Axborot kommunikatsiya texnologiyalari izohli lug‘ati


Download 9.86 Mb.

bet25/103
Sana09.02.2017
Hajmi9.86 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   103

ikki qutbli kod 

 


 

120 


ikki  holda  ham  impulslarning  qutblarini  davriy 

almashinuvi buziladi. 



 

ikkilamchi tarmoq kanali 

ingl.: secondary network channel 

rus.: канал вторичной сети 

Telekommunikatsiyalarning 

ikkilamchi 

tarmog‘ini 

uzib-ulash 

bog‘lamalari 

va 

stansiyalari 



nuqtalari 

oralig‘idagi 

telekommunikatsiya 

kanalining 

qismi. 

Ikkilamchi  tarmoqning  turiga  qarab  uning 



kanallari 

quyidagicha 

nomlanadi: 

telefon 


tarmog‘i  kanali,  telegraf  tarmog‘i  kanali, 

ma’lumotlar uzatish kanali va h. k. 



 

ikkinchi avlod tili 

ingl.: second generation language (2GL) 

rus.: язык второго поколения 

Assembler 

tili. 

Tushunchalari 



kompyuter 

arxitekturasini  aks  ettiradigan  quyi  pog‘ona 

dasturlash tili. 

 

ikkiportli shluz 

ingl.: dual-port gateway 

rus.: шлюз двухпортовый 

qarang: ikkiuyli shluz 

 

ikkiuyli shluz 

ingl.: dual-homed gateway 

rus.: шлюз двудомный 

Tarmoqlararo 

ekranning 

(brandmauerning) 

dasturiy ta’minoti ishlab turgan kompyuter. Ikki 

uyli  shluz  ikkita  tarmoq  kartasiga  ega,  ulardan 

birinchisi  tashqi  tarmoqqa,  ikkinchisi  esa  ichki 

tarmoqqa  ulangan.  Shluz  bir  tarmoqdan 

ikkinchisiga  axborot  uzatadi,  ularning  bevosita 

o‘zaro  ishlashiga  yo‘l  qo‘ymaydi.  Ikki  uyli 

shluzlarga, seans pog‘onasi va amaliy pog‘onasi 

shluzlari ham mansub. 



 

ikonacha 

ingl.: icon 

rus.: иконка 

Displey  ekranida  Microsoft  Windows  muhitida 

obyekt yoki dasturni aks ettiruvchi kichik tasvir. 

 

ilmiy-axborot faoliyati 

ingl.: scientific information activity 

rus.: научно-информационная деятельность 

Ilmiy-texnikaviy 

axborotni 

tashkil 


qilish, 

to‘plash, tartibga keltirish, tahliliy-sintetik qayta 

ishlash, 

yozish, 


saqlash, 

tarqatish 

va 

foydalanuvchi  (iste’molchi)ga  taqdim  qilish 



bilan bog‘liq harakatlar majmui. 

 

ilmiy-texnikaviy axborot 

ingl.: scientific and technical information 

rus.: научно-техническая информация 

Ilmiy, ilmiy-texnikaviy, innovatsion va ijtimoiy 

faoliyat  davomida  yig‘ilgan  hujjat  va  faktlar 

haqidagi ma’lumot. 



 

ilmiy-texnikaviy axborot tizimi 

ingl.: science and technology information system 

rus.: система научно-технической информации 

Ilmiy-texnikaviy  axborotni  davlat,  yuridik  va 

jismoniy  shaxslar  ehtiyojlarini  qondirish  uchun 

yaratish,  to‘plash,  ishlov  berish,  tizimga 

keltirish,  izlash  va  taqdim  etish  jarayonlarini 

bajaruvchi  tartibga  solingan  jami  ilmiy-

texnikaviy  axborot  resurslari  va  tashkiliy-

texnologik vositalar. 



 

ilmiy-texnikaviy mahsulot 

ingl.: scientific and technical information production 

rus.: 

научно-техническая 

информационная 

продукция 

Ilmiy-texnikaviy 

axborot 

foydalanuvchilari 

(iste’molchilari)  ehtiyojlarini  qondirish  uchun 

mo‘ljallangan 

axborot 

ilmiy-texnikaviy 

faoliyatning moddiy natijasi. 

 

IMAP 

qisq.: Internet Message Access Protocol 

Internet 

xabarlaridan 

erkin 


foydalanish 

bayonnomasi,  IMAP  bayonnomasi.  e-mail 

xabarlarini  qabul  qilish  va  jo‘natish,  hamda 

pochta  serverida  xabarlarni  saralash  va  yo‘q 

qilish uchun standart bayonnoma. RFC 2060 da 

belgilangan. 

Foydalanuvchilarga 

markaziy 

serverda 

joylashgan 

o‘zlarining 

pochta 


qutilarini boshqarish va unda ishlash uchun boy 

imkoniyatlarni  taqdim  qiladi.  Bu  bayonnoma 

pochta  serverida  joylashgan  elektron  pochta  va 

e’lonlarning  elektron  taxtasidagi  xabarlardan 

erkin  foydalanishni  belgilaydi.  O‘zgacha  qilib 

aytganda,  u  jo‘natmani  oluvchisining  pochta 

dasturiga  serverdagi  xatlar  omboridan  shunday 

erkin  foydalanishni  amalga  oshiradiki,  ular 

xuddi  oluvchining  kompyuterida joylashgandek 

bo‘ladi.  IMAP  ni  ishlatib,  mijozning  pochta 

dasturi  faqatgina  pochtani  qabul  qilishi  emas, 

balki  serverda  saqlangan  xabarlarni,  hattoki 

to‘la  qabul  qilmay,  ularni  boshqarishi  ham 

mumkin. 


 

imitoqo‘yish 

ikkilamchi tarmoq kanali 

 


 

121 


ingl.imitation insert:  

rus.: имитовставка 

qarang: xabarlar butunligi kodi 

 

IMS 

qisq.: Information Management System 

Axboriy boshqaruv tizimi. 



 

imzo 

ingl.: signature 

rus.: подпись 

Familiya,  ism,  manzil  va  boshqa  axborotdan 

iborat  kichik  matn.  Uy  katalogidagi  maxsus 

fayldan  olinadigan  imzo  avtomatik  ravishda 

jo‘natilayotgan 

xat 


va 

teleanjumanda 

jo‘natilgan 

maqolalar 

oxiriga 

qo‘shiladi. 

Raqamli  imzo  –  shaxsingizga  guvoh  bo‘luvchi 

maxfiy kod. 



 

imzo kaliti sertifikati egasi 

ingl.: owner of key certificate 

rus.: владелец сертификата ключа подписи 

Nomiga  ro‘yxatga  olish  markazi  tomonidan 

imzo  kaliti  sertifikati  ajratilgan  va  tegishli  o‘z 

yopiq  elektron-raqamli  imzo  (ERI)  kalitiga  ega 

jismoniy  shaxs.  ERI  kaliti  ERI  vositalari 

yordamida  elektron  hujjatlarda  o‘z  elektron 

raqamli  imzosini  yaratish  (elektron  hujjatlarga 

imzo chekish) imkonini beradi. 



 

imzo kaliti sertifikati foydalanuvchisi 

ingl.: e-signature certificate user 

rus.: пользователь сертификата ключа подписи 

Elektron  raqamli  imzo  kaliti  sertifikatida 

keltirilgan 

ma’lumotlardan 

foydalanuvchi 

jismoniy  shaxs.  U  bunday  ma’lumotlarni  yoki 

sertifikatni  ro‘yxatga  olish  markazidan  olib, 

elektron  raqamli  imzoning  elektron  raqamli 

imzo  kaliti  sertifikati  egasiga  tegishliligini 

tekshirish jarayonida ishlatadi. 



 

informatika 

ingl.: informatics 

rus.: информатика 

1.  Axborot  xususiyatlari  va  uni  taqdim  etish, 

to‘plash,  unga  avtomatik  ishlov  berish  va  uni 

uzatish  usullarini  o‘rganuvchi  ilmiy  yo‘nalish. 

Informatikaga  hisoblash  texnikasini  yaratish  va 

undan  foydalanish  bilan  bog‘liq  bo‘lgan  turli 

masalalar  bilan  shug‘ullanuvchi  fanlar  guruhi 

kiradi:  amaliy  matematika,  dasturlashtirish, 

sun’iy 

tafakkur, 



kompyuter 

arxitekturasi, 

hisoblash tarmoqlari va h.k. 

2. 


Axborotning 

tabiat 


va 

jamiyatda 

harakatlanishining  qonuniyatlari  va  shakllari 

to‘g‘risidagi  fan.  Fanlararo  tavsifga  ega 

murakkab ilmiy yo‘nalish. Bugungi kunda ilmiy 

bilimning  axborot  jarayonlari,  axborotni  olish, 

o‘zgartirish, 

uzatish, 

saqlash 

va 


undan 

foydalanish  usullari  va  vositalarini  o‘rganuvchi 

asosiy  sohalaridan  biridir.  Inson  amaliy 

faoliyatida 

axborot 

texnologiyalaridan 

foydalanish 

bilan 


bog‘liq 

bo‘lgan 


jadal 

rivojlanuvchi va muntazam kengayuvchi soha. 

3. Inson faoliyatining barcha sohalarida axborot, 

axborot  jarayonlari  va  axborot  tizimlarini 

o‘rganuvchi fan. 

 

informatika obyekti 

ingl.: computer science objects 

rus.: объект информатики 

1. Ma’lum vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan, 

axborotga 

ishlov 


berish 

uchun 


texnika 

vositalarining majmuasi bo‘lgan ko‘chmas yoki 

ko‘chma obyekt. 

2. 


Turli 

vazifalarning 

avtomatlashtirilgan 

tizimlar, 

aks 

ettirish 



va 

ko‘paytirish, 

telekommunikatsiya  tizimlari,  ular  o‘rnatilgan 

binolari 

bilan 

birgalikda, 



hamda 

ayrim 


axborotga  ishlov  berish  texnika  vositalari  va 

maxfiy 


muzokaralar 

olib 


borish 

uchun 


mo‘ljallangan binolar. 

 

Informix Software korporatsiyasi 

ingl.: Informix Software corporation 

rus.: корпорация Informix Software 

Ma’lumotlar  bazalari  va  bilimlar  bazalarini 

yaratish bilan shug‘ullanuvchi kompaniya. 1980 

yilda 


yaratilgan. 

Informix 

kompaniyasi 

tomonidan  taqdim  etiladigan  ma’lumotlarni 

boshqarish  relyatsion  tizimlari  mijoz-server 

me’moriy  tuzilmasi  uchun  mo‘ljallangan,  turli 

xil  operatsion  tizimlar  muhitida  ishlaydi, 

ommaviy  parallel  ishlov  berish  texnologiyasini 

keng qo‘llaydi. 

 

informodinamika 

ingl.: informodynamics 

rus.: информодинамика 

Axborot  va  uning  o‘zini  o‘zi  tashkil  qilishiga 

oid 

noyob 


hodisa, 

axborot 


hodisalari 

bo‘ysunuvchi  qonun  (qoidalar)  haqidagi  fan.  U 

axborot  hodisalarini  energetika  hodisalari  bilan 

aloqalari,  jumladan  jami  axborot  hodisalari  va 



informodinamika 

 


 

122 


tafakkur,  aql,  umuman  barcha  negentropiya 

jarayonlarini ham qamrab oladi. 



 

informografiya 

ingl.: informography 

rus.: информография 

Axborot  resurslarining  jahon  hamjamiyatida 

hamda 



yoki 



bu 

mamlakat 

hududida 

taqsimlanish  topologiyasini  o‘rganuvchi  fan.  U 

shuningdek,  resurslar  xususiyatlari,  tegishliligi, 

ulardan  erkin  foydalanish  osonligi,  samarali 

foydalanish mumkinligini o‘rganadi. 

 

informologiya 

ingl.: informology 

rus.: информология 

O‘rganish 

obyekti 

makon, 


axborotning 

makondagi 

tashkillanishi, 

hamda 


axborot 

tizimlarining  makonda  qurilishi  qonuniyatlari 

bo‘lgan 

fan. 


V.S.Mokiy, 

A.O.Jamborova, 

O.YE.Shegay  fikricha,  uni,  konsepsiyasi  tashqi 

dunyoni  tadqiq  qilishda  umumiy  tizimli 

yondashuvning  mumkin  bo‘lgan  turi  sifatidagi 

fan  kabi  qabul  qilish  lozim.  Informologiyaning 

umumiy  vazifasi  turli  tadqiqot  tamoyillariga 

asoslangan  ilmiy  yo‘nalishlar  doirasida  olingan 

bilimlarni  umumlashtirish  va  tartibga  solishdir. 

Maqsadi  ushbu  barcha  bilimlarni  umumiy 

mazmun bilan to‘ldirishdir. 

 

infraqizil interfeys 

ingl.: infrared interface 

rus.: инфракрасный интерфейс 

Qurilmalarni  simsiz  ulash  uchun  ishlatiladigan 

interfeys.  Bunda  qurilmalar  orasidagi  aloqa 

infraqizil  oraliqda  ba’zi  turdagi  svetodiodlar 

tarqatadigan  elektromagnit  to‘lqinlari  orqali 

o‘rnatiladi.  Masalan,  infraqizil  interfeys  orqali 

infraqizil  portga  ega  noutbuk  va  printer 

ullanishi  mumkin.  Ma’lumotlarni  infraqizil 

usulda uzatish uchun standart ishlab chiqilgan. 

 

infraqizil port 

ingl.: infrared port 

rus.: инфракрасный порт 

Cheka 


qurilmalarni 

simsiz 


ulash 

uchun 


infraqizil interfeysni ta’minlovchi port. Masalan, 

infraqizil  port  mobil  kompyuterlarda  printerni 

ulash  yoki  mahalliy  hisoblash  tarmog‘i  bilan 

aloqa bog‘lash uchun ishlatilishi mumkin. 



 

initsializatsiyalash 

ingl.: initializing 

rus.: инициализация 

1. Dastur yoki tizimni yurgizish jarayoni. 

2.  Dasturlashtirishda  –  dastlabki  qiymatli 

o‘zgaruvchini belgilash. 

3.  Apple  Macintosh  kompyuterlari  muhitida 

disk 


initsializatsiyalash 

uni 


formatlashni 

bildiradi. 



 

inkapsulyatsiya 

ingl.: encapsulation 

rus.: инкапсуляция 

Obyektga-yo‘naltirilgan dasturlashtirish atamasi. 

Dasturni 

sinflar 


deb 

ataluvchi 

hamda 

ma’lumotlarni va ularga ishlov berish tartibotini 



birlashtiruvchi  alohida  turdagi  modullarga 

ajratishni  bildiradi.  Bunda  sinfdagi  ichki 

ma’lumotlarga  faqat  mazkur  sinf  uchun 

mo‘ljallangan  tartibda  ishlov  berilishi  mumkin. 

Har  bitta  bunday  sinf  amalga  oshirish  (yoki 

taqdim  etish)  deb  ataluvchi  ichki  va  interfeys 

deb  ataluvchi  sirtqi  qismga  ega.  Amalga 

oshirish faqat interfeys orqali mumkin. Shunday 

qilib,  sinfni  amalga  oshirish  xuddi  kapsulaga 

solingan  va  yashirilgan  bo‘lib,  inkapsulyatsiya 

atamasi shundan kelib chiqqan. 

 

inkor 

ingl.: negation 

rus.: отрицание 

1.  Kommunikatsiyaga  kiritilgan  subyektlardan 

birini,  muloqotdan  to‘la  yoki  qisman  voz 

kechishi. 

Kommunikatsiya 

usullari 

va 

mexanizmlarini  tavsiflashda,  «inkor  mumkin 



emasligi 

« 

tushunchasi, 



ko‘p 

hollarda, 

almashuvga  kiritilgan  subyektlar,  o‘zlarining 

kommunikatsiyada  ishtiroklarini  inkor  qila 

olmaydigan holatini ifodalaydi. 

2. Bul algebrasining NOT operatori. Operatorni 

bajarish  natijasi,  rost  (TRUE)  yoki  yolg‘on 

(FALSE) bo‘ladi. 



 

INMARSAT 

qisq.: INternational MARitime SATellite organization 

Xalqaro dengiz yo‘ldosh aloqasi tashkiloti. 



 

INRIA 

qisq.: 

Institute 

Nationale 

de 

Recherche 

en 

Informatique et en Automatique 

Informatika  va  avtomatashtirish  [sohasida] 

tadqiqotlar  milliy  instituti  (Fransiya).  W3C 

konsorsiumi ishtirokchisi. 



 

inson-kompyuter o‘zaro ishlashi 

informografiya 

 


 

123 


ingl.: human-computer interaction 

rus.: взаимодействие человека с компьютером 

«Inson-mashina» 

axborot 

tizimida 

ro‘y 

berayotgan  jarayonlarni  o‘rganuvchi  ilmiy-



tadqiqot yo‘nalishi. 

 

integral mikrosxema 

ingl.: integral microcircuit 

rus.: интегральная микросхема  

1.  O‘zaro  bog‘liq  elektron  elementlarga  ega 

yarimo‘tkazgich  materialdan  yasalgan  kichik 

tarkibiy qism. 

2.  Oxirgi  yoki  oraliq  shaklga  ega  bo‘lgan 

elektron  sxema  vazifalarini  bajarish  uchun 

mo‘ljallangan 

mikroelektronika 

mahsuloti. 

Uning  elementlari  va  aloqalari  mahsulot 

yaratilgan  material  hajmi  va  (yoki)  yuzasida 

ajratib bo‘lmas ravishda shakllantirilgan. 

3.  Bitta  yarimo‘tkazgich  kristall  yuzasida  yoki 

ichida  yaratilgan  elektron  sxema.  Integral 

mikrosxema  mantiqiy  amallarni  bajarish  va 

axborotni saqlash qobiliyatiga ega bo‘lgan ko‘p 

sonli  elektron  elementlardan  iborat.  Buning 

uchun  integral  mikrosxema  axborotga  ishlov 

berish,  uni  saqlash  va  uzatishga  oid  turli 

vazifalar  bajarishi  mumkin.  Katta  integral 

mikrosxemalar  (KIM)  bitta  kristallda  minglab 

elektron  mantiqiy  elementlardan  iborat  bo‘lishi 

mumkin,  o‘ta  kattalari  (O‘KIM)  esa  millionlab 

elementlardan yaralgan. 



 

integral mikrosxema topologiyasi 

ingl.: topology of integral microcircuit 

rus.: топология интегральной микросхемы 

Integral mikrosxema elementlari majmuasini va 

ular  orasidagi  aloqalarni  moddiy  tashuvchida 

qayd etilgan fazoviy-geometrik joylashuvi. 



 

integral sxema 

ingl.: integral circuit 

rus.: интегральная схема  

qarang: integral mikrosxema 

 

Intel korporatsiyasi 

ingl.: Intel corporation 

rus.: корпорация Intel 

Dunyodagi  eng  katta  kompyuter  protsessorlari 

va  mikrosxemalari  ishlab  chiqaruvchisi.  AMD 

va 


Cyrix 

kompaniyalaridagi 

raqiblarning 

so‘nggi  muvaffaqiyatlariga  qaramasdan,  Intel 

shaxsiy  kompyuterlar  uchun  mikroprotsessorlar 

bozorida  hanuzgacha  birinchi  o‘rin  egallab 

turibdi. 

Intel  kompaniyasi  1968  yilda  Bob  Noyce  va 

Gordon Moorelar tomonidan yaratilgan. 

 

INTELSAT xalqaro tashkiloti 

ingl.: INTELSAT international organization 

rus.: международная организация INTELSAT 

Sun’iy  yo‘ldosh  tarmog‘iga  ega  xalqaro 

tashkilot.  INTELSAT  «xalqaro  sun’iy  yo‘ldosh 

aloqasi  tashkiloti»  ITSO  sifatida  1964  yilda 

yaratilgan,  va  1995  yilga  kelib  unga  200dan 

ortiq  mamlakat  tashkilotlari  a’zo  bo‘lgan. 

INTELSAT  vazifasi  birgalikda  tadqiqotlar 

o‘tkazish,  ishlab  chiqarish  va  sun’iy  yo‘ldosh 

tizimlaridan  foydalanishdir.  U,  shuningdek, 

aloqa 


yo‘ldoshlariga 

bo‘lgan 


talablarni 

tayyorlashni  ham  amalga  oshiradi.  INTELSAT 

yer usti stansiyalari barcha qit’alarda joylashgan. 

Mavjud  tizimning  uzib-ulash  bog‘lamalari 

aloqa yo‘ldoshlarida joylashgan. 

 

Intercast texnologiyasi 

ingl.: Intercast technology 

rus.: технология Intercast 

Ma’lumotlarni  Internet  tarmog‘idan  shaxsiy 

kompyuterlarga teleko‘rsatuvlar  tarmog‘i  orqali 

uzatish  uslublari.  Intercast  texnologiyasi  Intel 

korporatsiyasi  tomonidan  taklif  qilingan.  Uni 

amalga  oshirish  uchun  shaxsiy  kompyuter 

maxsus 

plata 


yordamida 

teleko‘rsatuvlar 

tarmog‘iga  ulanadi.  Teleko‘rsatuvlar  tarmog‘i 

esa,  o‘z  navbatida  Internet  tarmog‘iga  ulanadi. 

Maxsus  yaratilgan  dasturiy  ta’minot  berilgan 

mavzu  bo‘yicha  Internetda  axborot  izlaydi,  uni 

guruhlaydi  va  kompyuterga  uzatadi.  Eng 

ommaviylashgan 

mavzularga 

quyidagilar 

kiradi:  artistlarning  tarjimai  holi,  konsert 

dasturlari 

haqidagi 

e’lonlar, 

musiqali 

videofilmlarning yangi yozuvlari. 



 

interfeys 

ingl.: interface 

rus.: интерфейс 

Ikki  tizim  o‘zaro  samarali  aloqada  bo‘lgan 

makon. 

1. 


Ikkita 

funksional 

qurilmalar 

orasida 


birgalikda  foydalaniladigan  berk  makon.  U 

vazifa,  jismoniy  o‘zaro  ishlash  va  signal 

almashinuvlari  hamda  boshqalarga  xos  turli 

tavsifnomalar bilan belgilanadi. 

2.  Qurilma  va  dasturlarning  o‘zaro  yoki 

foydalanuvchi  bilan  o‘zaro  ishlashiga  oid  jami 

qoidalar  va  ushbu  o‘zaro  ishlashni  amalga 

interfeys 

 


 

124 


oshiruvchi  vositalar.  Interfeys  tushunchasi  turli 

qurilma 


yoki 

dasturlarni 

o‘zaro 

yoki 


foydalanuvchi  bilan  bog‘lovchi  apparatli  va 

dasturli  vositalarni  ham,  ushbu  vositalar 

asoslanib yaratilgan qoida va algoritmlarni ham 

o‘z  ichiga  oladi.  Masalan,  qurilmalar  interfeysi 

–  bu  ular  orasidagi  aloqa  liniyalari  ham, 

biriktirish 

qurilmalari 

ham, 


qurilmadan 

qurilmaga  uzatiluvchi  signal  va  ma’lumotlarni 

o‘girish  usuli  ham,  aloqa  kanalining  jismoniy 

xususiyatlari ham. 



 

Internet 

ingl.: Internet 

rus.: Интернет 

1. Butun jahon global tarmog‘i. U davlat, ta’lim, 

tijorat,  harbiy  va  korporativ  tarmoqlarni 

birlashtirib, 

IP 

(Inter-network 



Protocol) 

ma’lumotlarni 

uzatish 

bayonnomasiga 

asoslangan. 

2.  Ommaviy  yoki  xususiy  ravishda  yuqori 

darajali 

kommunikatsiya 

xizmatlarini 

ta’minlovchi  global  axborot  tizimi.  Uning 

qismlari  IP  bayonnomasiga  asoslangan  noyob 

manzil makoni orqali o‘zaro bog‘liqdir. 

3.  Yer  sharini  qamrab  olgan  o‘zaro  bog‘liq 

kompyuter 

tarmoqlari 

to‘plami. 

Internet, 

barchasi  IP  bayonnomasidan  foydalanuvchi 

kompyuterlar, 

elektron 

pochtasi, 

e’lonlar 

doskalari,  ma’lumotlar  bazalari  va  mulohaza 

guruhlaridan erkin foydalanishni ta’minlaydi. 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   103


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling