotlarini sotish rejalari; 



xo’jalikning omuxta yem sotib olish imkoniyatlari (yil davomida); 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 



ko’p yillik o’tlar ekin maydonlari tarkibini shakllantirish bo’yicha xo’jalikning 

imkoniyatlari; 

xo’jalikning  asosiy  tarmoqlarining,  daromad,  sof  daromad  va  foyda  bo’yicha 



ko’rsatkichlari; 

xo’jalikda  yem-xashak  yetishtirish  uchun  qilinadigan  ishlab  chiqarish 



harajatlari. 

xo’jalikning yetishtirilgan mahsulotlarni sotish rejalari; 



chorva  mollariga  yillik  yem-xashak  sarflarini  minimal  va  maksimal 

ko’rsatkichlari. 

Bu  boshlang’ich  ma’lumotlar  xo’jalikdagi  hisobot  va  «spravochnik-

ma’lumotnoma» lardan olib tayyorlanadi. 

Modellashtirish  jarayonida,  texnik-iqtisodiy  koeffisiyentlarini  aniqlashda, 

chorvachilikga oid me’yoriy ko’rsatkichlarga asoslaniladi. 

Masalaning iqtisodiy-matematik modeli: 

Masalaning  iqtisodiy-matematik  modelini  tuzishda  quyidagi  texnik  –  iqtisodiy 

koffisiyentlar ishlatiladi. 

Asosiy o’zgaruvchilarning texnik-iqtisodiy koeffisiyentlari quyidagilardan iborat 

bo’ladi: 

bir  gektar  ekin  maydoniga  sarf  bo’ladigan  mehnat  sarflari,  hosildorlik 



ko’rsatkichlari; 

st yem-xashakdagi tuyimli moddalar (oziqa birligi, hazm bo’ladigan protein, 



karotin, quruq modda va h. k.) ko’rsatkichlari; 

bir  bosh  chorvamoliga  sarf  bo’ladigan  bir  yillik  tuyimli  moddalar 



ko’rsatkichlari;  

bir  gektar  ekin  maydonidan  olinadigan  yem-xashakdagi  tuyimli  moddalar 



ko’rsatkichlari; 

bir bosh chorva moliga qilinadigan ishlab chiqarish harajatlari; 



Masalaning  tarkibiy  iqtisodiy-matematik  modelini  tuzish  bo’yicha  quyidagi 

belgilashlarni kiritamiz: 



i-  indeks, ekin maydonlari bo’yicha; 

j- 

 

indeks, chorva mollarining jins yoshi bo’yicha; 



k- 

 

indeks, yem-xashaklardagi tuyimli moddalar miqdori bo’yicha; 



x

i

- i- ekin turi maydoni; i=1, 2, 3, ..., n 



x

j

- j- chorva molini bosh soni; j= n+1, n+2, n+3, ..., m 



x

t

- jami harajatlar; t=m+1 



S

j

- bir bosh j –chorva molidan olinadigan sof daromad; 



S- xo’jalik bo’yicha jami ekin maydoni; 

S

i

- i-ekin turiga ajratilishi mumkin bo’lgan maksimal ekin maydoni; 



a

i

- yil davomida bir gektar  i-ekin turiga qilinadigan mehnat sarfi; 



a

j

- yil davomida bir bosh j-chorva moliga qilinadigan mehnat sarfi; 



b

ik

-bir  gektar  i-ekin  maydonidan  olinadigan  yem-xashakdagi  k-tuyimli  modda 

ko’rsatkichi; 

b

jk

-bir bosh j-chorva moliga bir yilda sarflanadigan tuyimli modda ko’rsatkichi; 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

d



i

-  bir  gektar  i-ekin  maydonidan  olinadigan  yem-xashakdagi  oziqa  birligi 

ko’rsatkichi; 

d

ji(min)

, d

ji(max)

 – bir bosh  j-chorva molini i-ekindan olinadigan va oziqa birligida 

hisoblanadigan yem-xashakka bo’lgan minimal va maksimal talablari; 

Q-chorva mollarini jami bosh soni; 

Q

j(min)

,  Q

j(max)

-j-chorva  mollarini  bosh  sonlari  bo’yicha  minimal  va  maksimal 

ko’rsatkichlari; 

W

i

-i-ekin turiga qilinadigan ishlab chiqarish harajatlari; 



W

j

- bir bosh j-chorva moliga qilinadigan ishlab chiqarish harajatlari. 

Masalaning  maqsad  funksiyasi  sof  daromadni  maksimallashtirishdan  iborat 

bo’ladi, 

Z=

j



S



j

x

j  

- x

t

  - max . 

I=1, 2, 3, ..., n.   J= n+1, n+2, n+3, ..., m.   t=m+1 

bo’lishi  uchun quyidagi cheklashlar  shartlarini  bajarilishi kerak,  ekin  maydonlaridan 

foydalanish bo’yicha:  

i



x



i

<= S,  i=1,2,3,...,n                             . 

mehnat sarflari bo’yicha : 



i



a



i

 x

i  

-

j



a



j

 x



<=0 . 

Ekin  maydonlarini  bir  gektaridan  olinadigan  yem-xashaklardagi  tuyimli 

moddalarni chorva mollarining bosh soniga taqsimlanishi bo’yicha: 

i



b



ik

 x

i  

-

j



b



jk

 x



>=0. 

Yetishtiriladigan  yem-xashaklarni (oziqa birligida) chorva mollariga taqsimlanishi 

bo’yicha minimal va maksimal talablarini bajarilishi:  

i



d



i

 x

i  

-

j



d



ji(min) 

>=0 , 

i



d



i

 x

i  

-

j



d



ji(max) 

>=0 . 

Ayrim ekin turlariga ajratiladigan maydonlar bo’yicha :



i



x



i  <

S



.

 

Chorva mollarini jami bosh soni bo’yicha:



j



x



j  

<=Q

 . 

Chorva  mollarini  ayrim  jins  yosh  guruhlari  bo’yicha  minimal  va  maksimal 

talablarini bajarilish bo’yicha: 

Q

j (min)

<=

j



x





<= Q

j  (max) 

ishlab chiqarish harajatlarini balansi: 



 w

i

x

i + 



 w



j

x



- x

t

=0 

     I=1, 2, 3, ..., n. j= n+1, n+2, n+3, ..., m. t =m+1 

o’zgaruvchilarni manfiymaslik sharti : 

x

i

>= 0,x



>= 0,    x

t

>=0                                                

Demak,  masalani  sonli  iqtisodiy  –  matematik  modelini  tuzishda  cheklashlar 



sistemasi quyidagilardan iborat bo’lar ekan: 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 



ekin maydonlaridan foydalanish bo’yicha cheklashlar guruhi;  

mehnat sarflari bo’yicha cheklashlar guruhi; 



ekin  maydonlarini  bir  gektaridan  olinadigan  yem-xashaklardagi  tuyimli 

moddalarni  chorva  mollarining  bosh  soniga  taqsimlanishi  bo’yicha,  cheklashlar 

guruhi; 


yetishtiriladigan  yem-xashaklarni  (oziqa  birligida)  chorva  mollariga 

taqsimlanishi  bo’yicha  minimal  va  maksimal  talablarini  bajarilishi  bo’yicha, 

cheklashlar guruhi; 

chorva mollarini jami bosh soni bo’yicha bo’yicha, cheklashlar; 



chorva  mollarini  ayrim  jins-yosh  guruhlari  bo’yicha  minimal  va  maksimal 

talablarini bajarilish bo’yicha bo’yicha, cheklashlar guruhi; 

ishlab chiqarish harajatlarini yig’indisini aniqlovchi cheklashlar. 



Chorvachilik  maxsulotlari  tannarxida  oziqaga  qilingan  harajatlar  eng  ko’p 

solishtirma  ogirlikka  ega  (50%    gacha  va  undan  ko’p).  Jumladan  sut  ishlab 

chiqarishda  bu  kursatkich  50-55%,  qoramol  gushti  ishlab  chiqarishda  65-70%, 

chuchqa va parranda ishlab chiqarishda esa 70-80% ni tashkil etadi. Shuning uchun 

chorvachilik  maxsulotlari  tannarxini  kamaytirishning  asosiy  yo’llaridan  biri  oziqa 

ratsionini yuqori tuyimlilik darajasiga erishgan holda arzonlashtirishdir. 

Zootexnika va iqtisodiy talablarini hisobiga oluvchi maqbul oziqa ratsionini 

ananaviy  oziqalari  tanlab  olish  usuli  yordamida  hisoblab  chiqish  amaliy  jihatdan 

mumkin  emas.    Shuning  uchun  bu  maqsadda  ko’pincha  iqtisodiy  matematik  usul 

va komp’yuterlardan foydalaniladi . 

Ratsion  chorva  mollari  organizmidan  formal  fiziologik  jarayonni  va 

maxsuldorligini  talab  darajasida  saqlab  turish  uchun,  bir  kunda  beriladigan  yem-

xashak turi va miqdoridan iborat bo’ladi. 

Odatda, tuziladigan kunlik ratsion asosida, chorva mollarini ma’lum bir muddat 

davomida oziqlantirib boriladi. 

Oziqa  ratsioni,  chorva  mollarining  fiziologik  xolati  va  yem-xashak 

resurslarining  mavjudligiga  qarab  yangilab  borishni  taqozo  qiladi.  Odatda,  oziqa 

ratsioni tuzishda an’anaviy usullar qo’llaniladi. 

Ma’lumki,  chorva  mollariga  oziqa  ratsionini  tuzish  yil  fasllariga  nisbatan 

mavsumiy harakterga ega bo’ladi. 

Yem-xashaklar  tarkibidagi:  oziqa  birligi,  xazm  bo’ladigan  protein  va  boshqa 

organik,  anorganik  va  biologik  faol  moddalar  -    tuyimli  moddalar  deb  yuritiladi  va 

ratsion tuyimliligini belgilaydi. 

Masalaning  qo’yilishi:  Chorva  mollariga  optimal  oziqa  ratsioni  tuzishda, 

masalaning  qo’yilishi  quyidagicha  ifodalaniladi:  chorva  mollari  uchun,  xo’jalikda 

mavjud  yem-xashak  resurslaridan  foydalanib  shunday  optimal  oziqa  ratsioni  tuzish 

talab  qilinadiki,  u  chorva  mollarining  har  bir  turini,  tuyimli  moddalarga  bo’ladigan 

biologik talablarini qanoatlantirsin va tannarxi eng arzon bo’lsin. 

Optimallik  mezoni.Masalada  optimallik  mezoni  qilib,  oziqa  ratsioni  tannarxini 

minimallashtirish olinadi. 

Bundan  tashqari  quyidagi  kursatkichlardan  ham  optimallik  kriteriyasi  sifatida 

foydalanish  mumkin:  maksimal  foyda,  maksimal  maxsuldorlik,  maksimal 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

almashinuvchi 



energiya, 

maksimal 

rentabellilik, 

oziqalarning 

maksimal 

balanslashganlik va boshqalar. 

 

 

 



 

 

Vitaminlar, fermentlar, gormonlar, 



preparatlar, antibiotiklar 

 

Mochevina, ammoniy 



fosfatlar,ammiak suvi, 

achitqichlar 

 

Kal’siy,fosfor tuzlari va 



bo’r 

 

Mineral oziqalar

 

Sintetik oziqalar

 

Biologik faol moddalar

 

Sut va sut 

qoldigi 

 

Baliq 



sanoati 

qoldig’i 

 

Go’sht 



sanoati 

qoldig’i 

Parrandachilikdan 

olinadigan ozuqalar 

 

Ipak qurti 



gungi 

 

Xayvonot olamidan 



olinadigan oziqalar 

Tuxim palag’dasi pat uni, o’lik 

jo’ja 

Baliq yog'i va 

uni 

 

Go’sht uni, 



suyak uni,qon 

uni, jizza

 

 



 

Uvuz suti yog’idan 

olingan sut,sut zardobi 

 

Mineral oziqalar 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

 



1-rasm 

Texnikiqtisodiykoeffisiyentlarnihisoblash. Cheklashlar sistemasinianiqlash 

Chorva  mollarini  oziqlantirishni  optimal  ratsionini  iqtisodiy  –  matematik 

modelini tuzish uchun, quyidagi boshlangich ma’lumotlarni bo’lishi lozim:  

·

xo’jalikdagi yem-xashaklar turi va xajmi; 



·

bir  kg  oziqa  (yem-xashak)  larning  turlari  bo’yicha  tuyimli  moddalar 

ko’rsatkichlari; 

·

ratsion  tuzish  jarayonida  talab  qilinadigan  tuyimli  moddalarning  me’yoriy 



ko’rsatkichlari ; 

·

chorva  mollariga  beriladigan  yem-xashak  turlarining  guruhlari  bo’yicha 



berilishi mumkin bo’lgan minimal va maksimal ko’ratkichlari;  

·

mollar    (parrandalar)  ni  oziqlantirishning  maqbul  ratsioning  iqtisodiy  – 



matematik modelni tuzush uchun quyidagi malumotlar zarur : 

·

ratsion (ozuqa aralashmasi) tuzilayotgan mollar (parrandalar) ning turi, jins 



va  yosh  guruppasi  :  davri  (sutka,  oy,  yil):  har  bir  boshining  tirik  vazni: 

rejalashtirilayotgan maxsuldorligi.  

·

oziqlarningayrimturvaguruppalaribilanma’lumturdagimol 



(parranda)larni 

oziqlantirishning  chek  quyilgan  normasi  yoki  oziqaga  bo’lgan  talabning  yo’l 

quyiladigan zootexnik normasi. 

·

oziqaratsioni  (aralashmasi)  tuzilishi  mumkin  bo’lgan  oziqa  turlari  va 



qushimcha oziqalar.  

·

oziqabirligidagi  yoki  qushimcha  oziqalardagi  masalada  kuzda  tutilgan 



tuyimli  moddalarning  hisobga  olingan  hamma  turlari  buyicha  mavjud  tuyimli 

moddalar  miqdori.  Bu  malumotlar  agroxim  labaratoriyada  o’tkazilgan  oziqalar 



Xajmli oziqalar 

Kuchli (yem) omuxta ozuqalar  

Dag’al 

oziqalar

 

 

Shirali 



oziqalar 

 

Sersuv 



oziqalar 

 

Konserva 



zavodi 

maxsulot 

Don  

oziqalari 

 

Sanoat 



Chiqindi 

lari 

Pichan, 

poxol, 

picha uni, 

somon 

lar, 

chigit 

kobig’i 

sheluxa 

 

Ko’k o’tlar, 

silos, 

senaj, 

pavlagi, 

sabzi, 

topinam 

bur, 

xashaki 

тарвуз, 

Barda, 

pivo 

dravi 

lasi, 

jom, 

mezga 

 

Pomidor 



va 

uzum 

to’ppasi 

Arpa, 

suli, 

javdar, 

makka, 

nuxat, 

soya, 

vika, 

chechevisa 

 

Tegirmon 

qoldiq 

lari, 

mayda 

donlar, 

yog zavodi 

koldig’i 

(kunjala, 

shrot) 

 

O’simliklar dunyosidan kelib chiqgan oziqalar 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 



www.pdffactory.com

 

 

analizlari  natijalari  asosida  yoki  oziqalar  tuyimliligi  bo’yicha  spravochnik 



jadvallardan olinadi. 

·

mavjud yem-xashaklarning tannarxlari bo’yicha ma’lumotlar.  



Barcha  tuziladigan  boshlangich  ma’lumotlarani  xo’jalik  va  me’yoriy 

ma’lumotlarga asoslangan holda tuziladi. 

Chorva  mollariga  ratsion  tuzishda,  yem-xashaklar  va  ulardagi  tuyimli 

moddalarning taqsimlanishini to’gri tashkil qilish asosiy talab qilib qo’yiladi.  

O’zgaruvchilar  sistemasi.Masalaning  sanab  utilgan  shartlariga  muvofiq 

o’zgaruvchilar  ruyxatini  aniqlaymiz.  Sigirlar  ratsioniga  kirish  mumkin  bo’lgan 

oziqalar  miqdorini  quyidagi  belgilar  bilan  ifodalaymiz:  x

1

-aralash  oziqa,  x



2

-paxta 


kunjarasi,  x

3

-  yem  uchun  don,  x



4

-beda pichani,  x

5

-  tabiiy  pichan,  x



6

-beda  senaji, x

7



donli  ekinlar  poxoni,  x



8

-  makkajuxori  silosi,  x

9

-xashaki  lavlagi,  x



10

-xashaki  poliz. 

O’zgaruvchilarningulchaminiog’irlikbirligidakgbilanbelgilaymiz.

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

2-rasm 


Cheklash  sistemasini  aniqlash.Cheklashlarni  modeldagi  harakteri  va  iqtisodiy 

moxiyati  buyicha  quyidagi  guruhlarga  ajaratish  maqsadga  muvofiqhisoblanadi.  I-

tuyimli  moddalar  (oziqa  birligi,  protein,  karatin,  quruq  moddarlar)  balansi  buyicha 

cheklashlar  (asosiy  cheklashlar).II-ratsiondagi  oziqalarni  oziqalar  guruhlaridagi 

solishtirma  og’irligi  buyicha  (yordamchi).III-oziqa  turlarini  shu  guruh  ichidagi 

oziqalarni  ayrim  turlari  solishtirma  og’irligi  buyicha  (yordamchi).IV-bu  cheklashlar 

yordamida  ratsiondagi  oziqa  birligi,  xazmlanuvchi  proteinning  umumiy  miqdori 

buyicha (qushimcha).V-cheklashlarning bu guruhi o’zgaruvchi kattaliklarning manfiy 

O’ZGARUVCHILAR 

ASOSIY 


YORDAMCHI 

QUSHIMCHA 

Bu o’zgaruvchilar 

xo’jalikdagi mavjud 

oziqalar shuningdek 

xo’jalik sotib oladigan 

oziqa va mineral 

qushimchalar 

Masladagi o’rni: 

-aralash oziqa 

-kunjara 

-yem uchun don 

-beda pichani 

-tabiiy pichan 

-donli ekinlar poxoli 

-beda senaji 

-makkajuxori silosi 

-xashaki lavlagi 

Bu  o’zgaruvchilar  yordamida 

hollarda 

ratsiondagi 

oziqa 


birligining  umumiy  miqdorini 

yoki  xazm  bo’luvchi  poteinni 

bildiradi 




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling