Ajiniyaz atindagi nokis mamleketlik pedagogikalik instituti


Download 241.06 Kb.
bet1/6
Sana08.11.2019
Hajmi241.06 Kb.
  1   2   3   4   5   6

O`ZBEKSTAN RESPUBLIKASI XALIK BILIMLENDIRIU MINISTRLIGI
AJINIYaZ ATINDAGI NOKIS MAMLEKETLIK PEDAGOGIKALIK INSTITUTI

 

ZOOLOGIYa XAM ShIPAKERLIK TIYKARLARI KAFEDRASI



JASLAR FIZIOLOGIYaSI XAM GIGIENASI

Pani boyinsha

Lektsiya tekstleri

Lektor ass; R Tureniazova

Ass; R.Dauletova





Nokis-2011




Mazmuni

beti

№1-Lektsiya




Jas o`spirimler fiziologiyasi ha`m gigienasi pa`ninin` predmeti, maqseti ha`m waziypalari

1-10


1. «Jas o`spirimler fiziologiyasi» pa`ninin` predmeti.

2. «Mektep gigienasi» pa`ninin` maqseti ha`m waziypalari.

3. «Salamat a`wlad ushin» bag`darlamasi

4. O`siw ha`m rawajlaniwdin` uliwma nizamliliqlari.

5. Na`sil haqqinda tu`sinik


№2 Lektsiya


Nerv sistemasinin` du`zilisi ha`m fiziologiyasi

11-24


1. Nerv sistemasinin` du`zilisi.

2. Nerv sistemasinin` fiziologiyasi.

3. Refleks nerv iskerliginin` tiykarg`i ko`rinisi.

4. Nerv sistemasi iskerliginin` jasqa qaray o`zgeshelikleri.

5. Birinshi ha`m ekinshi signalliq sistemalar haqqinda tu`sinik.

6. Joqari nerv iskerliginin` tipleri.

7. Nerv sistemasinin` gigienasi.

8. Ishki sekretsiya bezleri haqqinda tu`sinik.

9. Ishki sekretsiya bezleri ha`m olardin` gormonlari, a`hmiyeti.

10. Jinisiy ta`rbiyanin` fiziologiyaliq tiykarlari


№3 Lektsiya



Analizatorlardin jas ozgesheligi xam gigienasi.

24-29


1. Sirtqi informatsiyani qabillaw sistemasi organlarinin` xizmeti

2. Organizmnin` sensorliq sistemalari

3. Ko`riw analizatorinin` duzilisi ha`m xizmeti

4.Akkomodatsiya qubilisi

5. Ko`riw teren`ligi

6.Esitiw analizatori

7. Ko`riw ha`m esitiw analizatorinin` jas da`wirlerine baylanisli xizmetinin` o`zgeriwi ha`m olarda ushirasatug`in ha`r qiyli keselliklerdin` aldin aliw.


№4 .Lektsiya

Ishki sekretsiya bezlerinin` jas o`zgesheligi

29-35


1. Epifiz, Gipofiz bezinin` du`zilisi

2. Ishki sekretsiya bezleri xaqqinda tu`sinik

3. Qalqan ta`rizli bezlerinin` du`zilisi

4. Asqazan asti bezi, bu`yrek u`sti bezinin` du`zilisi

5 Jinis bezinin` du`zilisi.


№5 Lektsiya


Tayanish ha`reket apparatinin` jas o`zgeshelikleri ha`m gigienasi

35-42


1. Tirek-tayanish, ha`m qiymil apparatinin` a`hmiyeti.

2. Adam skeletinin` du`zilisi, qurami, jasqa qaray o`zgeshelikleri.

3. Bulshiqetlerdin` du`zilisi, ha`m jasqa qaray rawajlaniwi.

4. Tirek-tayanish ha`m qiymil apparatinin` gigienasi.



№6. Lektsiya

As sin`iriw sistemasinin` jas o`zgeshelikleri ha`m awqatlaniw gigienasi

42-45


1. As pisiriw organinin` du`zilisi 

2. Asqazannin` du`zilisi

3. As sin`iriw organinin` jasqa qaray o`zgeshenligi

4.Awqatlaniw gigienasi


№7.Lektsiya




Jurek qan-tamir sistemasinin` jas o`zgesheligi ha`m gigienasi

46-52

1. Qan xa`m ju`rek qan tamirlar sistemasinin` du`zilisi

2. Qannin` a`xmiyeti

3. Qan gruppalari

4. Qan aylaniw shen`berinin` jas o`zgesheligi



№8. Lektsiya


Bo`lip shig`ariw sistemasinin` jas o`zgeshelikleri ha`m gigienasi.

52-56

Rejesi:

1. Bo`lip shig`ariw organlarinin` rawajlaniwi.

2. Bu`yrektin` du`zilisi, jaylasiwi.

3. Sidik joli, sidik analinin` du`zilisi, jaylasiwi.

4. Quwiqtin` du`zilisi, jaylasiwi.


9-lektsiya

Dem aliw sistemasinin` jas o`zgeshelikleri ha`m gigienasi

56-62

Rejesi:

1.Dem aliw organlarinin` duzilisi

2. Dem aliw organlarinin` a`hmiyeti



1 Tema: Jas ospirimler fiziologiya xam mektep gigienası paninin mazmunı.

Jobası: 1.Jas ospirimler fiziologiya xam mektep gigenasının predmeti.

2.Jas ospirimler fiziologiyasının psixologiya xam pedogogika ushın axmiyeti.

3.Jas ospirimler fiziologiyasının baslı uazıypaları.

4.Mektep gigenasının baslı makseti.

Adebiyatlar:

1.Xripkova A.G,Antropova M.V.Vozrostnaya fiziologiya i shkolnaya gigena m-1995 g

2.Ajibekov M.A. Eshanov T.B. Adam xam xayuan lar fiziologiyası.

3.Galperin S.İ. Anatomiya i fiziologiya cheloveka.

4.Guliskiy A.A,Leonteva N.M. Rukovodstvo k labaratornım zanyatiem po obshey i vozrostnoy fiziologii.

5. Sodikov K.S.Ukuvchilar fizilogiyasi v gigenasi T-1992 yil.

Tayanısh sozler:Fiziologiya ilimi ,M.İ.Vinogradov,M.V.Antropova,P.07 Makarov,ontogenez,filogenez,biologiyalık xam sotsiallık bagdarlamalar, balalar gigenası.

Soraular:1.Jas ospirimler fiziologiya pani kaysı ilimler menen tıgız baylanısta.

2.Usı pange oz uleslerin koskan ilimpazlar.

3.Ontogenez,filogenez kubılıslarga anıklama.

4.Mektep gigenası neni uyretedi.

Jas ozgeshelikler fizilogiyasının kursı adam organizimnin duzilisin uyretiu menen bir katar mektepke shekemgi xam tomengi mektep jasındagı balalardın fiziologiyalık ozgesheliklerin izertleydi.Bul pannen algan bilimler pedogogikalık institutlarda okıp atırgan barlık talabalarga asirese mektepke shekemgi pedogogika xam baslauısh bilim metodikası fakultetlerde okıp atırgan studenlerge zarur,keyin ala mektepke shekemgi xam mektepten tıs bilim xam tarbiya beriude mumkinshilik beredi.Jas ozgeshelikler fiziologiyası (oz elimizden shıkkan ilimpazlar tarepinen duzilgen xam rauajlandarılıp atırgan) balalardın fizilogiyalık ozgeshelikleri olardın omirlerinin erte dauirlerinde anık korinetugınlıgın anıkladı.Bul jas ozgesheliklerin studentler tarepinn tek gana orta jastagı er jetken adamnın fiziologiyasın tiykarı nızamlıkların bilgende gana tusiniu mumkinshiligine iye.

Adamnın filogenezin xam ontogenezin tusiniu ushın xayuanat organizimnin rauajanıuının ulıuma nazamlıkların xam adam organizimnin duzilisinin xam xızmetinin ozesheliklerinin kaliplesiuindegi jamiyetlik tariyxıy miynet ulken axmiyetke iye.

Jas ozgeshelikler fizilogiyasın duziuge xam rauajlandarıuga koplegen ilimpazlar oz ulesleri koskan,mısalı:

M.V.Antropova,İ.A.Arshovskiy,F.İ.Valker,M.İ.Vinogoadov,A.B.Tandelman,M.F.İvanitskiy,P.O.İsaev,A.İ.Kabanov,P.O.Makarov,A.A.Marosyan x.t.b.

Jas ozgeshelikler fiziologiyasın rauajlandırıuda pedogoikalık ilimler akademiyasının balalar xam jas ospirimler fiziologiyasın ilim izerteu institutı ulken rol atkaradı.Bul kurs pedogogika xam baslauısh talim tarbiya fakultetinin arnalgan programma tiykarınan duzilgen.

Fiziologiya ilim(grektin -tabiyat,ilim) degen sozinen shıgıp tiri organizimnin atkaratugın xızmetin ,ondagı kletkalık,tokımalık darejede sırtkı ortalıktın tasiri natiyjesinde bolatugın ozgesheliklerin nızamlıkların izertleydi.Xar kıylı organlardın xızmetin izertlep paramtrlerinin kelip shıgıu xam kaliplesiu sebeplerin,mexanizimin,organizimnin sırtkı ortalık penen katnas nızamlıkların,xar kıylı ekolgiyalık ortalıkta jasauda minez kulkın,jeke rauajlanıu ozgeshelklerin evolyutsiyalık koz karast uyrenedi.

Organizimnin xızmetin parametrlerinin fiziologiyalık mexanizimin tusindiriude anatomiya,gistologiya,biofizika x,t,b, bilogiyalık ilmilerdin jetiskenliklerin ken paydalanadı.

Fiziologiya iliminde fizika,ximiya,kibernetika,matematika imilerinin izerteu usılları kenne kollanadı. Organizimdegi fiziologiyalık kubılıslar fizikalık xam ximiyalık nızamlıklar tiykarında otkeni menen,olar ozine tan bolgan sanlık ozgeshelikleri menen ayrıladı.Evoyutsiyalık kubılıs natiyjesinde kelip shıkkan nızamlıklarga bagınadı.

Organizimnin jeke rauajlanıuına (ontogenez)tukımlanıu zigota turindegi organizimnin doreuinen onın tirishiligin toktatkanga deyingi dauiri kiredi.

Adam bilogiyalık xam sotsialık eki bagdarlamanın baklauı astında osedi xam rauajlanadı.

Bilogiyalık bagdarlama-adam organiziminin duzilisi menen fizilogiyalık ozgesheliklerin anıklaydı.Ol uzak dauam etken evolyutsiya protsessinde kaliplesken.Adamga ata anaları arkalı beriletugın xromosomalar biologiyalık bagdarlamanın materiallık jetkeriushileri bolıp tabıladı.

Sotsiallık( lat.sotsialis-jamiyetlik) rauajlanıu bagadarlaması degenimiz bul atiraptagı jagday xam adamlardın tasirinen adamnın jeke basının kaliplesiui.

Adamnın sotsiallık manisi adamgershiligi,ar-namısı,minneti,bilimi,madeniyatı sıyaklı kasiyetlerden kuraladı.

Jas ozgeshelikler fizioliyası-ulıuma adam fiziologiyasının bir bolimi.Adamnın jas ozgesheligi fiziologiyasının fiziologiyalık nızamların uyreniude xayuanlardın salıstırmalı xam evoyutsiyalık fiziologiyası xam fiziologiyalık evolyutsiya axmiyetli orın iyeleydi.Salıstırmalı fiziologiya xayuanlardagı xızmettin individual rauajlanıuın izertleydi.Evolyutsiyalık fiziologiya xar bir xızmettin kaliplesiu tariyxın xam olardın oz ara katnasın izertleydi.Balalardın jatır ishindegi dauirinin jana tuuılgan xam emiziuli balalardın jas ozgesheligin fiziologiyasın pediatriya ushın kızıgıushılık tuudıradı.

Pedogogikalık inistitutlarda erte jastagı ,mektepke shekemgi xam mektep jasındagı balalardın fiziologiyası izertlenedi.

Balalardın xam jas ospirimlerdin jas ozgeshelikleri fiziologiyası ulıuma xam mektep gigienalık,oz aldına ilim retinde ,tiykarı bolıp esaplanadı.

Balalar gigienas –akıl xam fizikalık rauajlanıudı taminleytugın tirishilik jagdayın ,den saulıktı bekkemleude xar kıylı aurıulardın aldın alıuda,miynet ukıplılıgın izertleytugın ilmi.Balalardın xam jas ospirimlerdin jas ozgeshelikler fiziologiyası eksperimentallık ilim.Ol tabiyiy tirishilik jagdayın tuuılganan er jetkenge deying organizimnin xa organlar xızmetinin fiziologiyalık tiykarın izertleydi.Adamlar ustinde eksperimentler jurgiziledi,zarurli jagdayda xızmetlerdin registratsiyası radiodatchik,telemetriyalık sistema,bas miydin biologiyalık togin jazıp alıushı xar kıylı priborlar jardeminde otkeriledi.Xazirgi uakıtta televizor arkalı baklaularda kollanılmakta.

Xazirgi zaman metodikası bala organiziminin xızmetlerin mısalı:kan aynalıu,dem alıu x,t,b. Fizikalık miynet fizikalık shınıgıular,ulıuma talim beretugın mektep sabaklarında,uyıklap atırgan uakıtları den sulıkka zarer tiygizbey izertleuge mumkinshilik tuudırmakta.

Balalar fiziologiyasının axmiyeti fizikalık tarbiyada yagnıy fizikalık tarbifya saatlarında xareket etiushi tasir menen okıtıudın effektivli metodların belgileude,xareket etiushi sapanı rauajlandırıuda ,mekteptegi den saulıktı korgau ,den saulıktı jaksılau jumıslarının manisin belgileydi. Jas ozgeshelikler fiziologiyası balanın psixologiyalık jas ozgesheligin tusiniude ulken axmiyetke iye.Sonlıktan da pedogogikalık psixologiyalık xam pedogogika tek gna jas ospirimler fiziologiyasına suyene otırıp rauajlnadı.

Adamnın jeke ozinin kaliplesiuinde jamiyetlik paydalı miynetke katnasıuı sheshiushi roldi atkaradı. Jas ospirimler fiziologiyasının baslı makseti adam organiziminin barlık xızmetin isleu kublısların xar kıylı dauirlerge bolip uyreniu.Bunda osip baratırgan bala xam jas ospirimler organiziminini sanlık xas sapalık tirishilik sikerlilik belgileri uyreniledi.

Bul pannin uazıypası-studentke bolajak mugallimge osip baratırgan jas bala organiziminin jas ozgeshelikleri tuuralı,okıushılardın den saulıgın bekkemleu boyınsha bilimlerdi beriu,xar kıylı okıu talim iskerliginde jokarı jumıs sikerliginde saklau boyınsha xazirgi zamanga say maglıumatlar beriu.

Tema:Balalardın jas ospirimlerdin osiu rauajlanıuının ulıuma nızamlıkları.



Plan.

1.Organizm bir putin retinde.

2.Gomeostaz xam organizimdegi funkitsyalardın retleniui.

3.Osiu xam rauajlanıu tusinigi.

4.Organizimnin rauajlanıu dauirleri.

Tayanısh sozler :Kletka,tokıma,organ,gomeostaz, nervlik xam gumorollık retleniu,biosintez,rauajlanıu dauirleri,akseleratsiya.

Soraular:1.Kletkanın duzilisi.

2.Gomeostaz degenimiz ne?

3.Gumorallık retleniu kalay iske asadı.

4.Organizimnin rauajlanıu dauirlerin atap korsetin.

5.Akseleratsiya degenimiz kanday kubılıs.

Adam organizimi kuramalı sistema bolıp esaplanadı.Baska organizimler sıyaklı adamnın denesi kletkalık duzilis boladı. Kletka ozinshe bir mikrosistema bolıp funktsionallık mexanizimd atkarıp otıradı.Kelip shıgıuı duzilisi xam atkaratugın xızmeti jagınan uksas kletkalar menen kletka aralık zatlardın jıynagı tkan(tokıma) dep ataydı.Adam organiziminde 4 turdegi tkanlar bar:epiteliy, tutastırıushı ,bulshık et xam nerv tkanları.Tkanlardan organlar kaliplesedi.Organ-degenimiz belgili bir formaga duziliske iye,belgili orını bar xam bir yamasa bir neshe funktsiyanı atkaratugın dene bolimi.Kol,jurek,buyrek,bauır,talak bulardın barlıgı organlar.

Birgelesip ulıuma xızmet atkaratugın organlardın organlar sisteması kuraladı. Mıs:silekey bezleri,askazan astı bezi-bular as pisiriu sistemasına kiredi.

Dene kletkalarının kobisi sırtkı ortalık penen baylanısa almaydı.Olardın tirishilik xareketin organizmnin ishki ortalıgı tamiynleydi.Organizimnin ishki ortalıgına kan limf xam kletka aralık suyıklık jatadı. Organizimnin ishki ortalıgının kuramı xam fizikoximiyalık kasiyetleri salıstırmalı turde turaklı boladı.Onı gomeostaz jagdayı dep ataymız.Zatlardın almasıuı,biosintez xam organikalık birikpelerdin ıdırauı,osiui,kobeyiu –kletkanın tiykargı tirishilik kasiyetleri. Osiu xm rauajlanıu tusinigi.Kletkalarga osiu xam kobeyiu tan boladı.dam denesindegi kletkalar tennen ekige boliniu arkalı kobeyedi.Janadan payda bolgan kletkalar analık kletkanın xızmetin atkaradı.Kletkanın uaktı xar kıylı:bir neshe saatan onlagan jılga shekem jetedi.Zat almasıu kletkasının tiykargı tirishilik kasiyeti kletka aralık zatlardagı azıklık zatlar menen kislorod kletkası uzliksiz otip tarkalıu produktıları bolinip shıgadı.Kletkaga otken zatlar biosintez protsesslerine katnasadı.Biosintez-bul belok may uglevod xam olardın juda apiuayı birikpelerinin duziliu protsessi.Biosintez protsesinin barısında organizmnin belgili bir kletkalarına tan bolgan zatlar duziledi.Rauajlanıu-degenmize sozdin sanlık bir manisinde adam organiziminde bolıp otetugın sanlık xam sapalık ozgerisler protsessin tusinemiz.Ruajlanıuda putkil organizimnin formalarının ozgeriui boladı.Duzilisi kuramalasadı xızmetleri tenlesedi.

Organizimnin rauajlanıu dauirleri.

Ontogenez protsessinde belgili bir organlar xam sistemalar astelik penen pisip jetilisip xam omirindegi oz rauajlanıuın xar kıylı uakıt ishinde toktatadı.Sonlıktan olardın rauajlanıuın belgili etaplarga yamasa dauirlerge karay bolip karau kerek. Rauajlanıudın tiykargı etaplarına jatadı.

Jatır ishindegi xam postnatal,tuuılgannan baslap jatır ishindegi dauirde(vnutriutrabnıy)tkanlar xam organlar kaliplesedi yamasa diferentsirovkaga ushıraydı.Postantal dauirge balalık dauiri (detstvo)kirip,bunda organlar xam sistemalar oz rauajlanıuın dauamlap rauajanıuı ozgeredi.Asirese xar kıylı jastagı balalardın rauajlanıu spetsefikası ortalık penen baylanıslı.Bala organiziminin rauajlanıu dauirligi pedogogikalık praktika xam balanın den saulıgın saklauda axmiyetke iye.

1.Jana tuuılgan

2.emiziu dauiri-10 kunnen –1-jıl

3.ertedegi balalık dauir1-3 jas .

4.daslepki balalık dauir 4-7 jas

5.ekinshi balalık dauir 8-12 jas er bala 8-11 jas kızlar.

6.Jas jigitlik dauir 17-21 er bala 16-20 jas kızlar

Xar bir jas ospirimlik dauir ozine tan spetsefikalık kasiyetke iye.

Rauajlanıudın xar kıylı atirapındagı denenin osiu xam proportsiyalanıuı.

Bala organzmindegi osiu protsessindegi xareketli ozgesheligi onın telemesligi xam tolkın tarezliligi.Tez osiu dauirleri astelik penen almasadı.

Asirese bala tez osedi birinshi jaslarında xam jınısıy rauajlanıu dauirinde (11-15)jasta.bla en birinshi tuuılganda onın uzınlıgı 50 sm ten bolas 1 shi jıldın akırında ol 75-60 sm ge ten boladı.Bir jılda denenin 7-8 sm(10sm) shekem kobeyedi.11-12 jastagı kızlar er balalarga karaganda boyları uzın bolıp jınısıy rauajlanıuı erte boladı.13-14 jastagı er balalar xam kızlar tendey osedi,keyin ala 14-15 jaska kelip er balalar kızlarga karaganda tez osedi xam sl osiu ayırmashılıgı omirinin akırına shekem saklandı.

Denenin proportsiyası jaska karay adeuir ozgeredi.Tuuılgan dauirden baslap er jetkenge shekem denenin 3,5 ese,geudenin –3 ese,kooldın –4 ese,ayaktın 5 ese ulkeyip osip baradı.Jana tuuılgan balanın er jetken adamga karaganda kol ayakları kelte,bas bolimi xam geudesi ulken boladı.Jası ulkeyiui menen bastın osiui astelik penen osedi,al kolları tez pat penen osedi.

Proportsiyaga karay denenin uzınlıgı,juuanlıgı 5 dauirlik ayırmashılıkka bolemiz:4 ten 6 jaska deyin,6-15 jas ,15 jastan er jetkenge shekem organizimnin jeke rauajlangan tsikli bir neshe dauirlerge bolinedi.

Birakta bir jastagı jas –ospirimlerdin fiziologiyalık xam fizikalık oy orisine korsetkishleri psixikalık minezlemesi xar kıylı bolıuı mumkin,yagnıy biologiyalık korsetkishlerge pasportlık jasına saykes bolatugınlıgı anıklanadı.Bunı akseleratsiya(lat acselepation-tezlik)dep ataydı.Osip baratırgan organizimlerdin jasau, jagdayına ortalıgına tarbiyaga ,fizikalık tarbiya ,sport penen shugıllanıuına baylanıslı boladı.


2 Tema:Nerv sistemasının fiziologiyası ,gigenası jas ozgeshelikleri.




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling