Abdurashid abdurahmonov turkiy adabiyotning qadimgi davri


Ul so ‘zni eshitib


Download 8.37 Mb.
Pdf просмотр
bet22/29
Sana05.12.2019
Hajmi8.37 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   29

274

Ul so ‘zni eshitib,
0 ‘n  о ‘q beklari,  buduni 
Ко ‘p  keldi,  bo ‘ysundi.
Kelgan beklarni,  budunni yig  ‘ib, joyladik.
Ozcha budun qochmish edi...
0 ‘n o ‘q qo ‘shinini yurishga otlantirdim. 
B iz yana yurdimiz,
Uni quvdimiz,
Inju suvini kecha 
Tinasi о 'g ‘li yo to g  ‘ida 
Banglachak tog ‘ining...
Temur qopug'ga quvdimiz.
Anda qaytardimiz.
Inel qog ‘onga  tojik toqrusin,
Unda yaraku Suq boshliq 
Sug ‘doq budun ко ‘p  keldi.
Ul kunda tagdi.
Turk budun  temir qopug ‘ga 
Tiynasi о ‘g  ‘li tog ‘qa yetdi.
Egasi yo  'q ermish.
Ul yerga men bilka  To ‘nyuquq  ( uchun) 
Sariq oltin  terdilar 
Yarqiroq kumush,  qiz,  xotin,
Gilamlar,  so ‘ngsiz qimmatbaho narsalar 
keltirildi.
Iltarish qog ‘on bilimligi uchun,  olimligi 
uchun
Tabg ‘achga о ‘n y e tti marta urushdi. 
Qitanqa y e tti urushdi 
О ‘g  ‘uzga besh  urushdi 
Unda maslahatchi yana men о ‘zim  erdim. 
Yo ‘Idoshchisi yana men erdim.
275

Iltarish  qog ‘onga,
Turk Boxu qog ‘onga,
Turk bilka 
Qopog ‘on qog 'on 
Tun uxlamadi 
Kunduz о ‘Iturmadi,
Qizil qonin  to'kdi...
Qora terin oqizdi...
Ishimni,  kuchimni berdim,  albat,
Men о 'zim uzun yurishlar yana etdim,  albat. 
Arqug ‘ qarog ‘in ulg ‘aytdim.
Bo ‘ysungan y o g  ‘iyni kelturar erdim.
Qog ‘onim bilan birga urushdimiz 
Tangri yarlaqasin.
Bu turk budunqa 
Yaraqliq yo g  ‘iyni keltirmadi.
Tugunlik otlig ‘in yugurtmadim.
Iltarish qog ‘on qozonmasa 
So ‘ngra о ‘zim  qozonmasam 
E l ham,  budun ham
Yo ‘q bo ‘lar erdim.
Qozongani uchun
Izidan о ‘zim  qozonganim uchun
E l yana el bo ‘Idi.
О ‘zim  qari bo ‘Idim,  ulug ‘ bo ‘Idim.
Biror yerdagi qog ‘onlik budunga 
Bekorchi bor ersa 
Na baxtsizlik bo ‘lar erdi ermish.
Turk bilka q o g ‘on elingga bittirdim.
Man  bilka  To ‘nyuquq
276

Iltarish  qog ‘on qozonmasa 
Yo ‘q erdi ersa
Man o'zim  bilka  T o ‘nyuquq 
Man y o  ‘q erdim esam,
Qopog ‘on qog ‘on  Turk sir budun yerida 
Birlik bo ‘Imay,  budun bo ‘Imay,
Kishi y o  ‘q edi,
Egasi y o  ‘q edi.
Iltarish  qog ‘on bilka  To ‘nyuquq 
Qozonganiuchun 
Qopog ‘on qog ‘on 
Turk sir budun bor bo ‘Idi
Turk bilka qog ‘on
Turk sir budunni
О ‘g  ‘uz budunni ulug ‘lab о ‘Iturur.
T o‘nyuquq bitigi  xotira-memuar  shaklidagi  dostondir. 
Unda asosan hayotiy voqealar hamda mifologik tasavvurlar 
ifodalangan.  T o ‘nyuquq  tarixiy  shaxs  b o ‘lib,  Eltarish 
xoqonning  maslahatchisi  edi.  Uning  yoshligi  Tabg‘ach- 
X ito y d a  o ‘tgan.  Bu  p a y td a   tu rk   xalqi  T a b g 'a c h g a  
bo‘ysungan.  Chunki  turk  xalqi  bosh-boshdoqlikka  yo‘l 
qo‘yib, o ‘zini idora etolmagan. Ana shunday tarqoq xalqni 
T o ‘nyuquq  birlashtirdi,  ikki  b o ‘lagi  otli  va  bir  bo.Magi 
piyoda bo‘Igan 700 kishilik qo‘shini bilan turk mamlakatini 
tikladi hamda shad (turk xoqonligining oliy  unvonlaridan 
biri) unvoniga ega bo‘ldi.
T o ‘nyuquq Bo‘yla Baga Tarxon hamda Eltarish xoqon- 
lar bilan mamlakat farovonligi uchun kurashdi.  Natijada, 
xalq  to ‘q  bo‘ldi.  Turklar  mamlakatiga  yana  urush  xavfi 
tug‘ildi. Tabg‘ach, o‘g‘uz, qutan qavmlari birlashib, hujum
277

qilishga tayyorgarlik ko‘rdi.  TVnyuquq Eltarish xoqonga 
maslahat solganida xoqon uning kuchiga, tadbirkorligiga, 
donoligiga  ishondi  va  «ko‘nglingga  kelganini  qil»  deb 
buyurdi.  T o 'nyuquq  o ‘g‘uzlarning  uch  ming  kishilik 
qo'shiniga qarshi jangga kirdi, ularni yengdi, yigirma uch 
shaharni ishg‘ol qildi. Jang qishda, qor-izg‘irinli kunlarda 
davom  etardi.  Qattiq  sovuq  bo‘lsa-da,  Irtish  daryosidan 
o ‘tish  va  urushishga  to ‘g‘ri  keldi.  Jangda  T o ‘nyuquq 
g ‘alab a  q o zondi,  dushm an  shadini  ham   o ‘ldird i, 
dushmanning  oz  qismi  qochdi,  ular  Temur qopug'gacha 
quvib borildi va qo‘lga olindi. To‘nyuquq Eltarish xoqonga 
maslahatchi bo‘lgan davrda yurt dushmanlari bilan tez-tez 
jang bo‘lib turdi. Jumladan, Eltarish xoqon tabg‘achga 17, 
qutanga 7, o ‘g‘uzlarga 5 m arta yurish qildi.
T o sh b itik d a  ifodalangan  bunday  tasv irlar  xotira- 
memuar  bo‘lib,  ular  asarda  epik  bayonni,  syujetni  hosil 
qiladi. T o‘nyuquq bitigining boshqa toshbitiklardan o‘ziga 
xos  tomoni  shundaki,  unda yig‘i-yo‘qlov ruhi sezilmaydi, 
aksincha,  asarning  butun  mazmuni  qahramonlik  tasviri 
asosida  qurilgan.  T o ‘nyuquq  -  jasoratli,  o ‘z  xoqoni  va 
mamlakati sharafi uchun kurashgan dono sarkardadir.
Bitikda real hayotiy voqealar bilan mifologik tasavvurlar 
uyg‘un  holatda  tasvirlanadi.  Mifologik tasavvur  hayotiy 
voqealarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Tangri xoqonlikka 
xon  berishi,  lekin  xalq  unga  itoat  etmay,  bosh-boshdoq 
b o ‘lishi,  shu  sababli  Tangri  ularni  q arg ‘ashi,  nihoyat 
To‘nyuquq Tangrining g‘azabini anglashi, Tangri bilim va 
madad  bergani  uchun  xalqni  birlashtirib,  ulkan  davlatni 
qayta tiklashi mifologik tasavvur natijasi hisoblanadi.
T o ‘nyuquq bitigini turkiy yozma adabiyotdagi dastlabki 
qahramonlik dostonlari namunasi, deb hisoblashga asoslar 
bor.  Unda mavzu, syujet, obrazlar tizimi, tasviriy vositalar 
m ahorat  bilan  yaratilgan.  Shuningdek,  asar  o‘ziga  xos 
kompozitsion qurilishga ega.
278

Kui  tegin  bitigi.  Bitik  turk  xoqoni  Eltarish  xoqonning 
kichik o ‘g‘li Kul tegin qabriga qo‘yilgan. Kul tegin 731-yilda 
vafot etgan bo'lib, tosh 732-yilda o ‘matilgan. Bitiktoshdagi 
voqealar  Kul  teginning  akasi  Bilga  xoqon  (asli  ismi 
M o‘g‘iliyon)  tilidan  hikoya  qilingan.  Asar  Kul  teginning 
jiyani Y o‘llug‘  tegin  qalamiga mansub.  Asar  ikki  qismdan 
iborat, birinchi kichik yozuv -  110, ikkinchi katta yozuv 428 
misradan  iborat.  Kichik  yozuvning  dastlabki  qismida  Kul 
teginning o‘z avlodlariga, beklar va xalqqa murojaati beriladi. 
Turk davlatiningchegaralari ko‘rsatilgan. Kul tegin qo‘shini 
«Shantung tekisligigacha» (Shimoli-sharqiy Xitoy), «To‘quz 
arslon» -  Tibetgacha yetganligi aytiladi. Kul tegin qo‘shinlari 
Inju  (Sirdaryo)ni  kechib,  Temir  Qopug'gacha  (Bo‘zg‘ala 
o ‘tami), so‘lda esa Bayirqu (Sharqiy Zabaykal)gacha borgani 
madh etiladi. Kul tegin turkiy xalqlami 0 ‘teken yeridamuqim 
qolsa, mung boimasligini uqtiradi. Asarning ikkinchi qismida 
esa  Bilga  xoqon  ajdodlarining tarixi  bitiladi.  Kul teginning 
harbiy yurishlari, shaxsiy bahodirligi, vafoti, motam marosimi 
va marsiyalar keltiriladi. Asarning har ikki qismi ham Ko‘k 
Tangriga  e ’tiqod  ruhi  bilan  boshlanadi.  Turkiylar  bilan 
yonm a-yon  yashagan  ta b g ‘achlarning  bosqinchiligi, 
hiylakorligi keskin qoralanadi.
Turk Kul tegin yodgorligida kichik yozuv
Tangri toq.  Tangridan bo
 
‘Igan 
Turk bilka qog ‘on bu yerga о ‘Iturdim.
So ‘zimni tugal eshitgil.
Og ‘ayи inimlar,  o'g'lonim.
Birlashgan ulusim, budunim 
О ‘ndagi shad apa beglar,
So ‘Idagi tarqat buyruq beglar,
О ‘tuz.
279

To 'quz о ‘g ‘uz beklari,  buduni 
Bu so ‘zimni yaxshilab eshit,
Qattiqla  tingla.
Ilgari to кип chiqishgacha,
О ‘ngda to кип  о ‘rtasigacha,
Orqada кип botishqacha,
So ‘Idan  tun о ‘rtasigacha.
Uning ichidagi budun manga bo ‘ysunur 
Ancha  budun ко ‘p  ettim,
Ul buzug
 7 
yo ‘q turk qog 'on 
О ‘tukan cho ‘lida bo ‘lursa elga bung y o  ‘q.
Ilgari Shantung tekisligiga askar 
torttim,
Dengizga kichik tegmadim.
О ‘ngda  «To ‘quz arslan»ga askar torttim, 
Tuputga kichik tegmadim.
Orqaga Inju daryosin kecha,
Temur qopug ‘qa askar tortdim.
So ‘Ida  Yer Biyirqu yerina askar torttim. 
Buncha yerga askar yurittim.
О ‘tukan yerida yaxshi boshliq yo  ‘q ermish. 
El tutsak О ‘tukan yeri soz ermish.
Bu yerda  о ‘Iturub,
Tabg ‘ach  buddi birla  tuz tottim.
Oltin,  kumush,  g  ‘alia,  ipak 
Q ayg ‘ulanmay ancha berur.
Tabg
 
'ach budun so ‘zi chuch.uk,
Og ‘izi yumshoq ermish.
Suchuk so'zi,  yumshoq qiliq  (la)avrab, 
Yiroq budunni ancha yaqinlatar ermish.
280

Yaqinida qo 'ngandan so 'ng,  ular 
Yomon bilig unda о 'rganar ermish
Ezgu,  bilka kishini
,
Ezgu,  alp kishini yurutmas ermish.
Bir kishi yanglishsa,  barcha budunni 
Eng yaqinlarigacha quvmas ermish.
Suchuk so ‘ziga,  yumshoq qilig 'iga aldanib 
Ко 'p,  turk buduni,  о ‘Iding.
Turk buduni bir bo ‘laging 
О ‘ngdagi Chig 'ay yushi emas.
Tyun  tekisligiga qo ‘nayin,  dedi,
Turk,  budun,  bir bo ‘laging.
Unda yomon kishi boshqaruv ermish,  (u) 
Yiroq csang yomonroq sovg ‘a berur,
Yaqin esangyaxshi sovg'a  berur,  deb, 
Ancha boshqarur ermish.
Bilik bilmas kishi и sabaqni olib,
Yaqin borib,  ко ‘p  kishi,  о 'Iding 
U yerga bor sang,
Turk budun,  о 'lajaksan!
О ‘tukan yering bo ‘Isa,
Karvon jo  ‘natib  tursang 
Qayg ‘u,  munging bo ‘Imas,
О 'tukan yushin bo 'Isa,
Mangu y o  ‘I tuta yashajaksan!
Turk budun,  to'qmi,  ochmisan,
Ochlikda,  to 'qlikda emassan 
Bir  to 'ysang och bo ‘Imaysan.
281

Shundayliging uchun eshitmading,
Qog 'oningning so ‘zin olmading.
Yer sari hording
Unda ко ‘p   urunding,  ariq lading,
Unda qolg ‘anlar yer sari 
Ко 'p  turub,  о ‘lib yururlar 
Tangri yarlaqadigi uchun,
О ‘zim   (ning)  qutim bor uchun,
Qog ‘on bo ‘Idim.
Qog ‘on bo ‘lib y o  ‘q, jig  ‘ay budunni 
К о ‘p,  ко 'paytdim.
Jig ‘ay budunni boy qildim,
O z budunni to 'kis qildim.
Bu so ‘zimda yolg ‘on bormu?
Turk beklari,  buduni buni eshiting
Turk budunini biriktirib,
E l tutushmoqingizni bunda  urdim.
Yanglishib, parchalanishingizni,
Yana bunda  urdim.
Ne-ne so ‘zim esa 
Mangu toshga urdim.
Uni ко ‘ra biling 
Endigi Turk buduni,  beklar.
Butka ishongan beklar,
Yanglishar sizlar.
M en mangu  tosh  tikladim.
Tabg ‘ach  qog ‘onidan toshg ‘a yozuvchi keltirib 
yozdirdim.
Maning so ‘zimni buzmadi.
Tabg 'ach  qog ‘oni ichra  о ‘tkan yozuvchi.
282

Unga atab barq  (qasr yarattirdim ).
Ichin  tashin
A tab yozuv urdurdim
Tosh о ‘rnattim.
Ко ‘nguldagi so ‘zimni...
( O ‘n o ‘q)  va  tot  o'g'illariga  (ayttim ). 
Buni ко ‘ra biling,
Mangu tosh  о ‘rnattim.
A gar y o ‘liar о ‘tadigan yerda bo ‘Isa, 
Ancha о ‘tish yerda 
Mangu tosh  о ‘rnatib bittim.
Uni ко ‘rib ancha biling 
Ul toshni...  man 
Bu bitigi bitkan 
O ti  Ulug ‘  Tegin.
Qul tegin yodgorligidagi katta yozuv 
Yuzada ко ‘к  Tangri!
Ostda qora yer qilindi 
Ikkisi aro kishi о ‘g  ‘li qilindi.
Kishi о ‘g ‘illari uzra mening bobolarim 
Bumun qog ‘on,  Istam i qog ‘on bo ‘Idilar,
О ‘Itirib,  turk buduni elining to ‘g  ‘rilarin 
Tutaberdilar,  etqberdilar.
To ‘rt yoni ко ‘p  yog
 7 
ermish,
Urush qilib
To ‘rt yondagi budunni
Ко ‘p  olmish,  bo ‘yin egdirmish.
Boshlig ‘in  bo ‘ysundirmish,
283

Tizligin  cho 'kkalatmish
Ilgarida  Qodirqon yushgacha
Kiruvda  Temir qopug ‘qa  qadar ко 'ndirmish.
Ikkisin orasida erdi о ‘ksuz ко ‘к turk 
Endi о ‘Itirar ermish.
Bilka qog ‘on ermish 
Alp q o g ‘on ermish.
Buyruqchilar ham bilka  (bo ‘Igan bo ‘Isa) 
ermish,
Alp bo ‘Iga bo ‘Isa ermish.
Beklari yana buduni yana  to ‘g  ‘ri ermish 
Shuning uchun ancha qo
 7 
tutgan bo ‘Isa ermish, 
Qo ‘I tutib  to ‘g  ‘riliq etmish.
О ‘zicha  (so ‘ngra)   о ‘Idilar.
Yig ‘ichilar,  sig ‘tavchilar
О ‘ngdagi kun chiqishda
Cho ‘llig ' Bekli eli,  Tabg ‘ach,  Tunut,
Avar,  Rum,  qirg'iz,  uch qiriqan 
O'g'uz,  tatar,  xitoy,  tatibi 
Bimcha budun kelibon 
Sig ‘tamish,  yig  'lamish,
Shunday  ко ‘hlik qog ‘on edi!
Shunda kichik inisi qog ‘on bo ‘Imish,
Kichik о ‘g ‘lida qog 'on bo 'Imish  ekan.
Shunda kichik inisi kattasidek,
Qilmadi ekan.
О ‘g  ‘li  otasidek 
Qilmadi ekan.
Biliksiz qog ‘on bo ‘Iganmish  ekan,
284

Tushunchasiz qog 'on  bo ‘Iganmish ekan. 
Buyruqchilari ham biligsiz ekan,
Tushunchasiz ermish ekan,
Beklari,  buduni to ‘g  ‘ri bo ‘Imagani uchun, 
Tobg'on budun qing'irligi uchun.
Inilari,  og ‘olari  ( о ‘zaro)  urushganlari uchun, 
Beklari,  budunlari urushganlari uchun,
Turk budun ellashgan elni buzg'un etmish.
Qog ‘onlangan qog ‘onni  tuban etmish.
Tabg ‘ach budunga qattiq о 'g ‘illari qul bo ‘Idi 
Sulu qizlari cho 'ri bo ‘Idi.
Turk beklar turk otini y o  'qotti.
Tabg ‘ach beklarining tabg ‘ach  otini tutubdi.
Tabg 'ach qog ‘onga bo ‘yin egmish.
Ellik y il (unga)  ishi,  kuchini bermish.
Ilgari kuntug ‘ishda 
Bekli qog ‘ong 'o qadar urush qilarmish 
Ortda  Temir qopug ‘ga qadar urush qilarmish 
(Endi)  T abg‘ach qog'onga elining to'rini berib 
qo ‘ymish
Turk qora qomug ‘ budun bunday demish:
Elli budun erdim.
Elim endi qani?
K im da el qozonaman,  der ermish.
Qog ‘onlig ‘ budun erdim,
Qog ‘onim qani? 
.
N e qog 'onga  ishimni,  kuchimni berurman,  der 
emish.
Shunday deb  Tabg ‘ach qog 'onga yog 'iy bo ‘Imish. 
Yog ‘iy bo ‘lib,
( Hech narsa)  eta  va yarata olmay 
Yana bo ‘yin egmish.
285

(Am m o)  Buneha ishini,  kuchini 
Berishni istamadi
Turk budun:  «O'layin  (bundan ко ‘ra).
Urug'imni quritayin»,  der ermish,
Yo ‘qolib borur ermish 
Yuqoridagi turk  Tangrisi,
Turk idiq  (muqaddas) yeri,  suvi bunday dermish: 
Turk budun yo ‘q bo ‘Imasin,  deydi 
Budun bo ‘Isin,  deydi.
Otam Iltarish y o  ‘q bo ‘Imasin,  deyin
Onam Ibilg ‘a xoturmi
Tengri tepasida  tutib
Yuqori ко ‘tarmish,  ekan
Otam qog ‘on  о ‘n y e tti yig it bilan chiqmish
Toshda yurur degan gapni eshitib
Pastdagi tog'qa chiqmish,  tog'dan tushmish
Terilib yetmish yigit bo ‘Imish.
Tangri kuch bergani uchun
Otam qog ‘on kuchli bo ‘ridek bo ‘Imish.
Yog ‘isi qo ‘ydek  bo ‘Imish 
Ilgari,  ortga bosib  turmish  (elin) 
ко ‘tarmish.
Barisi y e tti yu z bo ‘Imish,
Yetti yu z er bo ‘lib,
Elsiragan,  qog ‘onsiragan budunni,
Qul bo ‘Igan,  cho ‘ri bo ‘Igan budunning,
Turk  to ‘g ‘risining yo  ‘qotgan budunni,
Acham,  bobom  to'g'risigayaratm ish,  o'qitmish. 
To ‘lish,  tardush
Yobug'  va shodini anda bermish.
О ‘ngda  Tabg ‘ach  budun yog ‘iy ermish.
So 'Ida Box  qog ‘on,  To ‘quz о ‘g  'uz  budun
286

Yog ‘iy ermish.
Qirg'iz,  qo'riqan,  o ‘g ‘uz,  tatar
К о ‘tcm,  totabu,  k o ‘p y o g 'iy  ermish,
Otam qog 'on buncha
Qirq y e tti m arta yurish qilmish
Yigirma urush urishmish.
Tangri yorlaqagani uchun,
Ellini elsiz etmish.
Qog ‘onligini qog ‘onsiz etmish.
Yog ‘ini yengmish,
Tizligin cho ‘ktirmish,
Boshlig'in bo ‘yin egdirmish.
Otam qog ‘on shuncha el va yu rt qozonib.
Vcha ketmish,  ( y a ’ni,  o'lmish.  A .Q .)
Otam qog'onga boshiga Boz qog'onni.
Balbal tikmish,  ( y a ’ni,  tosh о ‘rnatmish.  A .Q .)
Ul to ‘rda esa
Tog ‘am qog ‘on bo ‘lipti
Tog ‘am qog 'on bo ‘lib-on,
Turk budunning yigitini y ig  'ib ко 'tardi:
Jig ‘ayini boy qildi,
Ozini  to 'kis qildi.
T o g‘am  qog'on  bo'ldiqda 
О ‘zim   Tardush budun uzra shad erdim.
Tog ‘am qog ‘on birla  ilgari  Yashil о ‘chyuz 
Shavtung cho 'ligacha urush qildimiz.
Ortda  Temir  Qovutqacha urush qildimiz,
Ко 'chman  osha qirg ‘iz yerigacha  urush qildimiz.
287

Barisi besh  о 'tuz  (уa ’ni yigirma besh, 
beshtakam о ‘ttiz 
A.  Q .) yurush qildimiz.
О ‘n uch marta urushdimiz.
Elligini elsiz qildimiz.
Qog ‘onligini bo 'yin egdirdimiz.
Gizligini cho ‘kdirdimiz,
Boshlig 'ini bo ‘yin egdirdimiz.
Turkesh qog ‘on turkimiz,
Budinim erdi.
Bilmadigi uchun,
Bizdan yengilgani uchun qog ‘oni о ‘Idi. 
Buyruqchi beklari yana о ‘Idi.
0 ‘n o ‘q budun qiynov к о ‘rdi.
Achamiz,  bobomiz tushmish,
Yer-suv egasiz bo ‘Imasin deyin,
O z buduni etib yaratgan 
Barsbek erdi.
Qog ‘on ot  bunda biz berdimiz,
Kichik singlimni berdimiz,
О 'zi yengildi,  qog ‘oni о ‘Idi.
Buduni cho ‘ri,  qul bo ‘Idi.
Ко ‘chman yer-suv egasiz qolmasin deyin,  . 
Oz qirg'iz budunin yaratib,
Keldimiz,  urushdimiz,
Elni yana berdimiz.
Ilgari  Qodirqon yushun ona xalqini 
Ancha qo ‘ndirdimiz,  ancha etdimiz.
Ortda Kangu  Tarmanga qadar turk budunni 
Ancha ко ‘ndirdimiz,  ancha  etdimiz.
288

О ‘shanda qul qullig‘ bo ‘Imish erdi,
Cho ‘ri cho 'rili qilmish erdi.
Inisi og ‘asin bilmas erdi,
О ‘g  ‘li otasin bilmas erdi.
Ancha qozonmish,  etmish 
Elimiz,  to ‘ramiz edi,
Turk о 'g 'uz beklari,  budun,  eshiting,
Ustdan  Tangri bosmasa,
Ostda yer tilinmasa,
Turk budun,  elingning  to 'rini kim buza 
oladi?
Turk budun,  o'kin
К О  ‘rguliging uchun,  bilka qog 'oningga 
Yuqorilagan evgu elingga  (yomonliging uchun) 
Yengilding  va tubanlashding.
Yaraqlig ‘ qaydan kelib 
Yovga otdi  (seni)?
N ayzalig ‘ qaydan kelibon 
Suraoldi  (seni)?
Uluq  О ‘tukan yush budun hording 
Ilgari bormagan hording.
Ortga bormagan hording,
Borgan yerda ezgu bul ekan:
Qoning suvdek yugurdi 
So ‘ngaking tog ‘dek у  otdi,
Q attiq о ‘g  41 bolang qul bo ‘Idi,
Sulu qiz bolang cho ‘ri bo ‘Idi.
Bilmaganing uchun,  tubanliging uchun,
Tog
 
‘am qog ‘on ucha ketdi.
Boshiga qirg ‘iz qog ‘onning balbalin  tiktim.
289

Turk budunning  oti,  dangi 
Yo 'q bo ‘Imasin,  deyin 
Otam qog ‘ormi,  onam xolunni 
Tangri k o ‘tarmish  (edi).
E l beradigan  Tangri 
Turk budunning oti,  dangi 
Yo ‘q bo ‘Imasin,  deyin,
Qog ‘on etgan ekan.
Men boy budunqa bosh bo ‘Imadim,
Ichi oshsiz,  tashi to ‘nsiz,
Yovuz,  ayanch budun uzra o'ltirdim.
Inim  Qul Tegin birla so ‘zlashdimiz,
Otamiz,  tog ‘am iz qozonmish.
Budunning oti,  dangi y o  ‘q bo ‘Imasin,  deyin 
Turk budun uchun tun uxlamadim,
Kunduz о ‘Iturmadim.
Inim Kul Tegin birla
Iki shad birla  о ‘lib-yotib qozondim.
Ancha qozonib,
Birikkan budunni  о ‘t-suv  qilmadim.
Men о ‘zim qog ‘on bo ‘Iganimda 
Yer sari bormish budun о ‘lib yetib 
Piyoda,  yalang  (oyoq)  (yig'ilib)  keldi. 
Budunni ко ‘tarayin,  deyin 
So ‘Iga  о ‘g  ‘uz budun sari 
Ilgari qutan,  tatabu budun sari 
О ‘ngda  tabg ‘ach sari
Ulug
 ‘ 
qo ‘shin  (birla)  о ‘n ikki marta urushdim.
О ‘shandan so ‘ng  Tangri yarlaqagani uchun, 
Qutim bor uchun,  ulug 'im bor uchun,
О ‘layotgan  budunni  tiriklikka ко ‘tardim.
290

Yalang 'och budunni to ‘nli,
Jig 'oy budunni boy qildim,
Oz budunni to ‘kis qildim,
To ‘g  ‘ri elga yaxshilik qildim.
To ‘rt bo 'limdagi budunni 
Tinch  qildim,
Yog ‘iysiz qildim.
Ular menga bo ‘ysundi.
Ishini,  kuchini berur 
Buncha to 'mi qozonib,
Inim  Qul Tegin
О ‘zicha о ‘Idi.
Otam qog "on uchganda
Inim  Qul Tegin y e tti yoshda qoldi.
О  n yoshda  Umaydek  onam xotun qutiga. 
Inim  Qul  Tegin er ot  oldi.
О ‘n  olti yoshida
Tog'am  qog'on elining to'rini
Shunday qozondi.
Olti Sug ‘d  о ‘Ikasiga qarshi 
Yurish qildimiz,  buzdimiz.
Tabg "ach  о "ng  Tutuq besh  tuman askar tortdi 
Urushdimiz.
Qul  Tegin piyoda holda dushmanga  tashlandi 
О ‘ng  Tutuqning yaraqli zirhli qo 'Uni tutdi. 
Yaraqlig zirhlikda  qog 'onga duch keltirdi,
U qo ‘shinni о ‘sha yerda у  о
 V/ 
qildik biz.
Yigirma  bir yoshinda
Jajo sangutiga urush  qildimiz.
291

Birinchi bor Todiqon Churuning 
Bo'z otiga minib  (yovga)  tashlandi.
Ul ot unda о ‘Idi.
Ikkirtchi bor Ishbara yamtarning 
Bo'z otiga minib  (yovga)  tashlandi,
Ul ot unda о ‘Idi.
Uchinchi bor  Yagan Silig bekning
Qadimlig‘ to 'rig' otiga minib  (yovga)  tashlandi.
Ul ot anda о ‘Idi.
Yaraqiga,  zirhiga 
Yuzdan ortiq о 'q urildi.
Zirq qalpaqli boshiga birin tog ‘dirmadi.
Tekkanini turk beklar ко 'p bilursiz,
U qo 'shinni unda yo 'q qildingiz.
Shundan so 'ng  Yir Bayirqi 
Ulug' Irkin yo g 'iy bo 'Idi.
Uni yengib  Turk yarg 'un qo ‘Ida buzdimiz.
Ulug' Irkin ozgina yigiti bilan to 'zib qochti.
Qul Tegin yigirma olti yoshida 
Qirg 'izlarga yurush qildimiz.
Qilichbotar  (qadar)  qomikechib 
Ко 'chman yo 'shug jo g 'iga yurib 
Qirg ‘iz budunni uyqisida bosdimiz.
Qog 'oni birla so ‘nga yushda urushdimiz.
Qul Tegin Bayirkuning
Oq ayg'iriga minib  (yovga)  tashlandi.
Bir erga о ‘qin urdi 
Ikki erga nayza sanchdi.
292

VI olishuvda Bayirquning 
Oq ayg'irining belisindi.
Qirg 4z qog ‘onini о ‘Idirdimiz.
Elin oldimiz.
Ul yilda turgeshlarga qarshi 
Oltin yush tog ‘iga 
Irtishni kecha yurdimiz.
Turgesh budunini unda bosdimiz,
Turgesh qog ‘on qo ‘shini Bo ‘Ichida 
О ‘tdek,  bo ‘rondek keldi 
Urushdimiz.
Qul Tegin Boshg‘u bo'z ot minib urushdi 
Boshg'u bo'z...
Ikkisin о ‘zi oldirdi.
Unda yana kirib 
Turgesh qog‘on,  buyruqchisi 
Oz tutukini qo 'lidan tutdi.
Qog‘onini unda о 'Idirdimiz.
Elin oldimiz.
Qora turgesh budun to 'la bo ‘yin egdi.
Ul budunni  (Tabarda qo ‘ndirdimiz).
(Yanayurib).  Sug'dbudunini etayin,  deyin 
Inju daryosin kecha,
Temir qopug'qa qadar yurdimiz.
U yerda qora turgesh budun 
Yog Чу bo 'Imish.
Kangarasga qarshi bordi.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   29


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling