AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ


Download 2.8 Kb.

bet20/27
Sana14.02.2017
Hajmi2.8 Kb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   27

Yer kürəsində daimi atmosfer sirkulyasiyaları 
 
  Passatlar
 –  mülayim  sürətli (yer səthində təqribən 5-8  m/san) 
daimi  küləklər  olub,  hər  iki  yarımkürədə  subtropik  yüksək  təzyiq 
zonasından  ekvatora  doğru  əsirlər.  Lakin  hər  iki  yarımkürədə 
subtropik  zonalar  ayrı-ayrı  antisiklonlar  üzərinə  düşdüyündən 
passatlar-subtropik  antisiklonlar  sahəsindən  ekvatora  doğru  əsən 
küləklərdir.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şək. 85. Passatlar zonasında havanın köçürülmə sxemi 
 
     Ekvatora  doğru,  daha  isti  səth  üzərinə  hərəkət  zamanı  passat 
axınları  troposferin  aşağı  təbəqələrində  dayanıqsız  stratifikasiya 
şəraitində  temperaturun  şaquli  qradiyenti  böyük  qiymət  alır.  Bu 
zaman  3-4  m/san  sürətli  qalxan  hava  axınlarının  konveksiyası 
 
 35
0
 
 35
0
 
 
 
 
 Y 
 
 
 Y 
 

 
 

 
 
  

                
 
                  
                    

 
 
                
 
 
                  
 
                

 


 
yaranır  və  topa  buludlar  əmələ  gəlir.  Passatlar  zonasında 
temperatur  hündürlüyə  görə  paylanması  şəkil  86-da  təsvir 
edilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
     
 
   Şək. 
86. 
Passatlar 
zonasında 
hündürlüyə 
görə 
temperaturun  
                                          paylanması 
 
     Passatlar  sahəsində  artıq  1200-2000  m  yüksəklikdə  temperatur 
inversiyası  olan 
saxlayıcı  təbəqə
  yerləşir.  Bu  inversiya  qatları 
antisiklonda  enən  hava  ilə  əlaqədar  olub,  dayanıqlığı  və 
davamiyyəti ilə fərqlənirlər. Buludların şaquli gücü çox olmadığına 
görə  onlardan  demək  olar  ki,  yağıntılar  düşmür  (bəzən, 
qısamüddətli və zəif leysan yağışlar istisna olmaqla).  
     Hər iki yarımkürənin passatları qeyri-bərabər, adətən zəif, lakin 
bəzən  çox  güclü  küləklər  müşahidə  olunan  keçid  zonası  ilə 
ayrılırlar.  Burada  hava  axınlarının  birləşməsi  müşahidə  olunur  və 
məhz,  buna  görə  də  bu  zona 
tropikdaxili  konvergensiya  zonası
 
adlanır.  Güclü  qalxan  hərəkətlər  passat  inversiyasını  dağıdır, 
inversiya 
   z, m 
 3000
 
 
 
 2000
 
 
 1000
 - 10            0         +10        +20        +30
0


 
nəticədə, topa-yağış buludları yaranır və leysan xarakterli yağıntılar 
düşür.  
            
 Mussonlar və onların sinoptik xüsusiyyətləri 
 
     Yer  kürəsinin  bəzi  sahələrində  aşağı  troposferdə  havanın 
yerdəyişməsi 
musson
  adlanır. 
Mussonlar
  –  yaydan  qış  dövrünə, 
qışdan  yay  dövrünə  keçid  zamanı  küləyin  hakim  istiqamətinin 
kəskin  dəyişməsi  ilə  müşahidə  olunan  hava  axınlarının  dayanıqlı 
fəsli  rejimləridir.  Hər  bir  musson  sahəsinin 
yay  mussonları
  və 
istiqamətcə  ona  əks  yönəlmiş 
qış  mussonları
  var.  Mussonların 
dayanıqlığı  hər  fəsildə  atmosfer  təzyiqinin  paylanması  ilə 
əlaqədardır,  onların  fəsli  dəyişmələri  isə  bir  fəsildən  digərinə 
keçdikdə təzyiq paylanmalarının köklü dəyişməsi ilə bağlıdır.  
     Musson sirkulyasiyası, əsasən, Hind okeanı hövzəsində üstünlük 
təşkil  etməklə,  okeanın  bütün  şimal  hissəsini,  Hindistan  ərazisini, 
Çinin cənubunu, İndoneziyanı, həmçinin ekvatorial Afrika üzərində 
böyük  sahəni  əhatə  edir.  Bu  sahələrdə  mussonların  güclü  inkişafı 
coğrafi şəraitin özünəməxsusluğu ilə əlaqədardır. 
     Tropik 
mussonların 
rejim 
şəraiti 
bilavasitə 
subtropik 
antisiklonların  və  ekvatorial  depressiyanın  vəziyyətinin  fəsli 
dəyişmələri ilə əlaqədardır.  Ekvatorial depressiya iyulda, əsasən də 
materiklər üzərində, şimal yarımkürəsinin yüksək enliklərinə tərəf, 
yanvar  ayında  isə  cənub  yarımkürəsinə  yerini  dəyişir.  Subtropik 
antisiklonlar, həmçinin ya şimala (iyulda), ya da cənuba (yanvarda) 
doğru yönəlirlər. Bunun nəticəsində, ekvatordan hər iki istiqamətdə 
bəzi  sahələrdə  təzyiq  qradiyentinin  və  müvafiq  olaraq  hakim 
küləklərin  kəskin  fəsli  dəyişməsi  baş  verir.  Qış  mussonları 
istiqamətcə passatlarla üst-üstə düşürlər. Belə ki, qış mussonları hər 
iki 
yarımkürənin 
subtropik 
antisiklonlarının 
ekvatora 
istiqamətlənmiş  periferiyaları  üzrə  əsirlər.  Yay  mussonları 
passatlara  əks  olmaqla,  ekvatorial  depressiyadan  ekvatora  doğru 
yönəlirlər.  Beləliklə,  tropik  mussonların  dəyişməsi  tropiklərdə 
hakim şərq küləklərinin qərb küləklərinə və əksinə yerdəyişməsidir. 
     Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  təzyiq  qradiyentinin  kəskin  fəsli 
dəyişmələri  hər  yerdə  müşahidə olunmur.  Əgər ekvatordan hər  iki 

 
istiqamətdə okean  yerləşmişsə, qeyd edilən təzyiq sahələrinin  fəsli 
köçürmələri  böyük  olmur  və  mussonlar  əhəmiyyətli  inkişaf 
etmirlər.  Materiklər,  xüsusən  də  Afrika  üzərində  təzyiqin 
paylanması  yanvardan  iyula  doğru  çox  fərqlənir,  bu  isə  ekvatorial 
Afrikada böyük sahədə tropik mussonların yaranmasına səbəb olur. 
Cənubi  Asiya  üzərində  musson  sirkulyasiyasına  müvafiq  olaraq 
alçaq  təzyiq  sahələrinin  yüksək  təzyiq  sahəsinə  və  əksinə, 
dəyişmələri  baş  verir.  Avstraliya  istisna  olmaqla,  Hind  okeanının 
cənub hissəsində mussonlar daha az yayılmışdır. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
    Şək. 87.  Yer kürəsində musson küləklərinin müşahidə 
edildiyi  
                                              areallar 
 
       Qışda  havanın  materik  səthindən  okean  üzərinə,  yayda  isə 
okean  səthindən  materik  üzərinə  yerdəyişməsi  tropik  mussonlar 
rayonunda  hava  və  iqlim  xüsusiyyətlərinin  formalaşmasına  səbəb 
   150   120   90    60    30    0    30    60    90     
6
3
0
3
6
3
0
3
6
   150   120  90    60    30    0    30    60   90    120  
        
 
          Tropik мussonlar 
        
     
Tropikdən kənar 
        
mussonlar 
               
 

 
olur: yağıntılı dövr yay mussonları ilə, kəskin fərqlənən, quraq dövr 
isə  qış  mussonları  ilə  əlaqədardır.  Yəni,  buradan  belə  bir  nəticə 
çıxır  ki,  yay  mussonları  dənizdən  quruya  əsdiyinə  görə  həmin 
ərazilərin 
rütubətini 
quruya 
daşıyır 
və 
ərazinin 
ifrat 
rütubətlənməsini (güclü və bəzən, çox hallarda sellər və daşqınlarla 
müşayiət olunan leysan yağışları ilə) təmin edir. Qış mussonları isə 
əksinə,  qurudan  dənizə  əsdiyinə  görə  həmin  ərazilər  rütubətlə  pis 
təmin olunur və ona görə də ən az yağıntılı dövr qış mussonlarının 
müşahidə edildiyi dövrə təsadüf edir.   
 
Atmosfer proseslərinin növləşdirilməsi və 
sirkulyasiya indeksləri 
 
     Atmosfer proseslərinin çoxlu sayda  növləri  içərisində daha  çox  
təkrarlanan  prosesləri  aşkar  etmək  və  yaxud  bir  prosesin  digərini 
əvəz  etməsi  ardıcıllığının  qanunauyğunluqlarını  müəyyən  etmək 
çox  çətindir.  Atmosfer  dövranının  tədqiqatları    XIX  əsrin  ikinci 
yarısında  ilk hava  xəritələrinin  meydana gəlməsi  ilə eyni  zamanda 
başlanmışdır.  Başqa  elmlərdə  olduğu  kimi,  meteorologiyada  da 
atmosfer  proseslərinin  sistemləşdirilməsini  aparmaq,  bunların 
içərisində  Yer  kürəsinin  müxtəlif  rayonlarında  bu  və  ya  başqa 
mövsüm üçün xarakterik olan,   tez-tez təkrarlanan prosesləri aşkar 
etmək  qarşıya  məqsəd  qoyulmuşdur.  İndiyə  qədər  bir  çox 
tədqiqatçılar  makrosirkulyasiya  proseslərinin  növləşdirilməsinə 
cəhd  göstərmişdilər.  Bunlardan  biri  Q.Y.Vangenheym  tərəfindən 
təklif 
edilmişdir 
və 
sonradan 
A.A.Girslə 
birlikdə 
təkmilləşdirilmişdir.  Makrosinoptik  proseslərin  Q.Y.Vangenheym 
tərəfindən  işlənmiş  növləşdirilmələri  Elementar  Sinoptik  Proses 
(ESP) anlayışına əsaslanmışdır. Bu cür proses müddətində verilmiş 
coğrafi rayonda  hava axınlarının  əsas  istiqaməti və barik sahələrin 
işarəsi dəyişməz,  sabit qalır. Prosesin  bütün  növləri ümumi olaraq 
26  tipdə  cəmlənmişdir.  Bunlar  da  mülayim  enliklərin  troposfer 
təbəqəsində  üstün  yerdəyişmələrə  uyğun  olaraq  3  tipdə 
qruplaşdırılmışdır: 
     
1) qərb köçürməsi (W), 

 
     2) şərq köçürməsi (E), 
     3) meridional  köçürmələr (C). 
     Makroproseslərin 
B.L.Dzerdzeyevsk 
tərəfindən 
V.M. 
Kurqanskaya 
və  Z.M.  Vitvitskaya 
ilə 
birlikdə 
işlənmiş 
növləşdirilməsi bütün şimal yarımkürəsini əhatə edir və Arktikadan 
soyuq  hava  ilə  müşayiət  olunan  meridional  hərəkətlərin  nəzərə 
alınmasına əsaslanmışdır.  
     
Elementar sirkulyasiya mexanizmləri (ESM)
 adlanan proseslərin 
orta  davamiyyət  müddəti  3-5  sutka  arasında  dəyişir.  Bu  növlərin 
bəziləri  qış  və  yaz  aylarında,  bəziləri  isə  əsasən,  yayda  daha  çox 
təkrarlanırlar.
 
Atmosfer  dövranı  növlərinin  müəyyən  edilməsini 
obyektivləşdirmək 
məqsədilə 
onların 
kəmiyyətcə 
qiymətləndirilməsinin müxtəlif üsulları təklif edilmişdir. Bunlardan 
ən əlverişlisi Rossbinin təklif etdiyi üsuldur. Bu zaman sirkulyasiya 
indeksi  kimi  havanın  hərəkət  sürətinin  zonal  toplananı  qəbul 
olunmuşdur.  Atmosfer  prosesləri  zonal  indeksin  müxtəlif 
qiymətlərinə  uyğun  olaraq  iki  tip  sirkulyasiya  növünə  bölünürlər: 
yüksək və alçaq indeksli sirkulyasiyalar.
  
     
Y.N.Blinova  tərəfindən  təklif  edilmiş  indeks  verilmiş  coğrafi 
enlikdə  yer  səthinə  nəzərən  atmosferin  fırlanma  bucaq  sürətini 
xarakterizə edir və ümumiyyətlə, 
Rossbi indeksinə
 oxşardır: 
 
 
,
10
 
ωRcos
x
v
10
ω
a
J
3
3





 
 
burada,  
      a  –  zonal  küləyin  yerə  yaxın  bucaq  sürəti,      Yer  kürəsinin 
fırlanma bucaq sürəti, R – Yer kürəsinin radiusu, 

 – coğrafi enlik, 
v
x –  
Yer kürəsinə nəzərən xətti zonal sürətdir.  
     Bu  indeks  zonal  sirkulyasiyanın  intensivliyinin  planetar 
qiymətini  verir.  Müəyyən  edilmişdir  ki,  troposferdə  və  aşağı 
stratosferdə  sirkulyasiyanın  zonal  və  meridional  toplananları  ilin 
soyuq  dövrlərində  maksimal  qiymətə  çatır  və  bu  zaman  şimal-

 
cənub,  materik-okean  arasında  havanın  temperatur  qradiyenti  ən 
böyük qiymətlərə malik olur. 
     Qış  aylarında  materik  və  okeanlar  arasında  temperatur  fərqi 
daha  da  artır  və  deməli,  meridional  proseslərin  inkişafı  üçün 
əlverişli  şərait  saxlanılır.  Meridional  sirkulyasiyanın  təkrarlanması 
oktyabr-fevral aylarında fasiləsiz olaraq artır, zonal sirkulyasiya isə 
əksinə,  azalır  (məsələn,  Azərbaycan  ərazisində  qeyd  edilən  dövr 
ərzində  meridional  proseslərin  müdaxiləsi  hallarının  çoxalması). 
Yalnız  martda  materik  qızmağa  başladıqda,  okean  və  materiklər 
arasında  temperatur  qradiyenti  azaldığı  vaxtlarda  meridional 
proseslərin  müdaxiləsi  hallarının  sayı  azalır,  zonal  sirkulyasiyanın 
təkrarlanması isə əksinə, bir qədər artmış olur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
V FƏSİL 
 
METEOROLOJİ ŞƏRAİTİN TƏHLİLİ. METEOROLOJİ  
ELEMENT VƏ HADİSƏLƏRİN ƏSAS PROQNOZ 
ÜSULLARI 
                                                                                                
Divergensiya, burulğan hərəkəti və sürət 
sirkulyasiyasının
 
                             hesablanması 
 
     V sürət vektoru və onun u, v və ω toplananları fəzanın müəyyən 
nöqtəsinə 
aiddirlər. 
Bu 
parametrlər 
sürət 
sahəsinin
 
xarakteristikalarının  proqnozu  üçün  də  istifadə  edilir.  Bunlara 
divergensiya,  burulğan  hərəkəti  və  sirkulyasiyanın  sürəti aid edilir 
və onlar bu və ya digər qonşu nöqtədə hesablana bilərlər.  
     Fəzada  sürət  vektorunun  divergensiyası 
aşağıdakı  bərabərliklə 
təyin olunur: 
 
                           
z
ω
y
v
x
u
divV









.         
                  
     Üfüqi müstəvidə  
 
                           
y
v
x
u
D
divV







.       
                   
     Analoji  olaraq   
hərəkət  miqdarının  divergensiyasını
  üfüqi 
müstəvidə nəzərə alsaq, 
 
                                     
                          




y
ρv
x
ρu
div ρi






.       

 
Fəzanın  verilmiş  nöqtəsinə  havanın  axıb  gəlməsi  və  ya  axıb 
getməsi həqiqi küləyin divergensiyası ilə əlaqədardır. 
     Sürət  vektorunun  genişlənməsi  zamanı,  D>0  olduqda,  havanın 
verilmiş  nöqtədən  axıb  getməsi  baş  verir.  Sürət  vektorunun 
sıxlaşması  zamanı,  D<0  olduqda,  verilmiş  nöqtəyə  havanın  axıb 
gəlməsi baş verir. 
     Bu hal geostrofik külək sahəsinə aid edilmir, belə ki, 
 
                     
0
y
v
x
u
D
divV
g
g
g
g








.               
    
a
cos
2
y
l





 olduğunu nəzərə alsaq,  
                       
a
ctg
D
divV
g
g




,                         (5.1) 
burada,  
     a – Yerin radiusudur. 
     (5.1)  düsturunun  sağ  hissəsi  az  əhəmiyyətlidir  və 
g
V
-nin  çöx 
böyük qiymətləri kimi  bəzi  müstəsna  halları çıxmaqla, onu  nəzərə 
almamaq da olar. 
     Skalyar  kəmiyyətin  qradiyenti  (məsələn,  grad    P)  vektorial 
olduğu halda, sürət vektorunun divergensiyası skalyardır.  
     Sürət divergensiyası və ya hərəkət miqdarı hava kütləsinin axıb 
gəlməsini  və  getməsini  xarakterizə  etdiyi  üçün  o,  kəsilməzlik 
tənliyi ilə sıx əlaqədardır və onu aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 
 
                              


0
ρV
div
t
ρ




 
 
    və ya 
 

 
                               


ρV
div
t
ρ




.                                               
     Əgər 
0
t
ρ 


  olarsa,  yəni 
const
ρ

  olduqda  kəsilməzlik 
tənliyi aşağıdakı şəkli almış olacaq, 
                                      
0
divV

     
 
  divV kəmiyyətini baxılan nöqtə ətrafında külək istiqamətinin 
sıxlaşması  və  ya ayrılması  ilə tamamilə eyniləşdirmək olmaz, belə 
ki, 
divV
D

kəmiyyəti  hava  axını  boyunca  təkcə  küləyin 
istiqamətindən deyil, sürət modulundan da asılıdır. 
     Məsələn,  ölçülərinə  görə  məhdud  sahə  təsvir  edək.  Burada 
düzxətli paralel hava axınında sürət modulu axın istiqamətində artır 
və ya azalır (şək. 88 (a,b)). 
     Birinci  halda 
0
x
u
D




,  ikinci  halda  isə 
0
x
u
D





Genişlənən  və  ya  sıxılan  hava  axınında  D-nin  qiyməti  və  işarəsi 
x
u


 və 
y
v


 kəmiyyətlərinin qarşılıqlı əlaqəsindən asılıdır. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                             
 
 
                   Şək.  88.   Düzxətli axında  sürət  divergensiyası  


у 
у 
b ) 
a ) 
 x 
 x 

 
                                    ( a -  müsbət ,  b – mənfi ) 
     Sürət divergensiyasının hesablanması çox çətindir, belə ki, u və 
v  ilə  müqayisədə  D  kəmiyyəti  çöx  kiçikdir.  u  və  v-nin 
hesablanmasında  buraxılmış  xətalara  görə  D  kəmiyətinin  işarəsini 
səhv təyin etmək olar. Aşağıdakı düstura əsasən S sahəsinə malik L 
konturu  daxilində  D
m
-in  orta  kəmiyyətini  hesablamaqla  xətanı 
azaltmaq olar: 
                                       
dL
V
S
1
D
L
r
m


,                              
burada,  
     
r
V
-  verilmiş  nöqtədə  sürət  vektoru  L  konturunun  r  əyrilik 
radiusuna proyeksiyasıdır.  
     Burulğan sürəti aşağıdakı düsturla təyin olunur: 
 
       
k
y
u
x
v
j
x
z
u
i
z
v
y
 V
curl
rot V







































.      
   
     x, y, z koordinat oxları üzrə sürət burulğanının hər bir toplananı 
hava  hissəciyinin  müvafiq  ox  ətrafında  dönmə  hərəkətlərinin 
tendensiyasını ifadə edir. Belə ki, irimiqyaslı atmosfer proseslərinin 
şaquli müstəvidə dönmə hərəkətləri (x və y oxları ətrafında) çox az 
müşahidə  olunur.  Bu  tip  proseslər  üçün  üfüqi  müstəvidə  z  oxu 
ətrafında  dönmə  hərəkətlərinin  tendensiyasını  ifadə  edən  burulğan 
sürətinin  şaquli  toplananını  nəzərdən  keçirmək  kifayət  edir  (şək. 
89).  
     Bu toplanan üçün aşağıdakı kəmiyyət daxil edilmişdir: 
 
                                   
y
u
x
v
Ω







 
     Burulğan 
sürəti 
atmosfer 
proseslərinin 
çox 
vacib 
xüsusiyyətlərindən biridir, belə ki, müəyyən zaman daxilində barik 
sahələrin  dəyişməsi  burulğan  sürətinin  dəyişməsi  ilə  sıx 

 
əlaqədardır.  Burulğan  sürətini  tamamilə  meteoroloji  kəmiyyət 
olaraq  hava  hissəciklərinin  əyrixətli  trayektoriya  boyunca 
yerdəyişməsi  kimi  qəbul  etmək  olmaz.          Belə  bir  sürət  sahəsini 
təsvir edək. Hava axınına çəkilmiş normal boyunca düz xətli, qeyri-
bərabər sürətli hərəkət zamanı Ω ≠ 0 şərti ödənilir (şək. 90).  
 
 
 
 
                              
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                           Şək. 89. Şaquli səthdə burulğan hərəkəti 
 
Digər  tərəfdən,  sürətin  paylanmasını  hava  hissəciklərinin  fırlanma 
hərəkəti kimi də qəbul etmək olar. 
 
          
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Z 
 
   
Ω 
й 
 
 x 
 а)
 
 b)
 
 
Ω > 0 
 Ω < 0 
u

u

u

u

 
Ω > 0 
 
Ω < 0 
u

u

u

u

х
 
х
 

 
 
 
 Şək. 90. Düzxətli axında normal boyunca surətin qeyri bərabər    
        paylanmasında 
burulğan 
hərəkəti, 
(a) 
siklonik 
burulğan, (b)    
        antisiklonik burulğan 
     Bu zaman, 
0
y
u
x
v






, yəni 
0
Ω

 (şək. 91). 
     Belə ki,  
 
                               
p
ρl
1
y
p
x
p
ρl
1
Ω
2
2
2
2
2

















 
     və ya 
 
                         

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   27


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling