Ҳаёт фаолияти хавфсизлиги ва меҳнат гигиенасининг


Download 10.99 Mb.
Pdf просмотр
bet1/37
Sana05.12.2019
Hajmi10.99 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37

Modernization of the 

Curricula in sphere of 

smart building 

engineering - Green 

Building (GREB) 

 

 

 



 

 

 



ҲАЁТ ФАОЛИЯТИ ХАВФСИЗЛИГИ ВА

МЕҲНАТ ГИГИЕНАСИНИНГ

ҚУРИЛИШДАГИ ЎРНИ

 

=======

ВОПРОСИ БЕЗОПАСНОСТИ И ГИГИЕНЫ

ТРУДА В СТРОИТЕЛЬСТВЕ

 

=======

OCCUPATIONAL SAFETY AND HEALTH ISSUES

IN BUILDINGS 

 

Tashkent - 2018 



The  publication  is  made  on  the  basis  of  materials  of  the 

international  project  «Modernization  of  the  Curricula  in 

sphere  of  smart  building  engineering  -  Green  Building 

(GREB)» 574049-EPP-1-2016-1-IT-EPPKA2-CBHE-JP and in 

the framework of the Erasmus+ program. 

 

 



The  purpose  of  life  safety  is  to  provide  comfortable 

conditions for human activities at all stages of its life 

cycle  and  the  normatively  permissible  levels  of 

negative  factors  affecting  humans  and  the  natural 

environment. 

The  tasks  of  life  safety  are  reduced  to  theoretical 

analysis  and  development  of  identification  methods 

(recognition  and  quantification)  of  hazardous  and 

harmful  factors  generated  by  environmental  Themes 

(technical  means,  technological  processes,  materials, 

buildings  and  structures,  technosphere  Themes, 

natural phenomena).



 

 

This project has been funded with support from the European 

Commission. 

This publication reflects the views only of the authors, and the 

Commission cannot be held responsible for any use which may 

be made of the information contained therein. 

 

Authors:  I.Kh.  Siddikov,  Kh.A.  Sattarov,  O.I.Siddikov, 

Kh.E. Xujamatov, D.T. Hasanov, Sh.B.Olimova  

 

© Tashkent University of Information Technologies 



 

 

Tashkent 2018 





 

Mundarija: 

I. KIRISH……….…………………….…………16

 

II. ASOSIY NAZARIY QISM……………….….20



 

1-MAVZU. 

XAVFSIZLIK 

MUAMMOLARI. 

MIKROIQLIM  SHAROITI  VA  UNING  INSON 

FAOLIYATIGA TA’SIRI……………………….20

 

Fanning asosiy tushuncha va ta’riflari………...21



 

Xavflarning sinflanishi………………………..25

 

Tavakkal nazariyasining asosiy qoidalari……..27



 

Xavflarni o’rganish tartibi………………….....38

 

Xavfsizlikning sistemali taxlili………………..38



 

Xavfsizlikni taxlil qilish usullari………….…..42

 

Hayot davri (sikl)ning bosqichlari…………….44



 

HFX ni boshqarish vazifalari…………………45

 

HFX ni boshqarish vositalari………………….45



 

Faoliyatni tashkil qiluvchilarga ajratish……....46

 

HFX ni loyixalashning taxminiy sxemasi…….48



 

Faoliyat  xavfsizligini  ta’minlash  prinsip,  usul  va 

vositalari………………………………………50

 

Xavfsizlikni ta’minlash prinsiplari……………51



 

Xavfsizlikni ta’minlash usullari………………59

 

Xavfsizlikni ta’minlash vositalari…………….61



 

Ishlab chiqarishda mikroiqlim va ishchi hududining 

havo muhiti……………………………………64

 

Mikroiqlim ko‘rsatkichlari……………………65



 

Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik normalari 

…………………...……………………………66

 

Korxonalarda  shamollatish  va  shamollatish  turlari 



………………………………………………...73

 

Tabiiy shamollatish…………………………...80



 

Mahalliy shamollatish sistemasi………………85

 

Changlangan havoni tozalash qurilmalari….…92



 

Sanoat changi va unga qarshi kurash…………96

 

Shovqinlar va tebranish (titrash)……………...98



 

Shovqin va silkinishdan himoya………………108

 

Ishlab chiqarish binolarini yoritish……………115



 

Tabiiy yoritilish……………………………….116

 

Sun’iy yoritilish……………………………….120



 

Yorug’lik manbalari…………………………..124

 


2-MAVZU:  IONLASHUVCHI  NURLANISHLAR 

VA 

Elektromagnit 



maydonlarI 

TA’SIRIDAN 

MUHOFAZALANISH………………………….133

 

Elektromagnit maydonining tavsifi…………...135



 

O'zgaruvchi  elektromagnit  maydonlarining  inson 

organizmiga ta'siri…………………………….139

 

Elektromagnit  maydonining  normalari.  Muhofaza 



usullari………………………………………...143

 

O'lchov asboblari……………………………...151



 

Lazer nurlaridan saqlanish…………………….157

 

Radioaktiv nurlanishlardan saqlanish…………159



 

Radioaktiv  nurlanishlar  va  ularning  xossalari 

……………………………...............................160

 

Radioaktiv  nurlarning  inson  organizmiga  ta'siri 



……………………………...............................164

 

urlnish normalari……………………………...168



 

Radiotktiv 

nurlanishlarga 

qarshi 


kurash 

choratadbirlari…………………………….......175

 

O’lchash asboblari…………………………….180



 

Shaxsiy muhofaza aslahalari………………….182

 


3-MAVZU:  ELEKTR  XAVFSIZLIGI.  ELEKTR 

TOKINING  INSON  ORGANIZMIGA  TA’SIRI. 

……………………………...................................185

 

Inson taasiga elektr tokini ta’siri ……………..188



 

Inson  tanasini  elektr  tokiga  ko’rsatayotgan 

qarshiligi……………………………................193

 

nsonni  elektr  tokidan  shikastlanishining  asosiy 



omillari……………………………..................197

 

Elektr  tokidan  sikastlanishning  asosiy  sabablari 



……………………………...............................202

 

Izolyatsiyalangan  nеytralli  uch  fazali  tarmoqlarni 



xavfi .…………………………….....................204

 

Mustahkam  yеrga  ulangan  nеytralli  uch  fazali 



elеktr tarmoqni havfi . ………………………..209

 

Bir fazali elеktr tokni havfi . …………………214



 

Elektr qurilmalarini himoya vositalari………..225

 

Yo‘l qo‘yiladigan xavfsiz kuchlanishlar. …….276



 

Elektroxavfsizlik shartlari tahlili……………...277

 

Qadamli kuchlanish…………………………...279



 

Elektr  tokidan  talofat  ko‘rgan  insonga  birinchi 

yordam……………………………...................282

 


Jarohat  (shikastlanish)  olganda  birinchi  yordam, 

qon ketishini to‘xtatish. ………………………288

 

Sinish, lat eyish va shikastlanishda birinchi yordam. 



……………………………...…………………290

 

Kuyish va Muzlashda birinchi yordam……….291



 

Elektr  tokidan  yoki  boshqa  baxtsiz  hodisalarda 

jabrlanganlarga birinchi yordam. Umumiy qoidalar. 

……………………………...…………………294

 

Ko‘chma  elektr  qurilma,  elektrik  armatura  va 



o‘lchov asboblariga xavfsizlik talablari………296

 

Ko‘chma  elektr  qurilmadan  foydalanishda  elektr 



xavfsizligi talablari……………………………298

 

4-MAVZU.  MEHNATNI  MUHOFAZA  QILISH 



QONUNLARI 

ASOSLARI, 

TASHKILIY 

MASALALAR…………………………………..301

 

“Mehnatni 



muhofaza 

qilish 


to‘g‘risida”gi 

qonunning qo‘llanish sohasi va davlat siyosati.302

 

Mehnatni muhofaza qilinishini ta’minlash……307



 

Mexnat  muxofazasi  sohasida  nazorat  organlari 

………………………………………………...316

 


Aloqa  korxonalari  va  tashkilotlarida  Mehnat 

muxofazasi  bo‘yicha  ishlarni  tashkil  qilish  va 

ularning bajarilishi ustidan nazorat…………...318

 

Davlat inspeksiyasi……………………………320



 

Ishlab  chiqarishda  xodimlar  salomatligiga  zarar 

etishi  va  ish  beruvchi  masuliyati.  Umumiy 

qoidalar………………………………………..328

 

Mehnatni  muhofaza  qilishga  doir  qonunlar  boshqa 



me’yoriy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat va 

jamoatchilik nazorati………………………….339

 

Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonunlar va 



boshqa  me’yoriy  hujjatlar  buzganlik  uchun 

javobgarlik…………………………………….344

 

Jaroxatlanish,  baxtsiz  xodisa  va  kasb  kasalliklari 



xaqida tushuncha……………………………...346

 

Baxtsiz  hodisalarni  oldini  olish  bo‘yicha  umumiy 



qoidalar……………………………………….351

 

Sanoat  korxonalarida  baxtsiz  xodisalar  va  kasb 



kasalliklarini tekshirish va xisobga olish……..354

 

Jarohatlanish  va  kasb  kasalliklarini  o‘rganish 



usullari………………………………………...362

 


Mehnat sharoitlarini tashkil qiluvchi omillar....367

 

Jarohatlanish  va  kasb  kasalliklarining  sabablarini 



taxlil qilish…………………………….............370

 

Mehnatdan  mayibligi  natijasida  jabrlanuvchiga 



qoplanadigan zarar miqdori…………………...374

 

1. 



Jabrlanuvchi 

(jabrlanuvchilar) 

haqida 

ma’lumotlar……………………………...........386



 

2.  Korxona,  bo‘linma,  sex,  ish  joyining  tavsifi 

…………………………….…………………..387

 

3. Baxtsiz hodisaning shart-sharoitlari………..388



 

4. Baxtsiz hodisa sabablari……………………388

 

5. Baxtsiz hodisa sabablarini, aniqlangan mehnatni 



muhofaza qilish qoidalari va me’erlari buzilishlarini 

bartaraf etish chora-tadbirlari…………………389

 

6. Komissiyaning mehnat qonunchiligi va mehnatni 



muhofaza qilish qoidalari va me’yorlari buzilishiga 

yo‘l  qo‘ygan  shaxslar  to‘g‘risidagi  hulosasi 

……………………………...............................390

 

5-MAVZU. YONG‘IN XAVFSIZLIGI…………395



 

Yong'in  jarayoni,  turlari,  xususiyatlari  va  uning 

fazalari……………………………...................398

 


10 

Moddalarning  o‘zidan  o‘zi  yonishi  va  ularning 

sinflanishi..……………………………............409

 

Qurilish ashyoiari va sanoat inshootlarining yong‘in 



xavfi bo‘yicha toifalari. ………………………414

 

Yong‘in xavfiga bardoshli inshootlar va qurilmalar, 



ularning xususiyatlari…………………………419

 

Yong‘in  yuz  berganda  odamlar  evakuatsiyasi 



……………………………...............................423

 

Yong'nga qarshi to‘siqlar……………………...432



 

Ishlab chiqarish jarayonidagi yong‘in xavfini tahlil 

qilish……………………………......................440

 

Yong‘inga  qarshi  umumiy  talab  va  qoidalar 



……….……………………………..................444

 

Elektr  va  gaz  payvandlash  ishlarida  yong‘in 



xavfsizligi……………………………………..448

 

Havodagi  gaz  va  chang  moddalarining  yonish 



jarayoni……………………………..................450

 

Bino  va  inshootlarda  portlash  sabablari  va 



oqibatlari……………………………................466

 

Binolarda  portlashga  qarshi  himoya  vositalarini 



loyihalash……………………………...............469

 


11 

Yong‘inni  nazorat  qilish,  o‘chirish  usullari  va 

vositalari……………………………................475

 

O‘tni o‘chirish uskunalari……………………..492



 

Havoli  mexanik  ko‘pik  tayyorlagich  uskunalar 

……………………………...............................499

 

O‘t o‘chirish texnik vositalari va ularning vazifalari 



……………………………...............................501

 

Yong‘in darakchilari va aloqa tizimi………….504



 

Drencher  qurilmali  yarim  avtomatlashgan  o‘t 

o‘chirish tizimi……………………………......510

 

Sprinklerli  avtomatlashgan  yong‘in  o‘chirish 



qurilmalari va ularning hisobi………………...514

 

Nurli va shleyfli yong‘in xabarchilari………...520



 

O‘ZBEKISTON  RESPUBLIKASINING  QONUNI 

YONG‘IN XAVFSIZLIGI TO‘G‘RISIDA……...523

 

1-bob. Umumiy qoidalar……………………...523



 

2-bob.  Davlat  organlari  va  boshqa  organlarning 

yong‘in 

xavfsizligi 

sohasidagi 

vakolatlari. 

Fuqarolar  o‘zini  o‘zi  boshqarish  organlarining 

yong‘in  xavfsizligini  ta’minlashdagi  ishtiroki. 



12 

Tashkilotlar 

hamda 

fuqarolarning 



yong‘in 

xavfsizligi sohasidagi huquq va majburiyatlari.527

 

3-bob. Yong‘in xavfsizligini ta’minlash……...540



 

4-bob. Yong‘indan saqlash xizmati…………...557

 

5-bob. Yong‘in nazorati………………………561



 

6-bob. Yakunlovchi qoidalar………………….565

 

6-MAVZU.  XAVFSIZLIK  VA  FAVQULOTDAGI 



HOLATLAR…………………………………….568

 

FVDTning ishlash tartibi……………………...580



 

Tabiiy  tusdagi  FVlar,  ularning  tasnifi  va 

tavsifi………………………………………….587

 

KO’CHKI 



VA 

O’PIRILISHLAR……………………………..591

 

Gidromеtеorologik  FVlar,  ularning  kelib  chiqish 



sabablari. ……………………………...............592

 

Favqulodda 



epidemik, 

epizootik, 

epifitotik 

vaziyatlar va ularning oldiniolish tadbirlari..…596

 

Tabiiy  tusdagi  FVlar  ro’y  berganda  aholi  va 



hududni  himoya  qilish  chora  -  tadbirlari  va 

harakatlanish qoidalari………………………..598

 

Texnogen tusdagi FVlarning tasnifi…………..617



 

13 

Texnogen  tusdagi  FVlarning  kelib  chiqish 

sabablari……………………………………….624

 

Aholi  va  xududni  texnogen  tusdagi  FVlardav 



muhofaza qilish……………………………….625

 

Aholi  va  ob’ektlarni  bosqinchi-terrorchilikdan 



muhofaza qilish……………………………….631

 

FVlarning ruhiy omillari……………………...634



 

Atmosfеra holatining o’zgarishi………………646

 

Gidrosfеra holatining o’zgarishi………………652



 

7-MAVZU: 

AXBOROT 

KOMMUNIKATSIYA 

TIZIMDA  XAVFSIZLIK  TEXNIKASI  ASOSLARI 

……………………………...……………………656

 

Xavfsizlik texnikasi haqida tushuncha………..657



 

Xavfsizlikni ta’minlovchi tadbirlar va muxandislik-

texnik vositalar. ……………………………....659

 

Signalizatsiya  va  xavfsizlik  belgilari  sistemasi. 



……………………………...............................665

 

AKT texnik vositalarida yuzaga keladigan xavfli va 



zararli omillar va ulardan himoyalanish………670

 

Ish  joylariga  qo‘yilgan  ergonomik  va  sanitar-



gigenik talablar. ……………………………....675

 


14 

8-MAVZU:  Fan  texnika  taraqqiyoti  va  ekologiya 

……………………………...................................727

 

Ilmiy texnik taraqqiyot va ekologiya………….734



 

Ekologik  siyosat  va  ekologik  iqtisodiy  barqaror 

rivojlanish……………………………..............754

 

Ekologik muammolar va ularni hal etishda fanning 



ahamiyati……………...………………………761

 

Atmosfera  havosining  tirik  mavjudod  hayotidagi 



ahamiyati……………………………...............768

 

9-MAVZU: 



EKOLOGIYANING 

HUQUQIY 


ASOSLARI..…………………………….............800

 

Ekologiya  huquqi,  uning  predmeti  va  ob’ekti 



……………………………..………………….801

 

Atrof  muhitni  xalqaro  huquqiy  muhofaza  qilish 



……………………………...…………………837

 

Xalqaro hamkorlik…………………………….839



 

GLOSSARY (IZOHLI LUG’AT) ………………848

 

ADABIYOTLAR RUYHATI…………………...852



 

Asasiy adabiyotlar…………………………….852

 

Qo’shimcha adabiyotlar………………………853



 

Internet saytlar…………………………….......853

 


15 

 

16 

I. KIRISH  

Ushbu  dasturda  «Hayot  faoliyat  xavfsizligi. 

Ekologiya»  fanining  mazmuni,  predmeti  va  metodi, 

uning  mohiyati,  maqsadi  va  vazifalari,  insonning 

yashash  muxiti  (ishlab  chiqarish,  maishiy,  shahar, 

tabiat)  bilan  xavfsiz  muloqotda  bo'lish,  favqulotda 

vaziyatlarning  salbiy  omillaridan  himoyalanish 

masalalari  kabi  mavzular  uzviylik  va  uzluksizlik 

nuqtai-nazaridan  mantiqiy  ketma-ketlikda  o'z  aksini 

topgan.  Bu  fanni  o'rganish  orqali  mutaxassis  kasbiy 

faoliyati davomida xavfsizlik va himoyalanish chora-

tadbirlarini  to'liq  o'zlashtiradi.  Bu  talablarga  to'liq 

rioya  qilish  insonlarning  ish  qobiliyatini  va 

sog'liklarini  to'liq  saqlashi  va  ekstremal  vaziyatdan 

chiqa olishga tayyorgarligini oshiradi. Hayot faoliyati 

xavfsizligi.  

Ekologiya»  fanining  asosiy  maqsadi  insonning 

barcha  ko'rinishdagi  faoliyati  davrida  yuzaga 

keladigan  xavfli  omillar,  ularning  kelib  chiqish 

sabablari  va  bartaraf  etish  yo'llarini  puxta  o'rgatish 



17 

orqali  talabalarda  hayotiy  faoliyat  xavfsizlignini 

ta'minlashga  qaratilgan  kasbiy  hamda  ijodiy-ilmiy 

kompetentlikni  shakllantirish  va  rivojlantirishdan 

iboratdir.  

Fanning  vazifasi  ishlab  chiqarishda  xavfsiz  va 

sog'lom  ish  sharoitlarini  yaratish,  favqulodda 

vaziyatlarda  hayot  faoliyat  xavfsizligini  ta'minlash, 

inson  va  tabiat  o'rtasidagi  munosabatlar,  texnika 

ta'sirida  o'zgargan  atrof-muhitning  inson  sog'ligiga 

salbiy  ta'siri  hamda  eng  muhim  ekologik  omillar  va 

ular  o'rtasidagi  bog'liklar  to'g'risida  nazariy  bilim 

berish va amaliy kunikmalar hosil qilishdan iborat. 

«Hayot  faoliyat  xavfsizligi.  Ekologiya»  fanini 

o'zlashtirish jarayonida bakalavr:  

hayot 



faoliyati 

xavfsizligining 

asosiy 

nazariyasini,  «inson  va  uning  yashash  muhiti» 



tizimini;  

-  hayot  faoliyati  xavfsizliginiig  o'ziga  xos 

qonuniyatlarini, texnik me'yorlarini joriy qila olishni;  

-  insonning  fiziologiyasini  bilgan  xolda  mehnat 

sharoitlarni to'g'ri tashkil qilishni;  


18 

-  jarohatga  olib  keluvchi  zararli  va  xavfli 

omillarni keltirib chiqaruvchi vaziyatlarni aniqlash va 

chora-tadbirlar ishlab chiqishni;  

-  favqulotda  vaziyatlar  sharoitida  jarohatlovchi, 

zararli va xavfli omillarni aniqlay olish;  

-  texnik  vositalar  va  texnologik  jarayonlarning 

xavfsizligini 

ekologik 

zararsizligini 

va 

mustaxkamligini oshirish manbalari va usullarini; 



ekologiya 

va 

insoniyatning 



o'zaro 

munosabatlarini,  ekologik  xalqaro  munosabatlarni, 

ekologiya sohasidagi qonunchilikni;  

-  ishlab  chiqarish  ob'ektlarining  barqaror  va 

xavfsiz  ishlatish  usullarini  va  texnik  tizimlarining 

favqulodda vaziyatlardagi xavfsizligini tadqiq qilishni 

bilishi kerak;  

-  uskunalarning  ko'rsatkichlarini  va  salbiy  ta'sir 

qilish  darajasini  me'yoriy  talablarga  mos  kelishini 

nazorat qilish;  

- jarohatlanishga olib keluvchi holatlarda himoya 

vositalaridan samarali foydalana bilish;  



19 

- ishlab chiqarish faoliyatida tozalikni ta'minlash 

va xavfsizlikni oshirish tadbirlarini ishlab chiqish;  

-  xodimlar  va  aholini  favqulotda  vaziyatlar 

sharoitida himoyalash tadbirlarini rejalashtirish;  

- zarur bo'lganda favqulodda vaziyat oqibatlarini 

tugatish va qutqarish ishlarida amaliy ishtirok etish;  

-  elektr  tokidan  yoki  boshqa  jarohatlardan 

zararlanganlarga 

birinchi 

yordam 

ko'rsatish 



ko'nikmalariga ega bo'lishi kerak.  

-  fanni  o'rgatish  natijasida  talaba  hayot  faoliyati 

xavfsizligi  va  ekologik  talablariga  javob  beruvchi 

shart-sharoitlarni  aniqlash  va  zaruriy  hisoblash 

ishlarini  amalga  oshirish  malakalariga  ega  bo'lishi 

kerak. 


20 

II. ASOSIY NAZARIY QISM 

1-MAVZU. XAVFSIZLIK MUAMMOLARI. 

MIKROIQLIM SHAROITI VA UNING INSON 

FAOLIYATIGA TA’SIRI 

Reja: 

1.1. Fanning asosiy tushuncha va ta’riflari. 

1.2. Tavakkal nazariyasining asosiy qoidalari. 

1.3. Xavfsizlikning sistemali taxlili. 

1.4.  Faoliyat  xavfsizligini  ta’minlash  prinsip, 

usul va vositalari 

1.5.  Ishlab  chiqarishda  mikroiqlim  va  ishchi 

hududining havo muhiti. 

1.6.  Ishlab  chiqarish  mikroiqlimining  gigienik 

normalari. 



Tayanch  iboralar:  Xavf,  faoliyat  xavfsizligi, 

taksonomiya,  xavflarning  nomenklaturasi,  xavfsizlik 

konsepsiyasi,  texnologik  jarayonlar,  mikroiqlim, 

ishchi 

hududining 

havo 

muhiti, 

vibratsiya, 

ventilyasiya, yoritish, gigienik normalar. 

21 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling