Ahmad Yugnakiyning hayoti


Download 445 b.
Sana04.06.2018
Hajmi445 b.



Ahmad Yugnakiyning hayoti

  • Ahmad Yugnakiyning hayoti

  • Ahmad Yugnakiyning ijodi

  • “Xibat ul-xaqoyiq” asari

  • Xulosa

  • Foydalanilgan adabiyotlar



Turkiy adabiyotning bizga ma’lum namoyondasi mashxur “Xibat ul-xaqoyiq” asarning mualifi Ahmad Yugnakiy bo’lganligini qayd etish mumkin. A.Yuknakiy haqidagi ma’lumotlarni biz XV-asirga oid A.Navoyi, Arslon Xoja Tarxon va boshqalar yozib qoldirgan ma’lumot hamda shoirning o’z yozganlaridan bilamiz.

  • Turkiy adabiyotning bizga ma’lum namoyondasi mashxur “Xibat ul-xaqoyiq” asarning mualifi Ahmad Yugnakiy bo’lganligini qayd etish mumkin. A.Yuknakiy haqidagi ma’lumotlarni biz XV-asirga oid A.Navoyi, Arslon Xoja Tarxon va boshqalar yozib qoldirgan ma’lumot hamda shoirning o’z yozganlaridan bilamiz.



Mambalarda Ahmadning tug’ilgan joyi Yugnak deb ataladi.

  • Mambalarda Ahmadning tug’ilgan joyi Yugnak deb ataladi.

  • Bu nomdagi qishloqlar qadimgi Samarqand atrofi, Farg’ona vodiysi va Sirdaryo bo’ylarida mavjud bo’lgan.

  • Ahmad onadan ko’zi ojiz tug’ildi. A.Navoyi bu haqida shunday yozadi: “ Xaq subxonaxu va taoloagarchi zoxir ko’zin yopiq yaratgandur, ommo ko’ngil ko’zin bag’oyat yorug’ qilg’ondir”. Ahmad yoshligidan juda qobilyatli va ziyrak bo’lgan .



Uning ilmiy-nazariy risolalar yozgan yoki yozmaganligi bizga noma’lum. Adib Ahmad salohiyatli shoir ahloq muallimidir. Undan bizgacha yetib kelgan yagona yahlit asar ‘’Xibat ul-xaqoyiq,, (‘’Xaqiqatlar tuxfasi ,,)dostoni bo’lib , 484misradan iborat . Bu asarning bugungacha 3 ta to’liq qo’lyozmasi , 2 ta ayrim parchalari saqlanib qolgan . Ulardan eng qadimgisi 1444 yilda Samarqandda Ulug’bekning nufuzli amirlaridan Arslon Hoja Tarxon topshirig’iga ko’ra kotib Zaynul Obidin ibn Sultonbaxt al-Jurjoniy al-Xusayniy tomonidan uyg’ur yozuvida ko’chirilgan .

  • Uning ilmiy-nazariy risolalar yozgan yoki yozmaganligi bizga noma’lum. Adib Ahmad salohiyatli shoir ahloq muallimidir. Undan bizgacha yetib kelgan yagona yahlit asar ‘’Xibat ul-xaqoyiq,, (‘’Xaqiqatlar tuxfasi ,,)dostoni bo’lib , 484misradan iborat . Bu asarning bugungacha 3 ta to’liq qo’lyozmasi , 2 ta ayrim parchalari saqlanib qolgan . Ulardan eng qadimgisi 1444 yilda Samarqandda Ulug’bekning nufuzli amirlaridan Arslon Hoja Tarxon topshirig’iga ko’ra kotib Zaynul Obidin ibn Sultonbaxt al-Jurjoniy al-Xusayniy tomonidan uyg’ur yozuvida ko’chirilgan .



Matn orasidagi oyat , xadis va ayrim baytlar arab yozuvida . Asar nomi mazkur nushada ‘’Atabatul xaqoyiq,, (‘’Xaqiqat eshiklari,,) deb ko’rsatilgan . Keyingi nusxa uyg’ur va arab yozuvlarida bo’lib , 1480 yilda Turkistondan Istambulga borib qolgan iste’dodli kotib Shayxzoda Abdurazzoq baxshi tomonidan ko’chirilgan . Turk olimi Najib 1914-1916 yillarda ushbu nusxani topib , tadqiq etib nashirdan chiqardi . Uchinchi qo’lyozma arab hatida bo’lib , unga Turkiya sultoni Boyazid II (1481-1512) ning muxri bosilgan . Demak , bu nusxa ham XV asr ohiri XVI asrning boshida ko’chirilib bo’lib chiqadi

  • Matn orasidagi oyat , xadis va ayrim baytlar arab yozuvida . Asar nomi mazkur nushada ‘’Atabatul xaqoyiq,, (‘’Xaqiqat eshiklari,,) deb ko’rsatilgan . Keyingi nusxa uyg’ur va arab yozuvlarida bo’lib , 1480 yilda Turkistondan Istambulga borib qolgan iste’dodli kotib Shayxzoda Abdurazzoq baxshi tomonidan ko’chirilgan . Turk olimi Najib 1914-1916 yillarda ushbu nusxani topib , tadqiq etib nashirdan chiqardi . Uchinchi qo’lyozma arab hatida bo’lib , unga Turkiya sultoni Boyazid II (1481-1512) ning muxri bosilgan . Demak , bu nusxa ham XV asr ohiri XVI asrning boshida ko’chirilib bo’lib chiqadi



“Xibat ul-xaqoyiq,, asari yozilgan davrda forsiy va turkiy dostonlar uchun bo’lgan muayyan shakl (yani , aa , bb , vv usulida qofiyalanuvchi masnaviy shakli ) xali mavjud emas edi . Shu sababdan asarning madxiyaviy kirish qismlari o’sha davr arab adabiyotiga hos bo’lgan qasida janridan ijodiy foydalanib yozilgan .

  • “Xibat ul-xaqoyiq,, asari yozilgan davrda forsiy va turkiy dostonlar uchun bo’lgan muayyan shakl (yani , aa , bb , vv usulida qofiyalanuvchi masnaviy shakli ) xali mavjud emas edi . Shu sababdan asarning madxiyaviy kirish qismlari o’sha davr arab adabiyotiga hos bo’lgan qasida janridan ijodiy foydalanib yozilgan .



Ammo dostoning asosiy qismi va xulosasi qadim turkiy og’zaki adabiyotida keng qollanilgan to’rtliklar shaklida yaratilgan . Shu sababli doston xajmini baytlar (2 satrli band sistemasi ) bilan o’lchash to’g’ri emas . A. Yugnaki nomiga ‘’Adib,, so’zi qo’shib aytilishi ma’lum sababga ega . U o’zini shoir deb emas , balki adab ilmi namoyandasi deb biladi . Uning dostoni hab turkiy elatlarga islomiy odob qoidalari , ma’naviy-ahloqiy kamolot sirlaridan ta’lim berishga mo’ljallangan .

  • Ammo dostoning asosiy qismi va xulosasi qadim turkiy og’zaki adabiyotida keng qollanilgan to’rtliklar shaklida yaratilgan . Shu sababli doston xajmini baytlar (2 satrli band sistemasi ) bilan o’lchash to’g’ri emas . A. Yugnaki nomiga ‘’Adib,, so’zi qo’shib aytilishi ma’lum sababga ega . U o’zini shoir deb emas , balki adab ilmi namoyandasi deb biladi . Uning dostoni hab turkiy elatlarga islomiy odob qoidalari , ma’naviy-ahloqiy kamolot sirlaridan ta’lim berishga mo’ljallangan .



A.Navoi o’z asarida Adib Ahmad dostonining ushbu bobidan eng erkin timsolni keltirgan .

  • A.Navoi o’z asarida Adib Ahmad dostonining ushbu bobidan eng erkin timsolni keltirgan .

  •  

  • So’ngakka ilik tur , eranga bilik,

  • Biliksiz eran ul iliksiz so’ngak.

  • Arslon hoja Tarhon matnda shu satrlar biroz boshqacharoq jaranglaydi :

  • So’ngakka yiliktek eranga bilik,

  • Eran ko’rki aql , ul so’gaknung yillik.



,,Tilining bekta tutg’il tishing sinmasun,



Ayo til turat madh, o'tungil qani, Men artut qilayin shohimga ani. Shohim madhi birla bezadim kitob, O'qug'li kishining sevunsun joni.

  • Ayo til turat madh, o'tungil qani, Men artut qilayin shohimga ani. Shohim madhi birla bezadim kitob, O'qug'li kishining sevunsun joni.

  • Ey til, madh qil, qani bayon et, men uni shohimga sovg'a qilayin. O'qimishli kishining ruhi sevinsin (deb) shohim madhi uchun kitob bezadim (yozdim).



O'ga bilmas erga o'ga ogratur, Aning birri judi badi ehsoni. Ul aql, uqush, xush xiradqa makon, Bilik ma'dani ham fazilat koni.

  • O'ga bilmas erga o'ga ogratur, Aning birri judi badi ehsoni. Ul aql, uqush, xush xiradqa makon, Bilik ma'dani ham fazilat koni.

  • Yo'l-yo'riq bilmas kishiga bilim o'rgatadi, yo'l ko'rsatadi, uning vujudi ehsonga tola, himmati balanddir. U aql, hush, yaxshi xislat makonidir, bilim manbai ham fazilat konidir.



Biliktin ayurmon so'zumga ula,

  • Biliktin ayurmon so'zumga ula,

  • Biliklikka, yo do'st o'zungni ula.

  • Bilik birla bil(i)nur saodat yo'li,

  • Bilik bil saodat yo'lini bula.



Bilim haqida so'zlayman, so'zimga quloq sol, ilmli kishiga ozingni yaqin tut. Bilim bilan saodat yoli ochiladi, shunga ko'ra, ilmli bo'I, baxt yo'lini izla.

  • Bilim haqida so'zlayman, so'zimga quloq sol, ilmli kishiga ozingni yaqin tut. Bilim bilan saodat yoli ochiladi, shunga ko'ra, ilmli bo'I, baxt yo'lini izla.



Biliklik bilikni adragan bo'lur, Bilik tatg'in, ey do'st, biliklik bilur. Bilik bildrur erga bilik qadrini, Bilikni biliksiz udun ne qilur.

  • Biliklik bilikni adragan bo'lur, Bilik tatg'in, ey do'st, biliklik bilur. Bilik bildrur erga bilik qadrini, Bilikni biliksiz udun ne qilur.

  • Bilimli kishi ilmni farqlaydi, ey do'st, bilim qadrini bilimli odam biladi. Bilimning qadrini kishiga ilm bildiradi, bilimni nodon, tuban kishi nima qiladi.



Eshitgil biliklik negu deb ayur,

  • Eshitgil biliklik negu deb ayur,

  • Adablar boshi til kudazmak turur.

  • Tiling bekta tutg'il tishing sinmasun,

  • Qali chiqsa bekta tishingni siyur.



Bilimli kishi nimalarni so'zlaydi, sen unga quloq sol, adablar boshi tildir, uni tiymoq zarur. Tilingni tiy, tishing sinmasin, agar (so'zlab yuborsang) (tiling) chiqib qolsa, tishingni sindiradi.

  • Bilimli kishi nimalarni so'zlaydi, sen unga quloq sol, adablar boshi tildir, uni tiymoq zarur. Tilingni tiy, tishing sinmasin, agar (so'zlab yuborsang) (tiling) chiqib qolsa, tishingni sindiradi.



Bu ochun rabot ul tushub ko'shguluk, Rabotqa tushukli tushar ko'shguluk. O'ng arkish uzadi qo'pup yo'l tutub, O'ngi qo'pmish arqish necha ko'shguyluk.

  • Bu ochun rabot ul tushub ko'shguluk, Rabotqa tushukli tushar ko'shguluk. O'ng arkish uzadi qo'pup yo'l tutub, O'ngi qo'pmish arqish necha ko'shguyluk.

  • Bu dunyo qo'nib у ana ketadigan rabotdir, bu rabotga tushib o'tuvchilar qo'nib keta beradi. Oldingi karvon yo'l bosib o'zib ketdi, (shu) oldingi karvon necha manzilni (bosib) o'tdi.



VI-VII asirlarda shakilanib bo’lgan umummintaqa Turkiy tilini adib Ahmad davrida “ Turkiy” atashgan bo’lsa keginchalik ma’daniy adabiy markaz qoroxoniylar poytahtiga ko’chgach, uni “ Qoshg’ariy “ til deb atash rasim bo’lgan va Ulug’bekning amiri ushbu keyingi atamadan foydalangan. Umuman adib Ahmad dostoni til hususiyatlarin Kultegin, Tunyuquq, Bilka qoon bitiklari bilan qiyoslab o’rganish Turkiy ma’daniyat takomilini to’g’ri anglab yetishda katta ahamiyat kasp etgan bo’lur edi.

  • VI-VII asirlarda shakilanib bo’lgan umummintaqa Turkiy tilini adib Ahmad davrida “ Turkiy” atashgan bo’lsa keginchalik ma’daniy adabiy markaz qoroxoniylar poytahtiga ko’chgach, uni “ Qoshg’ariy “ til deb atash rasim bo’lgan va Ulug’bekning amiri ushbu keyingi atamadan foydalangan. Umuman adib Ahmad dostoni til hususiyatlarin Kultegin, Tunyuquq, Bilka qoon bitiklari bilan qiyoslab o’rganish Turkiy ma’daniyat takomilini to’g’ri anglab yetishda katta ahamiyat kasp etgan bo’lur edi.

  • “Xibat ul-haqoyiq,, asari O’zbekistonda keng o’rgalinib , o’zbek adabiyoti tarixi darsliklariga kiritilgan.



Islom Karimov

  • Islom Karimov

  • “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” 1998

  • 2.A.Muhammadjonov

  • “O’zbekiston tarixi” 2003

  • 3. S S.H.Nosirxo’jayev,M.F.Lafasov , M.Z.Zaripov

  • “Ma’naviyat asoslari”.” 2006 yil

  • 4. Ahmad Yugnakiy

  • “Xibat ul-xaqoyiq,,

  • 5.www.google.uz. sayti

  • 6.www.ziyonet . uz internet saytidan foydalanildi .

  • 7. B.Ahmedov

  • “O’zbekiston xalqlari tarixi manbalari” 1991 yil




Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling