A. soatow, A. Abdulkasimow, M. Mirakmalow


Download 4.19 Kb.

bet6/10
Sana27.11.2017
Hajmi4.19 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
raliýa oýuklary bar. Olary bir-birinden Gündogar Hindi gerºi bölüp
durýar. Dag geriºleriniò giòligi 400 — 800 km, belentligi 2 — 3 km.
Hindi okeanynyò iò çuò ýeri Ýawa (Zond) çöketliginde 7 729 m-e
deò.
Klimaty. Okeanyò demirgazyk böleginde suwuò üstüniò tempe-
raturasy ýokary +25 °C, +28 °C, günortasynda bolsa ep-esli pes. Su-
wunyò ºorlugy Dünýä okeanynyò ortaça ºorlugyndan ýokary. Gyzyl
deòziò suwy iò ºor (42%o), iò süýji Bengal aýlagynyò (30 — 34
0
00
)
suwy. Ygalyò mukdary ekwatorial guºaklykda köp (3 000 mm çenli),
polýuslara  tarap  barha  kemelýär.  Iò  az  ygal  demirgazyk-günbatar
böleginde (100 mm) bolýar. Okeanda demirgazykda subtropiki, tro-
piki,  subekwatorial,  ekwatorial,  günortada  subekwatorial,  tropiki,
subtropiki,  aram,  subantarktika  we  antarktika  klimat  guºaklyklary
döräpdir.
Organizmleri. Hindi okeanynyò tropiki guºaklyklarynda plank-
tonlar  köp.  Olaryò  arasynda  gijesine  ºöhle  saçýan  görnüºleri  bar.
Okean  suwlarynda  balyklardan  sardinella,  skumbriýa,  akula,  kitler,
ýyly suwlarda ullakan deòiz pyºdyllary, deòiz ýylanlary, mollýuskalar
ýaºaýar.  Deòiz  ýalpaklyklarynda,  merjen  rifleriniò  töwereginde  or-
ganizmler iò köp ýaýrandyr. Bu ýerlerde hakyky suwasty otluklar bar.
Okeanyò  tebigy  guºaklyklary.  Okeanyò  ekwatorial  guºakly-
gynda klimat ºerti ýylyò dowamynda kem üýtgeýär. Üstki suwuò tem-
peraturasy 20 — 28 °C. Ygalyò ýyllyk mukdary 2 000 —3 000 mm.
ªoòa laýyk tebigy toplum ºekillenen.
Günorta  subtropiki  guºaklykda  iki  sany  iri  kompleksi — ýyly
we  sowuk  suw  massalaryndan  ybarat  tebigy  toplumlary  bar.
Guºaklygyò günbatar böleginde ygal köp (1 000 mm), ýyly akymlaryò
täsirinde bolanlygy üçin ýylyò dowamynda suwy ýyly, temperaturasy
ep-esli ýokary bolýar. Gündogar böleginde bolsa sowuk akymlaryò
täsirinde  ýylyò  dowamynda  suwuò  temperaturasy  pes  bolýar,  ygal
kem (500 mm) ýagýar.

67
Okeanyò günortasynda aram we subantarktika tebigy guºaklyklary
ýerleºýär. Olar tebigatynyò ºekillenmeginde günbatar ýeller we buzly
Antarktida materiginiò täsiri güýçli. Guºaklyklar üstki suwy baºgalara
garanda sowuk bolanlygy üçin ºoòa laýyk organizmler ýaºaýar.
Adalgalar, daýanç düºünjeler we atlar
„Çellenjer“,  UNESCO,  aýsberg,  deòiz  pyºdyly,  deòiz  ýylanlary,
musson, tebigy guºaklyklary.
Barlag  üçin  soraglar
1. Okean haýsy materikleriò aralygynda ýerleºipdir?
2. Kimler okeany öwrenipdirler?
3. Okeanda nähili tebigy guºaklyklar bar?
Amaly ýumuºlar
1. Bengal  aýlagynda  suwuò  ºorluk  derejesiniò  iò  pesliginiò
sebäbini anyklaò.
2. Sudury karta deòiz, okean düýbi relýefini geçiriò.
AWSTRALIÝA WE OKEANIÝA
29- §. Awstraliýanyò geografik ýerleºiºi,
öwreniliº taryhy, geologik gurluºy,
peýdaly baýlyklary. Relýefi
Awstraliýanyò esasy aýratynlyklary. Iò kiçi, iò pes, iò gurak ma-
terik, torbaly haýwanlaryò watany, planetamyzyò bitewi seýrek gorag-
hanasy, arasyndan Günorta tropiki çyzygy geçýär, ewkalipt agajynyò
watany  (boýy  2  m-den  150  m-e  çenli),  materikdäki  ýapyk  basseýn
meýdany (60 %) taýdan birinji orunda, ýeke-täk döwlet — Awstraliýa
Soýuzy bar, ilatynyò ýarysy iki ºäherde (Sidneý, Melburn) ýaºaýar.
Meýdany 7 mln 659 müò kw.km.

68
Geografik ýerleºiºi. Awstraliýa (latynça „australius“ — günorta)
doly Günorta ýarymºarda ýerleºýär. Gury ýeri demirgazykdan, gün-
batardan we günortadan Hindi okeany, gündogardan Ýuwaº okeanyò
suwlary gurºaýar. Meýdanynyò kiçiligine görä oòa materik-ada diýýär-
ler. Adam ýaºaýan materiklerden ep-esli uzakda ýerleºýär.
Öwreniliº taryhy. Awstraliýa adam ýaºaýan materikleriò arasynda
iò  soò  açylan.  Ýewropalylardan  birinji  bolup  Awstraliýanyò  gury
ýerine gadam basan adam gollandiýaly Wilýam Ýanszondyr. Ol 1606-
njy ýylda Keýp-Ýork ýarymadasyny barlady we materige Täze Gol-
landiýa  diýip  at  berdi.  ªu  sene  Awstraliýanyò  açyº  edilen  wagty
bolup, geografiýanyò taryhyna girdi. Soòluk bilen, ispaniýaly L. Tor-
res, gollandiýaly A. Tasman we baºgalar materigi öwrendiler.
Geologik gurluºy. Awstraliýa hem Afrika ýaly gadymy geologik
geçmiºde Gondwana materiginiò bir bölegi bolupdyr. Mezozoý era-
synyò ahyryna gelip Awstraliýa özbaºdak materik hökmünde ºekil-
lendi. Materigiò esasyny gadymky gaty we berk platforma tutýar. Ol
Hindi-Awstraliýa litosfera plitasynyò bir bölegidir. Platformanyò berk
kristally esasy materigiò demir-gazygynda, günbatarynda we merkezi
böleklerinde ýeriò üstüne çykýar. Gündogar bölegindäki Uly Suwaýryt
ulgamy gersin dag gatlaklanyºynda ýokary galypdyr. Soòky tektonik
hereketler netijesinde Täze Gwineýa, Tasmaniýa — materik adalary
gury ýerden bölünipdir. Güýçli ýer titremeleri bolmaýar, wulkanlar
umuman ýok.
Gazylyp  alynýan  peýdaly  zatlary.  Platformanyò  jümmüºinde
demir, mis, gurºun, sink, uran magdanlary, galaýy, altyn, platina ýa-
ly magdanly baýlyklar ýerleºýär. Çökündi jynslaryò arasynda fosforit,
nahar duzy, daºkömür we  göòur kömür,  nebit,  tebigy  gaz  döräpdir.
Awstraliýa demir we reòkli metallar (boksit, gurºun, sink, nikel) hem-
de uran gorlary boýunça dünýäde öòdebaryjy orunda durýar. Ençeme
gazylyp alynýan baýlyklar ýeriò üstüne ýakyn ýerleºýär. ªu sebäpli,
olar arzan — açyk usulda gazylyp alynýar. Awstraliýa — sink, gurºun
we kümüº gazyp almak boýunça dünýä meºhur.

69
Relýefi.  Materigiò  95 %  çägi  düzlük  we  ýasy  daglardan,  5 %-i
daglardan ybarat. Awstraliýa relýef gurluºyna görä üç bölege bölünýär.
Birinjisi, Günbatar Awstraliýa ýasy daglarydyr. Ol ýasy daglar we belent
düzlüklerden ybarat (atlasa garaò). Dargama netijesinde ýumrulyp, pe-
selip galan beýiklikler we galyndy daglar aýdyò görünýär. Muòa ýasy
daglaryò  üstünden  ýokary  galyp  duran  Makdonnell  (Zil  depesi —
1 510 m) we Hamersli (Brus depesi — 1226 m) daglary mysal bol-
ýar. Gelip çykyºyna görä olary gatlakly daglar toparyna girizmek bolar.
Ikinjisi, Merkezi düzlük bolup, ol materigiò iò pes we ýasy pes-
liklerden ybarat. Olar deòiz we derýa çökündilerinden düzülen. Düz-
lügiò umumy beýikligi 100 m-dan geçmeýär. Materigiò iò pes ýeri (Eýr
köli — 16 m) hem ºu ýerde. Oòa Merkezi basseýn diýilýär. Merkezi
peslikleriò demirgazygynda Karpentariýa düzlügi bar. Merkezi bas-
seýnde daºly gurak jülgeler — krikler köp duºýar. Iò ululary Kuper-
krik we Eýr kriklerdir. Bu ýerlere krikler ülkesi diýilýär. Materigiò
gündo-garynda uzak aralyga uzap gidýän üçünji dagly bölegi — Uly
Suwaýryt ulgamyny emele getirýär. Bu ulgamyò iò belent ýeri günorta
bölegindäki Awstraliýa Alplary (Kossýuºko depesi, 2 230 m) hasap-
lanýar. Tektonik jaýryklar, dereler we derýa jülgeleri daglary aýry-aýry
massiwlere bölüpdir.
Adalgalar, daýanç düºünjeler we atlar
Awstraliýa, materik ada, iò gurak, torbaly haýwanlaryò watany, iò
pes materik, W. Ýanszon, L. Torres, A. Tasman, ewkalipt agajy.
Barlag  üçin  soraglar
1. „Awstraliýa“ sözi nähili manyny aòladýar?
2. Relýef gurluºyna görä näçe bölege bölünýär?
4. Haýsy gazylyp alynýan zatlar boýunça dünýäde öòdebaryjy?
Amaly ýumuºlar (atlasdan peýdalanyò)
1. Awstraliýanyò fiziki kartasyny sudury karta geçiriò.
2. Peýdaly baýlyklary we relýefi barada jedwel düzüò.

70
30- §. Klimaty, içerki suwlary,
tebigy zolaklary
Klimat aýratynlyklary. Awstraliýanyò geografik ýerleºiºi, howa
massalary,  okean  akymlary,  relýefi  materigiò  klimatynyò  özboluºly
aýratynlyklaryny emele getiripdir. ªoòa görä, Awstraliýa Ýerimizdäki
iò gurak materik hasaplanýar. Onuò çäginde Afrika garanda b亠esse
kem ygal ýagýar. Bu ýerde gurak tropiki klimat tipi agdyklyk edýär.
ªonuò üçin materigiò merkezi we günbatar böleklerinde ýagyn gaty
kem  bolýar.  Okeandan  öwüsýän  günorta-gündogar  passatlar  Uly
Suwaýryt ulgamynyò gündogar eòòitlerine ýagyn getirýär.
Klimat  guºaklyklary.  Awstraliýa  materiginde  dört  sany  klimat
guºaklyklary döräpdir. Subekwatorial klimat guºaklygy materigiò 20°
go.g. çenli bolan çäklerini eýeleýär. Tomsuna (dekabr-fewral) ekwa-
torial howa massalary köp ygal getirýär (800 — 2 000 mm). Gyºda
(iýun-awgust) bolsa tropiki howa massalary agdyklyk edýär we howa
gurak  bolup,  ygal  kem  ýagýar.  Bu  guºaklykda  howanyò  ortaça
temperaturasy tomusda +24 °C, gyºda bolsa 16 — 24 °C bolýar.
Tropiki  klimat  guºaklygy  uly  meýdany  eýeleýär.  Öòki  guºaklyk
ýaly  köp  gün  radiasiýasyny  alýar.  Iki  klimat  tipi  ºekille-nipdir.  1.
Gurak tropiki klimat tipi, pesligi eýeleýär, ygal kem (100 — 500 mm),
howanyò ýyllyk temperaturasy 30 — 32 °C. 2. Çygly tropiki klimat
guºaklygy, Ýuwaº okeanyò kenarynda döräpdir, ygal köp (2 000 mm
çenli), ýyllyk temperaturasy 16 °C.
Subtropiki klimat guºaklygy materigiò günorta bölegini we Tas-
maniýa adasynyò demirgazyk kenar ýakalaryny öz içine alýar. Bu gu-
ºaklykda üç sany klimat tipi emele gelipdir. Günbatardan gündogara
tarap ilki Orta deòiz subtropiki klimat tipi (ygal 300 — 1 000 mm),
soòra kontinental (ygal 100 — 500 mm) we günorta-gündogar böle-
ginde çygly subtropiki klimat tipleri (ygal 2 000 — 3 000 mm) bar.
Tasmaniýa adasy günbatar ýelleriò täsirinde bolup, aram klimat gu-

71
ºaklygynyò esasy bölegini eýeleýär (ygal 500 — 2 000 mm, tempe-
ratura  gyºda  +8  °C,  tomusda  +16  °C).
Içerki suwlary. Materigiò uly bölegi gurak tropiki klimat guºak-
lygynda ýerleºýändigi üçin derýalar az. Awstraliýanyò 60 % meýdany
akmaýan içerki ýapyk basseýne, 7 %-i Ýuwaº okean we 33 %-i Hindi
okeany basseýnine garaýar. Derýalaryò gurak özenlerine krikler di-
ýilýär.  Bu  derýalarda  suw  wagtal-wagtal  ýagýan  ýagyºlardan  soò
peýda bolýar we çalt gurap galýar. Ýylboýy bol suwly bolup akýan
derýalar Awstraliýanyò gündogar böleginde bar. Derýalar ýagyºdan we
ýerasty suwlardan doýunýar. Awstraliýanyò iò uly derýa ulgamy —
Murreý  we  onuò  iri  goºandy  Darlingden  ybarat.  Awstraliýada  kiçi
akmaýan köller köp. Olar gaty ºorlaºan. Kölleriò içinde iò ulusy Eýr
köli,  onuò  meýdany  suw  bilen  dolan  wagtynda  15  müò  kw.  km-e
ýetýär. Eýr-Nord okean derejesinden 16 m pesde ýerleºýär.
Tebigy zolaklar. Awstraliýa meýdanyna görä deòeºdirilende, çöl
zolagy eýeleýän çäkler boýunça birinji, tokaýlaryò meýdanyna görä
soòky  orny  eýeleýär.  Materikde  aºakdaky  tebigy  zolaklar  döräpdir.
Pasyllaýyn çygly hemiºelik ýaºyl tokaýlar materigiò demirgazyk-gün-
dogar  kenarlaryny  eýeleýär.  Daragtlardan  palma,  lawr,  agaç  ºekilli
paporotnikler, ewkaliptler köp duºýar. Tropiki tokaýlarda torbaly aýy
— koala, lirodum, kenguru, topbaly iblis, örderburun, ýehidna, reò-
be-reò totuguºlar, guºlar ýaºaýar (14- nji surat). Sawannalar materigiò
demirgazyk, gündogar böleklerinde uly meýdanlary eýeleýär. Sawan-
nalarda seýrek tokaýlar (ewkalipt, akasiýa, kazuara, çüºe ºekilli da-
ragtlar),  ot  hem-de  gyrymsy  ösümlikler  bar.  Bu  zolakda  kenguru,
wombatlar  (topbaly  gemrijiler),  topbaly  garynjahor,  suw  basseýn-
lerinde guºlar köp.
Çöl zolagy materigiò içerki böleginde uly çäkleri eýeleýär. Bu zo-
lakda efemer ösümlikler bilen birlikde hemiºelik ýaºyl öwüsýän gy-
rymsy  agaçlar  (esasan,  ewkaliptden,  akasiýadan  ybarat)  geçip  bol-
maýan jeòòelleri — skrebleri emele getirýär. Bu zolakda gigant kengu-
rular, wombatlar, ýehidna, dingo iti, emu düýeguºy, zäherli ýylanlar,
mali — inkubator towugy we gemrijiler ýaºaýar.

72
Iò günortadaky subtropiki klimat guºaklygyndaky tebigy zolaklar
çäk taýdan aýratynlyga eýe. Materigiò günbatar böleginde gaty ýap-
rakly tokaýlar we gyrymsylar (esasan, ewkaliptler), günorta-gündo-
garynda ewkalipt tokaýlary, ondan günortada hemiºelik ýaºyl dublar
ösýär. Awstraliýa Alp daglarynda beýiklik guºaklyklary bar. Tasmaniýa
garyºyk tokaýlar bilen örtülen.
Adalgalar, daýanç düºünjeler we atlar
Iò  gurak  materik,  Tasmaniýa,  paporotnik,  ewkalipt,  sawannalar,
skrebler, mali – inkubator towugy.
Barlag  üçin  soraglar
1. Awstraliýa kontinentinde nähili klimat guºaklyklary ºekillenipdir?
2. Krik we skreb näme?
3.  Afrika  we  Awstraliýa  tebigy  zolaklarynyò  meòzeºligi  we  tapa-
wutlary nämelerden ybarat?
14- nji surat. Awstraliýanyò  haýwanlary.
Koala
Kenguru
Ördekburun
Ýehidna

73
Amaly ýumuºlar
1. Klimat guºaklyklaryny sudury karta geçiriò.
2. Derýalary we kölleri häsiýetlendirip, depderiòize ýazyò.
31- §. Materigiò ilaty we onuò
tebigata täsiri
Ilaty we onuò çäk boýunça ýaýraýºy. Ýewropalylar gelmezden
öò awstraliýalylar örän pes ösüº derejesinde bolupdyrlar. Aborigenler
awçylyk, ýygnaýjylyk bilen güzeran geçiripdirler. Olar ekerançylyk
bilen hem, maldarçylyk bilen hem meºgullanmandyrlar. Aborigenler,
esasan,  Awstraliýanyò  tebigy  ºerti  adamyò  ýaºamagy  üçin  amatly
bolan gündogar we günorta-gündogar böleklerinde ornaºypdyrlar. Soò-
luk bilen materige ýewropalylar gelenlerinden soò we goýundarçy-
lygyò  ösmegi  bilen  olar  gurakçyl,  ýaºamak  üçin  amatsyz  ýerlere
gysyp çykarylýar.
Gelmiºek ilat ýewropalylaryò nesilleridir, esasy bölegi iòlisler —
iòlis dilinde gepleºýän awstraliýalylardan ybarat. Awstraliýa baºga ilat
ýaºaýan materiklerden ilatyò gürlüginiò kiçiligi bilen tapawutlanýar.
Ilatyò  köp  bölegi  materigiò  ýaºamak  üçin  amatly  bolan  gündogar,
günorta-gündogar we günorta-günbatar çetlerine toplanypdyr.
Tebigatyna adamyò täsiri. Awstraliýanyò tebigaty ýewropalylar
göçüp gelenden soò we olaryò hojalyk iºi täsirinde örän çalt hem-de
güýçli derejede özgerdi. Haýwanlary köpçülikleýin awlamak, ýaºaýyº
ºertiniò  özgermegi  netijesinde  olaryò  köpüsi  gyrlyp  gidipdir.  Ken-
gurunyò  käbir  görnüºleri,  torbaly  möjekleriò,  wombatlaryò  käbir
görnüºleri  ýitip  gitmegiò  öòüsyrasynda.  Aýratynam,  Awstraliýanyò
gündogar,  günorta-gündogar  we  günorta-günbatar  ilat  gür  ýaºaýan
bölek-leriniò tebigaty köp özgeripdir. Öòki gury seýrek tokaýlaryò we
gyrymsylaryò  ýerini  indi  antropogen  landºaftlar — bugdaýzarlar,

74
üzümzarlar,  zeýtunzarlar  eýeläpdir.  Senagatynyò  ösmegi  bilen  köp
antropogen tebigy toplumlar emele geldi.
Tebigaty goramak we ýitip barýan seýrek ösümlikleri we haýwan-
lary saklap galmak üçin milli baglar we goraghanalar döredilen.
Adalgalar, daýanç düºünjeler we atlar
Aborigenler, awstraliýalylar, kenguru, antropogen landºaftlar, milli
baglar we goraghanalar.
Barlag  üçin  soraglar
1. Ilatyò köp bölegi materigiò haýsy böleginde toplanypdyr?
2. Awstraliýanyò haýsy bölekleriniò tebigaty köp özgeripdir?
Amaly ýumuºlar
1. Karta esasynda Awstraliýanyò ilat gür ýerleºýän çäklerini deròäò
we düºündiriò.
2. Awstraliýanyò tebigatynyò köp özgeren böleklerini anyklaò we
olaryò sebäplerini düºündiriò.
 
32- §. Gaýtalamak
Geografik gabyk, Dünýä okeany, Afrika we Awstraliýa materikleri-
niò esasy aýratynlyklaryny gürrüò edip beriò.
Atlasdaky kartadan peýdalanyp, Awstraliýanyò çet nokatlarynyò
arasyndaky aralygy ölçäò.
Afrikanyò we Awstraliýanyò endemik haýwanlaryny ýada salyò.
Ýumurtgadan çaga guzlap, süýdi bilen bakýan haýwanlar (ördek-
burun we ýehidna) barada maglumat beriò.
Jemleýji  barlag  üçin  ikinji  çärýegiò  (19 — 31-nji dersler)  tema-
laryndan 20 sany test ýumuºlaryny çözüò.

75
33- §. Ýuwaº okean
Esasy aýratynlyklary. Okeanlaryò içinde iò gojasy we iò ulusy, iò
yssysy, „ýalynly halkaly“, iò çuò, biomassa iò baý. Balyk tutmakda,
deòizleriò, adalaryò sany, güýçli ýel, belent tolkun, suw düýbüniò wul-
kanlary boýunça Dünýä okeanynda birinji orunda.
Geografik  ýerleºiºi.  Ýuwaº  okean  Dünýä  okeany  meýdanynyò
ýarysyny we Ýer ýüzüniò 1/3 bölegini eýeleýär. Bu okean ululygy
taýdan  Beýik  okean  diýlip  hem  atlandyrylýar.  Okeany  b亠 materik
araçäkleýär.  Ony  demirgazyk-gündogarda  Demirgazyk  Amerika,
Günorta-gündogarda Günorta Amerika, Günortada Antarktida, Günor-
ta-günbatarda Awstraliýa, Demirgazyk-günbatarda Ýewraziýa mate-
rikleri gurºaýar. Demir-gazykdan günorta tarap 12 müò km we gün-
batardan gündogara tarap 17,2 müò km aralyga uzap gidýär. Iò giò
ýeri ekwatorda we onuò meýdany 180 mln km
2
.
Öwreniliº taryhy. Ilkinji bolup ispaniýaly W. Balboa 1513-nji ýyl-
da  Panamanyò  boýundan  geçip  Ýuwaº  okeany  görüpdir  we  oòa
Günorta okean diýip at beripdir. F. Magellan 1520 — 1521-nji ýyllar-
daky syýahaty döwründe ony Ýuwaº okean diýip atlandyrypdyr.
Okean  baradaky  ilkinji  maglumatlar  F.Magellanyò  we  J.Kukuò
syýahatlary  sebäpli  toplanypdyr.  W. I. Bering  we  A. I. Çirikowlar
1741-nji  ýylda  okeanyò  demirgazyk  bölegini  öwrendiler.  I. F. Kru-
zenºtern,  Ý. W. Lisýanskiý,  S. O. Makarow  „Witýaz“  gämisinde  we
Jak Iw Kusto Ýuwaº okeanda kämil barlag iºlerini alyp barypdyrlar.
Häzirki  wagtda  Ýuwaº  okeany  öwrenmek  boýunça  ýörite  halkara
guramalar düzülen.
Geologik gurluºy we gazylyp alynýan peýdaly zatlary. Ýuwaº
okeanyò  çöketligi  iò  goja  we  Ýer  gabygynyò  örän  uly  meýdanyny
eýeleýär. ªoòa esaslanyp özbaºdak litosfera plitasy hökmünde tapa-
wutlandyrylýar. ªol bir wagtda Ýuwaº okeanyò litosfera plitasy orta
okean ulgamy zolagynda giòelýär. Ýuwaº okeanyò litosfera plitasynyò

76
iò hereketjeò plitadygy anyklandy. Onuò ýyllyk süýºmesi 10 sm-den
uly  (Atlas,  3 — 5-nji  sahypalar).  ªonuò  üçin  hem  bu  „ýalynly  hal-
kada“ güýçli we heläkçilikli ýer titremeleri, wulkanlar bolup durýar.
Okean  ºelfinde  derýa  we  tolkun  gatlaklary,  organiki  jynslar,
düýbünde bolsa gyzyl toýunly jynslar iò köp ýaýran.
Ýuwaº okeanda tebigy baýlyklar gaty köp.
Okean düýbüniò relýefi. Okean düýbüniò relýefi örän çylºyrym-
ly. Bu ýerde deòiz ýalpaklyk az, 1,7 % meýdany eýeleýär. Ýalpaklyk
diòe Bering, Ohot, Sary we Gündogar Hytaý deòizlerinde bar. Ma-
terigiò eòòitleri dik basgançaklary emele getirýär. Okean düýbi 62,6 %
meýdany  eýeleýär.  Bu  ýerde  dag  ulgamlary,  çöketlikler,  peslikler,
oýuklar köp ýaýran. (Olary kartadan tapyò.) Ýuwaº okeanda müòlerçe
kilometr  aralyga  uzap  gidýän  iò  çuò  çöketlikler  hem  bar.  Bular
Mariana (11 022 m), Tonga (10 882 m), Kermadek (10 047), Kuril-
Kamçatka (9 783 m), Filippin, Peru, Çili we baºgalar.
Dünýä  okeanyndaky  çuòlugy  5  km-den  artyk  bolan  35  sany
oýukdan 25 sanysy, çuòlugy 10 km-den artyk bolan 5 sany oýugyò
ählisi ºu okeanda ýerleºýär.
Klimaty. Ýuwaº okean iò yssy okean bolup, üstki suwuò tempe-
raturasy  ekwatordan  iki  polýusa  tarap  barha  kemelýär.  Ekwatorial
guºaklyklarda suwuò üstüniò temperaturasy ýylyò dowamynda 28 —
29 °C,  Bering  deòzinde  2 — 7 °C,  günorta  ýarymºaryò  orta  giòlik-
lerinde 12 — 15 °C töwereginde üýtgeýär.
Ygalyò ortaça ýyllyk mukdary ekwatoryò töwereginde 3 000 mm
bolsa,  aram  giòlikleriò  günbatarynda  1 000  mm  we  gündogarynda
2 000 — 3 000 mm, subtropigiò gündogarynda bolsa 100 — 200 mm
töwereginde  ygal  ýagýar.  Okean  suwunyò  iò  ºor  bölegi  tropiklere
dogry gelýär (36
0
00
). Iò çetki demirgazyk we günorta böleklerinde
ºorluk ep-esli peselýär (32
0
00
).
Okeanyò günbatar bölegindäki tropiki giòliklerde güýçli ýeller —
taýfunlar (hytaýça „taý fin“ — uly ºemal) öwüsýär. Taýfunlaryò tizligi
sagadyna  30 — 50,  käte  100  km-e  çenli  ýetýär  we  uly  tolkunlary
emele getirýär.

77
Akymlary.  Ýuwaº  okean  günbatardan  gündogara  tarap  uzak
aralyga uzap gidýänligi sebäpli onda geografik giòlik boýunça hereket-
lenýän akymlar köp. olar okeanda ýylylygyò gaýtadan paýlanmagyna
we gury ýeriò klimatyna uly täsir edýär.
Organiki dünýäsi. Ýuwaº okean organizmleriò dürli-dürlüligine
görä birinji orunda durýar. Dünýä okeanyndaky janly organizmleriò
ýarysy ºu okeana dogry gelýär. Okeanyò demirgazyk böleginde lasos
ºekilli  balyklaryò  95 %-i  ýaºaýar.  Baºga  okeanlara  görä  haýwanlar
görnüºi 3 — 4 esse köp. Tridakna atly iò iri mollýuskalaryò agyrlygy
30 kg-a ýetýär. Sowuk we aram guºaklyklarda, aýratynam, günorta
giòlik-lerde uzynlygy 200 m bolan gigant suw ösümlikleri ösýär.
Tebigy  guºaklyklary.  Ýuwaº  okeanda  ähli  tebigy  guºaklyklar
(demirgazyk  polýar  guºaklygyndan  daºary)  bar.  Demirgazykdan
günorta tarap subarktika, aram, subtropik, tropik, ekwatorial tebigat
guºaklyklary dörän. Olar Günorta ýarymºarda ýene gaýtalanýar.
Adamyò hojalyk iºi. Okean kenarlarynda we adalarynda onlarça
ýurtlar ýerleºen bolup, dünýä ilatynyò ýarysy ºu ýerde ýaºaýar. Adam-
lar  gadymdan  okean  haýwanlaryndan  azyk  önümi  hökmünde  peý-
dalanyp gelipdirler. Häzirki wagtda Dünýä okeanynda tutulýan balyk-
laryò  ýarysy  Ýuwaº  okeana  dogry  gelýär.  Dürli  mollýuskalar,  leò-
òeçler, krewetkalar, kriller hem köp tutulýar.
Adalgalar, daýanç düºünjeler we atlar
Ýuwaº  okean,  Mariana,  deòiz  ýaplaklygy – ºelf,  litosfera  plitasy,
taýfun, J. Kuk, W. Balboa, J. Iw Kusto.
Barlag  üçin  soraglar
1. Ýuwaº okeany birinji bolup ýewropalylardan kim görüpdir?
2. Ýuwaº okeanda nähili akymlar bar?
Amaly ýumuºlar
1. Ýuwaº okeany sudury karta geçiriò.
2. Okean düýbi relýefini depderiòize çyzyò.

78
34- §. Okeaniýa
Esasy  aýratynlyklary.  Okeaniýa — Ýuwaº  okeanyò  ummasyz
suwly meýdanlarynda dagap ýatan adalar dünýäsi, suwuò aºagyndan
hasaplansa,  hereketdäki  iò  belent  wulkany  bar,  zäherli  ýylanlary,
ýyrtyjylary we iri süýdemdiriji haýwanlary ýok, ýeke-täk üç gözli su-
wulgan ºu ýerde ýaºaýar, endemik organizmleri köp, gury ýere ga-
randa suwly gurºaw iò köp meýdany (98 %) tutýar. Gury ýeriò 90 %
meýdany iki adadyr.
Geografik ýerleºiºi. Ýuwaº okeanyò merkezi we günbatar bölek-
lerinde ýaýylyp ýatan uly-kiçi adalar Okeaniýa diýlip atlandyrylýar.
Özi eýeleýän meýdana garanda gury ýer bary-ýogy 2 %-i tutýandygy
üçin hem Okeaniýa adyny alypdyr. Okeaniýa öz düzümine 7 müòden
artyk adalary birleºdirýär. Adalaryò umumy meýdany bary-ýogy 1,3
mln.km
2
.
Okeaniýanyò çägi tebigy-geografik we taryhy-milli tapawutlaryna
esaslanyp, üç bölege, ýagny toplum adalaryna bölünýär. 1. Melaneziýa
(grekçe,  melos — gara,  nesos — ada,  ýagny  gara  adalar).  2. Mik-
roneziýa (grekçe, kiçi adalar). 3. Polineziýa (grekçe, köp adalar).


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling