Atrof muhit Individium yoki organizmni o'rab turgan hamda uning shakli va yashash tarzini belgilovchi fizikaviy, geografik, biologik, ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoitlar majmui ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoitlar majmui


Download 39.75 Kb.

Sana12.04.2017
Hajmi39.75 Kb.

Atrof muhit

Atrof muhit  

Individium yoki organizmni o'rab turgan hamda uning shakli 

Individium yoki organizmni o'rab turgan hamda uning shakli 

va yashash tarzini belgilovchi fizikaviy, geografik, biologik

va yashash tarzini belgilovchi fizikaviy, geografik, biologik, 

ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoitlar majmui. 

ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoitlar majmui.   

XXI asrning katta muammolaridan biri atrof



XXI asrning katta muammolaridan biri atrof--

muhitning ifloslanishi hamda iqlim isishi tufayli 

muhitning ifloslanishi hamda iqlim isishi tufayli 

ekologiyaning global tarzda buzilishidir. 

ekologiyaning global tarzda buzilishidir. 

Ekologik inqiroz davomiyligi va talafot 

Ekologik inqiroz davomiyligi va talafot 

ko‘lamiga ko‘ra turli ko‘rinishlarda sodir bo‘ladi. 

ko‘lamiga ko‘ra turli ko‘rinishlarda sodir bo‘ladi. 

Ayrimlari bir necha kun ichida yuz berib, tezkor 

Ayrimlari bir necha kun ichida yuz berib, tezkor 

talafotlarni keltirib chiqarsa, ba'zilarining yuzaga 

talafotlarni keltirib chiqarsa, ba'zilarining yuzaga 

chiqishi uchun millionlab yillar kerak bo‘ladi. 

chiqishi uchun millionlab yillar kerak bo‘ladi.   


Hozirgi vaqtda atmosfera tarkibida tirik organizmlar uchun zararli gazlarning 

uchrash hollari ko’paymoqda. Sanoat, transport, energetika va boshqa ishlab 

chiqarish korxonalaridan chiqayotgan chiqindilar katta-katta tumanlar, bir 

necha minglab kilometrli  hududlar havosining ifloslanishiga olib kelmoqda. 

    BMT ning ma’lumotlariga ko’ra insoniyat paydo bo’lganidan to shu 

vaqtgacha 80-85 milliard tonna turli yoqilg’i yoqilgan. SHuning yarmi keyingi 

25 yilga to’g’ri keladi. Faqatgina ko’mirning o’zi yiliga 2 milliard tonna 

yoqiladi. 

    Hozirgi kunda atmosfera turli xil yoqilg’ilarning yonishi tabiiy gaz 

yonuvchan slanes torf, yog’och, o’rmonlarning yonishi va vulqonlar otilishi 

natijasida 15 milliard tonna turli gaz va changlar qo’shilmoqda. Akademik 

A.P.Vinogradovning ta’kidlashicha, 2200-yillarda atmosferadagi karbonat 

angidrid miqdori hozirgiga nisbatan 20% ga oshadi. Fan va texnika 

inqilobining boshlanishidan oldin atmosferadagi karbonat angidrid miqdori 

uzoq vaqtgacha bir me’yorda edi. CHunki o’simlik fotosintez yo’li bilan 

atmosferadan 110 milliard tonna yoki 5% karbonat angidridni yutar edi. 

Buning o’rnini esa moddalarning chirishi, yoqilg’ining yonishi va 

yong’inlardan chiqqan gazlar egallar edi. Hozirgi vaqtda turli tashqi kuchlar 

ta’sirida biosfera sekin-asta o’zgarib bormoqda. CHunki inson hayotiy 

faoliyati natijasida kundan — kunga ko’payib borayotgan SO2 gazni o’simlik 

va okeandagi fitoplanktonlardan yutib ulgura olmayotir. yer 

sirtiga  yuqoridan  uzatilayotgan  infraqizil nurlanishning  katta qismi 

atmosferada  suv bug’lari, karbonat angidrid  va boshqa tabiiy “issiqxona 

gazlari” tamonidan yutiladi.  Bu gazlar  energiyani to’g’ridan–to’g’ri yer 

sirtiga  utishiga imkon bermaydi. Atmosferada ko’plab o’zaro ta’sirlashuvchi 

jarayonlar  (shudring, qirov, tuman, havo oqimlari, bug’lanish, bulutlar hosil 

bo’lishi, yomg’ir yog’ishi) sodir buladi.  



Har qanday yonilg'ini yoqqanda, har 

Har qanday yonilg'ini yoqqanda, har 

xil yonish chiqindilari ajralib 

xil yonish chiqindilari ajralib 

chiqadi. 

chiqadi. Bu chiqindilar kishi 

Bu chiqindilar kishi 

salomatligiga va atrof muhitga 

salomatligiga va atrof muhitga 

katta ta'sir ko'rsatadi. Shahardagi 

katta ta'sir ko'rsatadi. Shahardagi 

zavodlar, fabrikalar va 

zavodlar, fabrikalar va 

avtotransport korxonalari atrof 

avtotransport korxonalari atrof 

muhitni ifloslantiruvchi asosiy 

muhitni ifloslantiruvchi asosiy 

manbalardir. Agarda zavod va 

manbalardir. Agarda zavod va 

fabrikalar bir aniq joyda 

fabrikalar bir aniq joyda 

joylashib, shu yerni ifloslantirsa, 

joylashib, shu yerni ifloslantirsa, 

avtomobillar esa qayerda ishlasa 

avtomobillar esa qayerda ishlasa 

o'sha yerda ta'sir ko'rsatadi. 

o'sha yerda ta'sir ko'rsatadi. 

Avtomobil transporti, hozirgi 

Avtomobil transporti, hozirgi 

vaqtda zavod va fabrikalarga 

vaqtda zavod va fabrikalarga 

qaraganda, atrof muhitni ko'proq 

qaraganda, atrof muhitni ko'proq 

ifloslantiruvchi hisoblanmoqda.

ifloslantiruvchi hisoblanmoqda.  


    

    Hozirgi vaqtdagi eng katta muammo avtomobilni 

Hozirgi vaqtdagi eng katta muammo avtomobilni 

ishlatishdan chiqadigan zaharli chiqindilarni 

ishlatishdan chiqadigan zaharli chiqindilarni 

kamaytirishdan iboratdir.

kamaytirishdan iboratdir.  

   


   Avtomobil chiqaradigan asosiy zararli chiqindilar

Avtomobil chiqaradigan asosiy zararli chiqindilar, 

hozirgi vaqtda yonilg'i yonishidan hosil bo'ladigan gazda 

hozirgi vaqtda yonilg'i yonishidan hosil bo'ladigan gazda 

200 dan ortiq zaharli chiqindilar borligi aniqlandi. Eng 

200 dan ortiq zaharli chiqindilar borligi aniqlandi. Eng 

zaharlilariga: uglerod oksidi

zaharlilariga: uglerod oksidi--SO, yonmay qolgan 

SO, yonmay qolgan 

uglevodorodlar 

uglevodorodlar --  SN, azot oksidi 

SN, azot oksidi --  NOx lari kiradi.

NOx lari kiradi.  


Mamlakatimizda yonilg'ini yonishidan chiqadigan chiqindilarni 



Mamlakatimizda yonilg'ini yonishidan chiqadigan chiqindilarni 

me'yorlash BMTning Yevropa iqtisodiy komissiyasi tomonidan 

me'yorlash BMTning Yevropa iqtisodiy komissiyasi tomonidan 

chiqarilgan ko'rsatmasiga asosan 1970 yili joriy qilindi. 

chiqarilgan ko'rsatmasiga asosan 1970 yili joriy qilindi. 

(YEEKOON).

(YEEKOON).  



Chiqindi gazlar ichida zararsiz mahsulotlar ham bor: kislorod, 

Chiqindi gazlar ichida zararsiz mahsulotlar ham bor: kislorod, 

karbonat angidrid, azot, oltingugurt. Ammo azot yuqori 

karbonat angidrid, azot, oltingugurt. Ammo azot yuqori 

haroratda va bosim ostida oksid hosil qiladi, bu oksid juda katta 

haroratda va bosim ostida oksid hosil qiladi, bu oksid juda katta 

zaharli kuchga egadir. Chiqindi gazlarning tarkibidagi zaharli 

zaharli kuchga egadir. Chiqindi gazlarning tarkibidagi zaharli 

mahsulotlar ko'pgina sablarga ko'ra hamma vaqt ham bir xil 

mahsulotlar ko'pgina sablarga ko'ra hamma vaqt ham bir xil 

hajmda bo'lmaydi. Bu dvigatellar turiga, ishlash rejimi, qanday 

hajmda bo'lmaydi. Bu dvigatellar turiga, ishlash rejimi, qanday 

sozlanganligi, dvigatelni texnik qarovi va yonilg'ining sifatiga 

sozlanganligi, dvigatelni texnik qarovi va yonilg'ining sifatiga 

bog'liq bo'ladi.

bog'liq bo'ladi.  



Dizel dvigatel, korbyuratorli dvigatelga qaraganda kamroq zararli 



Dizel dvigatel, korbyuratorli dvigatelga qaraganda kamroq zararli 

bo'ladi. SO, NOx va SN dizel dvigatellarini ishlashida kamroq 

bo'ladi. SO, NOx va SN dizel dvigatellarini ishlashida kamroq 

ajralib chiqadi, ammo qurumning hajmi ko'proq bo'ladi. Buni 

ajralib chiqadi, ammo qurumning hajmi ko'proq bo'ladi. Buni 

quyidagi jadvalda ko'rish mumkin.

quyidagi jadvalda ko'rish mumkin.  



Kompleks ko'rsatgich chiqindi gazlarini neytrallash uchun qancha 

Kompleks ko'rsatgich chiqindi gazlarini neytrallash uchun qancha 

hajmda toza havo zarurligini ko'rsatadi. quyidagi jadvalga asosan 

hajmda toza havo zarurligini ko'rsatadi. quyidagi jadvalga asosan 

dizel dvigatellari korbyuratorli dvigatellarga qaraganda ancha 

dizel dvigatellari korbyuratorli dvigatellarga qaraganda ancha 

zararsiz ekanligini ko'rish mumkin (33% kamroq zararli). 

zararsiz ekanligini ko'rish mumkin (33% kamroq zararli). 

Chiqindi gazlar tarkibi quyida ko'rganimizdek 2 xil dvigatel uchun 

Chiqindi gazlar tarkibi quyida ko'rganimizdek 2 xil dvigatel uchun 

bir xil, ammo biz karburatorli dvigatellarda qo'rg'oshin birikmasi 

bir xil, ammo biz karburatorli dvigatellarda qo'rg'oshin birikmasi 

va dizel dvigatellarda bariy birikmasi borligini e'tibordan 

va dizel dvigatellarda bariy birikmasi borligini e'tibordan 

chiqarmasligimiz zarur.

chiqarmasligimiz zarur.  



Butun dunyo sog'liqni saqlash tashkilotining ma'lumotlariga 



Butun dunyo sog'liqni saqlash tashkilotining ma'lumotlariga 

asosan, avtomobil transportini ishlashi natijasida atrof 

asosan, avtomobil transportini ishlashi natijasida atrof 

muhitni zararlantirishi quyidagi ko'rsatgichlarga asosan 

muhitni zararlantirishi quyidagi ko'rsatgichlarga asosan 

harakterlanadi: masalan AQSH da har yili 142 mln.t. zararli 

harakterlanadi: masalan AQSH da har yili 142 mln.t. zararli 

moddalar atmosferaga chiqsa, buning 86 mln.t si 

moddalar atmosferaga chiqsa, buning 86 mln.t si 

avtomobillarni ishlashi natijasida hosil bo'ladi.

avtomobillarni ishlashi natijasida hosil bo'ladi.  



Avtomobilda atrof muhitni zararlantiruvchi 3 xil manbani 

Avtomobilda atrof muhitni zararlantiruvchi 3 xil manbani 

ko'rish mumkin: chiqindi gazlar, karter gazlari va yonilg'i 

ko'rish mumkin: chiqindi gazlar, karter gazlari va yonilg'i 

parlanishi natijasida hosil bo'ladigan zararli moddalar 

parlanishi natijasida hosil bo'ladigan zararli moddalar 

(yonilg'i bakidan, karburatordan va hokazo).

(yonilg'i bakidan, karburatordan va hokazo).  



GOST 21393



GOST 21393--75 esa dizel 

75 esa dizel 

dvigatellaridan chiqadigan 

dvigatellaridan chiqadigan 

gazlarni tu

gazlarni tu--tashini cheklaydi, 

tashini cheklaydi, 

1980 yil GOST 16533

1980 yil GOST 16533--70 

70 


o'rniga yangi davlat standarti 

o'rniga yangi davlat standarti 

17.2.2.03

17.2.2.03--77 joriy qilindi, bu 

77 joriy qilindi, bu 

ham benzinli dvigatellarni 

ham benzinli dvigatellarni 

chiqindi gazlaridagi SO ni 

chiqindi gazlaridagi SO ni 

hajmini cheklaydi. Bu 

hajmini cheklaydi. Bu 

standart benzinda 

standart benzinda 

ishlaydigan yuk tashuvchi 

ishlaydigan yuk tashuvchi 

avtomobillarga, yengil 

avtomobillarga, yengil 

avtomobillarga va 

avtomobillarga va 

avtobuslarga ta'luqlidir.

avtobuslarga ta'luqlidir.  


Hozirgi kunda 



Hozirgi kunda 

avtomobillardan 

avtomobillardan 

chiqayotgan zararli 

chiqayotgan zararli 

gazlar miqdorini 

gazlar miqdorini 

kamaytirish uchun 

kamaytirish uchun 

elektr yordanida 

elektr yordanida 

harakatlanadigan 

harakatlanadigan 

mashinalar va 

mashinalar va 

“GREEN CARS” 

“GREEN CARS” 

mashinalari ishlab 

mashinalari ishlab 

chiqarilmoqdava 

chiqarilmoqdava 

malum miqdordagi 

malum miqdordagi 

natijaga erishishga 

natijaga erishishga 

umid qilinmoqda.



umid qilinmoqda.  


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling