Berdaq nomidagi qoraqalpoq davlat universiteti «biznes va boshqarish» fakulteti «biznesni boshqarish» kafedrasi


Download 0.64 Mb.

bet6/10
Sana17.03.2017
Hajmi0.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

2-ma`ruza. Tadbirkorlikni rivojlanishida marketingni ahamiyati (2 soat) 

Reja: 

1.

 



Mahsulotni rejalashtirish. Tovar harakati va sotish. 

2. Bozorni kompleks o`rganish va marketing izlanishlarini tashkil etish 

Marketing faoliyatini rejalashtirish tovarlarga bo`lgan ehtiyojni, barcha mavjud moddiy 

resurslarni aniqlashni, talab va taklifni rejalashtirishni va tovarlarni iste`molchilarga o`z vaqtida 

va to`liq etkazib berishni, moddiy resurslardan to`la va tejab-tergab foydalanish va hokazolarni 

o`z ichiga oladi. Tovarlarga bo`lgan ehtiyojini rejalashtirish o`z navbatida ish turiga doir ayrim 

materiallarning kerakli miqdorini hisoblash, ularga bo`lgan ehtiyojni texnikaviy-iqtisodiy 

jihatdan asoslab berish, tovarlarga bo`lgan ehtiyoj rejalarini tuzib, tegishli korxonalar va savdo 

tashkilotlariga topshirish, bu rejalarni himoya qilish kabilarni o`z ichiga oladi. Ehtiyoj rejalari 

mahsulot birligiga material sarf qilish normalari asosida tuziladi. Marketing bo`limi va guruhi 

rejalashtirish bilan shug`ullanuvchi tashkilotlar bilan, birgalikda moddiy resurslarni aniqlaydi va 

hisobga oladi. Bunda ular davriy hisobotlar va mavjud moddiy resurslarni inventarizatsiya qilish 

materiallariga asoslanib ish ko`radi. 

Tovarlarni iste`molchilarga sotish rejalashtirilayotganda iste`mol qilinmay qolgan 

materiallar, davlat buyurtmalari, ichki imkoniyatlardan foydalanish to`g`risida topshiriqlar va 

materiallarga berilgan talabnomalar hisobga olinadi. Tovarlar ishlab chiqaruvchilardan 

iste`molchilarga o`z vaqtida va to`la etib borishini rejalashtirish maxsus talabnomalarni 

solishtirishni, ularni bajarish uchun tovarlarni etkazib beruvchilariga topshirishni, materiallar 

etkazib berish hajmi va muddatlarni belgilashni, qanday transport vositalari bilan tashishni va 

sotish shakllarini belgilashni hamda tovarlarni omborlarga keltirishni o`z ichiga oladi. Tovarlarni 

to`g`ri va tejab-tergab sarflashni rejalashtirish xom-ashyo, materiallari va yoqilg`i sarfini 

normallashtirishni, uskunalar, mashina va mexanizmlardan foydalanish ko`rsatkichlarini 

belgilashni, shuningdek moddiy resurslarni sarflash va asosiy fondlardan foydalanish ustidan 

nazorat qilishni ko`zda tutadi.  



Marketing quyidagi printsiplar asosida rejalashtiriladi: 

Milliylik printsipi: marketing biznes-rejalari, avvalo hukumat siyosatini aks ettiradi. Siyosiy 

rahbarlikni xo`jalik rahbarligidan ajratib bo`lmaydi, ular bir butun rahbarlikdir. Bu printsip 



 

49  


xo`jalik vazifalarini hal etishda printsipiallikni va davlat manfaatlari nuqtai nazaridan 

yondoshishni talab qiladi. Milliylik printsipi marketingda, mahalliychilik, millatchilik va 

qarindoshchilikka mutlaqo yo`l qo`ymaydi. 

etakchi bo`g`in printsipi. Hukumat har bir rejalashtirish bosqichida eng muhim xo`jalik 

vazifalarini ilgari suradiki, milliy iqtisodiyotning yanada yuksalib borishi va respublika 

iqtisodiyotining mustahkamlab borishi va o`sha vazifalarning bajarilishiga bog`liqdir. Bu 

vazifalar hamma bosqichlarda ham bir xil bo`lmaydi. Masalan, bozor iqtisodiyotiga o`tishning 

shu kundagi bosqichida marketing biznes-rejasi bozorni, eng avvalo, iste`mol buyumlari bilan 

to`yintirish, sanoat korxonalarini esa eng yangi texnika va texnologiya bilan va umuman 

iqtisodiyotimizga bu muammolarni tezroq hal etish uchun ko`plab chet el investitsiyalarni jalb 

qilishga yo`naltirmog`i lozim. Yaqin kelajakda milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning asosiy 

yo`nalishi ishlab chiqarishning progressiv va iqtisodiy jihatdan samarali tarmoqlarini tez 

sur`atlar bilan o`stirishga qaratilishi ko`zda tutilmoqda. Marketing biznes-rejalarida ana shu 

etakchi bo`g`inlarni birinchi navbatda ta`min etishni ko`zda to`tishlari zarur. 

Ilmiy-texnika jihatdan asoslanganlik printsipi. Bu - fan va texnika yutuqlarini hisobga olish 

demakdir. Bu printsip ob`ektiv iqtisodiy qonunlarni bilishni, iqtisodiyotni yanada rivojlantirish 

uchun talab va ehtiyojlarni hisobga ola bilishni taqozo qiladi. Marketing biznes-rejalari real 

bo`lishni, texnika yangiliklari, progressiv normalar qo`llashni talab qiladi. Marketing biznes-

rejalari hozirgi davrning iqtisodiy qonunlari asosida tuzilishi lozim. Marketing biznes-

rejalarining ilmiy asoslanganligi ko`p jihatdan ularning iqtisodiy-matematik modellar va usullar 

hamda komp`yuter, hisoblash texnikalaridan foydalanib tuzilishiga bog`liqdir. Marketingni 

biznes-rejasini tuzishda yuqorida qayd qilingan printsiplardan tashqari demokratik tsentralizm va 

boshqa printsiplarga ham asoslaniladi. Marketing biznes-rejasi milliy iqtisodiyot biznes-

rejasining muhim va ajralmas tarkibiy qismidir. Marketing biznes-rejalarini barcha korxonalar, 

qurilish tashkilotlari, vazirliklar, idoralar tomonidan va respublikamizning markaziy 

rejalashtirish organlari ham tuzadi. Demak, marketing biznes-rejalari milliy iqtisodiyotning 

barcha tarmoq va bo`g`inlarida tuziladi. 

Marketing biznes-rejalari taqsim qilinadigan mahsulot nomenklaturasining amal qilish 

muddatlari, ko`lami va rejalashtirish davriga qarab bir qancha turga bo`linadi. Amal qilish 

davriga qarab, ular perspektiv va joriy rejalarga, joriy rejalar o`z navbatida yillik, chorak va oylik 

rejalarga bo`linadi. Amal qilish ko`lamiga qarab, marketing rejalari: respublika, tarmoq, korxona 

va sof marketing korxonasi biznes-rejalariga bo`linishi mumkin. Perspektiv marketing biznes-

rejalari, o`ziga xos xususiyatlarga ega bo`lib, ular faqat ayrim ko`rsatkichlar bo`yichagina 

tuziladi. Bunda uzoq muddatga mo`ljallangan tovarlar, resurslarning muhim turlari bo`yicha 

sarflash normalari va ularga bo`lgan ehtiyoj butunicha taxminiy tarzda korxonalarda va 

tashkilotlarda hisoblab chiqiladi. Respublika, rayon va ayrim xo`jaliklar bo`yicha, muhim 

tovarlar bo`yicha moddiy balanslar tuziladi. Bu balanslar perspektiv rejalarni ishlab chiqish 

maqsadida tuzilib, bu rejalar moddiy resurslar bilan asoslanadi. 

Yillik marketing biznes-rejalari joriy rejaning bir qismi bo`lib, ularda tovarga bo`lgan 

ehtiyoj va bu ehtiyojni qoplash manbalari kelgusi yil uchun aniqlanadi. Bu rejada jismoniy 

shaxslar, asosiy va yordamchi xo`jaliklarning, shuningdek ishlab chiqarish bilan bog`liq 

bo`lmagan sohalarning ham ehtiyojlari ko`rsatiladi. Chorak va oylik marketing rejalari, yuqorida 

keltirilgan perspektiv va yillik rejalardan ko`p jihatdan ajralib turadi. Ular faqat quyi marketing 

tashkilotlari va korxonalarida tuziladi. Bu rejalar tovarlarning ko`rsatilgan nomenklaturasi 

bo`yicha tuziladi.  

Respublika marketing biznes-rejalari tovarlarni ichki va tashqi bozorda sotishni, eksport va 

import rejalarini tuzishni, marketing byudjetini aniqlashni, tarmoq rejalari esa shu vazirlik va 

idoralarga qarashli korxona va tashkilotlarni tovarlarini sotishni o`z ichiga oladi. Zavod-fabrika 

rejalari har bir korxonada tuziladi. Korxonada marketing rejasi, avvalo tovarga bo`lgan 

ehtiyojning homaki, dastlabki hisob-kitoblarga asoslanib ishlab chiqiladi, chunki qat`iy reja 

tuzish uchun ishlab chiqarish va kapital qurilishning hajmi hali tasdiqlanmagan bo`ladi.  


 

50  


Marketing biznes-rejalari milliy iqtisodiyot rejasi va korxonalardagi biznes-rejaning hamma 

qismlari bilan chambarchas bog`langandir. Masalan, ishlab chiqarish dasturi bilan marketing 

biznes-rejalari bir-biri bilan, ayniqsa uzviy bog`langandir. Ishlab chiqarish dasturi moddiy 

resurslarga bo`lgan ehtiyojni belgilab beruvchi boshlang`ich hujjatdir. Ko`pgina korxonalarda 

ishlab chiqarish dasturi rejalashtirilayotganida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning sifatini 

yaxshilash rejasi ham ishlab chiqiladi. Bu reja ham marketing rejasida o`z aksini topishi kerak. 

Marketing biznes-rejasi yangi texnikani qo`llanish (texnika taraqqiyoti, mehnat unumdorligini 

oshirish) rejalari bilan ham bog`liq. Yangi texnikani rivojlantirish rejasi marketing biznes-rejasi 

bilan ikki tomonlama bog`liqdir: birinchidan, yangi texnikani rivojlantirish ishi ma`lum moddiy 

xarajatlarni talab qiladi; chunonchi tajriba o`tkazish maqsadida yasaladigan namunalarga har xil 

materiallar ishlatiladi. Bu materiallar marketing biznes-rejasida albatta aks ettiriladi; 

 

ikkinchidan, marketing biznes-rejasi tuzilayotganida texnika taraqqiyotining sarflash 



normalariga ta`siri va shu munosabat bilan sotiladigan, talab qilinadigan yoki resurslar miqdori 

hisobga olinadi. Marketing biznes-rejalari mahsulot tannarxi rejalari va moliyaviy rejalar bilan 

ham uzviy bog`langan. Marketing organlari mahsulot qiymatining asosiy qismini tashkil etuvchi 

ishlab chiqarish vositalari bilan ta`minlab, mahsulot tannarxining kamayishiga va foydaning 

ko`payishiga ta`sir etadi. Bu hol marketing biznes-rejasida o`z aksini topadi. Bunda biz material 

sarflash normalarini pasaytirish, materiallar, yonilg`i va hokazolarni tejab-tergab sarflash 

topshiriqlari haqida fikr yuritmoqdamiz. 

Marketing biznes-rejasining moliyaviy reja bilan bog`liqligi quyidagilardan iborat: 

korxonalar ko`pincha mavsumiy va boshqa zapaslar uchun bankdan qarz oladi, bu qarzlar 

ularning moliyaviy rejalarida aks ettiriladi. Aylanma mablag`lar normasi xom-ashyo materiallar 

va yoqilg`i zapasi normasiga va boshqa normalarga bog`liqdir. Bu normalarning hammasi 

marketing rejasida o`z aksini topadi. 

 

2. Bozorni kompleks o`rganish va marketing izlanishlarini tashkil etish 

 

Marketing tadqiqotlar-bu tovar va xizmatlarni ayriboshlash va ishlab chiqaruvchining 

sotish bilan bog`liq barcha ma`lumoti va muammolarning maqsadli to`plamini tahlil qilishdir. 

Marketing tadqiqotlari muayyan tovar bozorining mavjudligi va uni egallash hamda 

mustahkamlanib qolish kabi savollarga ko`proq amaliy javob beradi.(A. Xosking). Marketing 

tadqiqotini o`tkazish quyidagi turtibda amalga oshiriladi: 

-masalaning qo`yilishi va firma oldida turgan muammolarni aniqlash; 

-tadqiqot maqsadlarini aniqlash va xarajatlarning qiymatini baholash; 

- axborot to`plash va uni turkumlash; 

-dastlab berilgan, so`ng hisoblanganlarni tahlil qilish; 

-tavsiyanomalarni ishlab chiqish. 

Marketing tadqiqotlarining asosiy yo`nalishlari-bozorni o`rganish va marketing 

majmuasining asosiy elementlarini, tovarni, tovar narxini, tovar xarajatini va sotishni 

rag`batlantirish natijalarini tahlil qilish. Marketing tadqiqotlari natijasida olingan axborot 

tadbirkorlar uchun xo`jalik strategiyasini ishlab chiqshda va amalga oshirilishida muhim 

ahamiyatga ega. Hozirgi zamon bozorida muvaffaqiyatga erishish, ilmiy texnika natijasida 

firmaning ishlab chiqarish, moliyaviy va texnologik saloxiyati bilan emas, balki marketing 

tadqiqotlari o`tkazishdagi faollik, tashabbuskorlik va tajribasi bilan aniqlanadi degan fikr- 

muloxazalar xukm surmokda. Buni tasdiklovchi haqikat shuki, keyingi 10- 15 yilda marketing 

tadqiqotlari zamonaviy biznesning katta mustaqil sohasiga aylanib ketdi. Ma`lumotlarga ko`ra 

50 foizdan ko`p amerikalik, 86 foiz evropalik va 60 foiz Yaponiya biznesmenlari, firma va 

kompaniyanlari marketing tadqiqotlari o`z kuchlari bilan olib boradilar. Qolganlarga esa 

maxsus tadqiqot muassasalariga murojaat qilishadi. Hozir marketing tadqiqotlari bilan juda 

ko`p ilmiy - tekshirish byurolari, firmalari, agentliklari, universitetlari, davlat muassasalari 

shugullanmokda. Masalan, G`arbiy Germaniyada 120 dan ko`proq 3 ming kishilik ilmiy 

xodimlari bo`lgan tashkilotlar marketing tadqiqoti olib bormokda. Frantsiyada bunday 



 

51  


muassasalar 100, Angliyada 200, AQSh da 800 dan ko`proq bo`lib, bir yilda 1 milliard dollar 

atrofida mablag` aylantiradi. 

Marketing tadqiqotlariga bunday qizikishning asl ma`nosi - bozorda raqobat shaklining 

o`zgarib borishi va aholi talabiga fan-texnika yutuklarning katta ta`sir o`tkazishidir. “Baholar 

urushi” deb atalgan 30- 60-yillardagi raqobat uslublari o`rnini mahsulotning tayyorlanish sifati, 

assortimentining tez o`zgarishi, sotishdan keyingi servis va texnika xizmat ko`rsatishlar 

egallamoqda. 

Bozorni segmentlarga ajratish - uning iste`molchilarini maxsus guruhlash demakdir. 

Marketing amaliyotida bozorni segmentlarga bo`lishda uch xil yondashish ishlab 

chikilgan. 

Birinchi-ommaviy bozor. Korxona unga kirishda, keng xaridorlar ommasiga qaratilgan 

bir xil marketing dasturlariga ega bo`ladi. 

Ikkinchidan-segmentlashgan bozor. Korxona unda, asosiy e`tiborini alohida belgilariga 

ega bo`lgan bir xil segmentlarga qaratadi. Ana shu segment uchun maxsus dastur ishlatiladi. 

Uchinchi- ko`pchilik ko`rsatkichlari bilan tabaqalashgan bozor. Bunda o`z xususiyatlari 

bilan farqlanadigan bir yoki ikki xil segmentga alohida ishlab chiqiladi. Bozor segmentlari 

doimiy emas. Har doim korxona o`zining imkonyatlari va maqsadlariga mos holda bozorni 

quyidagi segmentlarga bo`lish mumkin. Masalan, iste`mol tovarlari bozorida quyidagi 

segmentlar mavjud: 

-xaridorlar segmentlari (iste`molchilar, ularning talablari, hatti-harakatlari va boshqa 

belgilar); 

-tovarlar segmentlari (ommaviy va arzon, qiymat va maxsus kundalik, yangi va 

xokazo); 

-savdo segmentlari (tovar harakati, sotish usullari va boshqalar); 

- geografik segmentlar (iqtisodiy rivojlanish daradjasi bo`yicha tuman, shahar, 

viloyatlar) aholi soniga va joylashishiga qarab bo`linadi. 

Amaliyotda albatta bozorni yuqoridagi va boshqa belgilariga qarab segmentlanadi. 

Ammo, hamma vaktda, segmentlar orasida tafovut ajralib turishi, aksincha xaridorlarda esa 

o`xshashlik bo`lishi shart. Korxona o`zi tanlagan segmentlari xususiyatlarini va talablarini 

o`lchay olishi va ularga chiqish yo`llarini egallashi lozim. Segmentlar keraklicha keng hajmli 

va kelajagi porloq bo`lishi kerak. 

Iste`molchilar sifatida, bozorda ishlab chiqaruvchilar, ulgurji va chakana savdo, davlat 

va boshqa notijorat muassasalari katnashishlari mumkin. Iste`molchilarning asosiylari-tovarlar 

va xizmatlarning shaxsiy va oilaviy ehtiyojlarini kondirish uchun xarid qiluvchi kishilardir. 

Marketingda tadqiqotlar o`tkazish va segmentlashning asosiy maqsadi ana shu 

iste`molchilarning bozordagi hatti-harakatlarini chuqur o`rganib, ularning obrazini (modelini) 

yaratish va kelajakdagi ehtiyoj (talab) larini tasavvur qilishdan iborat. 

Marketing kontseptsiyasi (tamoyili) ga asosan, har kanday korxona, bozorda 

muvaffakayatga erishish uchun eng avvalo ista`molchilar tilak-istaklarini nazarda tutish kerak. 

Bu esa iste`mol jarayonini, aholi ehtiyoji va talabini bilish va ularga mos tushadigan tovarlar va 

xizmatlar taklif etishini taqozo qiladi. 

Marketing nazariyasi va amaliyoti iste`molchilar talablarini o`rganishda, ularning 

ijtimoiy- iqtisodiy va demografik tavsiflariga ko`ra (daromad, yashash joyi va sharoiti, oila 

tarkibi, jinsi, yoshi, mashguloti va boshqalar) darajalab turlarga bo`lish uslubini ishlab chiqqan. 

Shu bilan birga iste`molchilar xatti-harakatini psixografika asosida tahlil qilinishi (qiziqishlari-

xobbi, yangiliklarga progressiv va konservativ qarashlari, hayotiy mujizalar to`g`risidagi 

fikrlari va boshqalar) orqali, ularni emperik turlarga ajratish keng rivojlanmoqda. Natijada 

iste`molchilar, ijtimoiy- iqtisodiy va demografik o`xshashlariga qarab “Modani quruvchilar”, 

“dasturchilar”, “nafosatshunoslar”, “texnikasevarlar” va boshqalarga bo`linadi. 

Bozorlarni segmentlashda uslubiy va axborot to`plash hamda  turlarga bo`lish asosi 

bo`lib PANeLLI o`rganish hisoblanadi. Iste`molchilar panelli- oldindan tayyorlangan dastur 


 

52  


asosida doimo ko`zatib boriladigan tanlama iste`molchilar guruhi (oilalar) yoki qishloq, 

mahalla, ovul, tuman va shahar bo`lishi mumkin. 

Iqtisodiyoti rivojlangan mamlkatlarda iste`molchilarning madaniy saviyasi yuqorilashib 

borgan sari, ularning o`z huquqlarini bozorda himoya qilishlari uchun kurash ham kuchayib 

bormokda. “Kons`merizm”- deb ataluvchi ana shunday ittifoqlar 60- yillarda vujudga keldi. 

Ular bozorda paydo bo`lib qolayotgan, tekshirilmagan dorilar, sabzavot, poliz ekinlari va 

hokazolarga karshi kurashmokdalar. Hozir iste`molchilar huquqini himoyalash ko`rashi keng 

rivojlangan. Ularning talablari bilan iste`molchilarga atalgan jurnallar, reklama, maslahatlar, 

tovarlarni ekspertiza qilish va sifatsiz mahsulot ishlab chiqaruvchilarni javobgar qilishgacha 

bo`lgan tadbirlar amalga oshirilmokda. 

Ana shu harakat katnashchilari talabi va ta`siri natijasida 1985 yilda Birlashgan 

Millatlar Tashkiloti Assambleyasi “Iste`molchilarni himoya qilishga oid quyidagi raxbarlik 

talablarini” ishlab chikdilar: 

 

zararli tovarlar ishlab chiqaruvchi korxonalarga milliy va xalqaro  mikiyosda qarshi 



kurashishda mamlakatlarga yordam berish; 

 

iste`molchilarga bozorda past narxlar bilan ko`p miqdorda tovar taklif etish 



sharoitlari yaratilishini rag`batlantirish; 

 

tovar va xizmatlar ishlab chiqaruvchilar orasida iste`molchilarga yuqori darajada 



estetik (nafosatli) munosabatda bo`luvchilarni alohida siylash. 

 

Bu talablar iste`molchilar salomatligini vva havfsizligini himoya qilishga qaratilgan. 



Hozir istemolchilar Ittifoqining xalqaro tashkiloti mavjud. Unga 70 davlat a`zo bo`lgan. 

 

O`zbekistonda ham iste`molchilar huquqini himoya qilish bo`yicha qonun loyihasi ishlab 



chiqildi va muhokamaga qo`yildi.     

Marketing tashkil etish deganda uning vazifalarini bajaruvchi tarkibiy bo`linmalarining 

tuzilishi va ularning o`zaro mas`uliyatlarini hamda bog`liqliklarini ifodalovchi tizimni yaratish 

tushuniladi. Bunday tizim oddiy firmadan tortib bozorda ishtirok etayotgan barcha sub`ektlar, 

davlat yoki nodavlat, tijorat yoki notijorat, tuman, shahar, viloyat va respublika mikesida faoliyat 

ko`rsatayotgan muassasa va tashkilotlarda tuzilgan marketing xizmatlarini o`z ichiga oladi. 

 

Marketing xizmati vazifalari uning o`ziga xos tamoyillari asosida kelib chiqadi. Bunga 



quyidagilar kiradi: korxonalarda ishlab chiqarilgan mahsulotlar va bozor haqidagi axborotlarni 

to`plash va tahlil qilish, korxonaning mahsulot ishlab chiqarish savdo va xo`jalik faoliyatini 

reklama qilish, moliyaviy va boshqa jihatlari bo`yicha manfaatlarga mos karor qabul qilish 

uchun zarur hisob-kitob ko`rsatkichlarini tayyorlash; talab shakllanishini faollashtirish va 

sotishni tezlashtirish.  

 

Marketing xizmati korxonalarda iktsodiy ahvol o`zgarib borayotgan bozordagi 



iste`molchilarning talabi bilan korxona ishlab chiqarishi savdo va xo`jalik faoliyati 

munosabatlarini muvofiqlashtirish uchun tashkil qilinadi. 

 

Marketing xizmati  bu bozor iqtisodiyotiga o`tish sharoitida korxona boshqaruvi uchun 



etishmay turgan shunday bir faoliyati turiki, u ishlab chiqarish moliya, savdo, xo`jalik, 

texnologik kadrlar masalasi va boshqa sohalarda bozor zaxiralarini kondirish va foyda olishga 

asoslangan yo`nalishlar jarayonini yaratadi. 

 

Bozor sharoitida xaridorga bo`lgan e`tibor katta ahamiyatga ega bo`lib, marketingning 



ustunlaridan biri hisoblanadi. Marketing faoliyati murakkab jarayondir. 

 

Korxona (firma, birlashma, va x.k.lar) bozorda o`z urnini egallab, uni mustaxkamlashga, 



mahsulotining raqobatbardosh va haridogir bulishini hamda olaetgan daromadining xajmi 

oshishini maqsad qilib kuygan bo`lsa, marketing faoliyati doim to`g`ri va sifatli olib borilishi 

lozim. 

 

Korxonada marketingning asosiy maqsadi Berilgan vakt chegarasida va faoliyati 



mablag`lar bilan ta`minlanishi doirasida rentabellikni ta`minlash va belgilangan xo`jalik 

hisobidagi foydani olishdan iborat. 

 Marketingni tashkil etishda ikki jihat muhim: maqsadlar va marketing xizmati makomi 

e`tiborga olinadi. 



 

53  


Maqsadni tanlash. Ko`pgina rahbarlar hozirgi paytda o`z korxonalarining asosiy maqsadi 

sifatida eng yuqori foyda olishni ko`rsatadilar. Lyokin bu tanlov unchalik maqbul emas. Aytalik, 

agar korxona uzoq kelajakni ko`zlab ish yuritayotgan bo`lsa (marketing faoliyati aynan 

mablag`ni ITKIga, asosiy sarmoyaga, ishlab chiqarish tayyorligiga va kadrlar malakasini 

oshirishga sarflashi kerak. Bu tadbirlarning hammasi ishlab chiqarish xarajatlarini ko`paytiradi 

va foydaning kamayishiga olib keladi. Katta foyda olish haqida ham, yaqin kelajakda foydani 

ko`paytirish haqida ham hamisha gapiravermaslik kerak. Masalan, agar korxona yangi bozorga 

kirib bormokchi bo`lsa, avval boshda xech kanday foyda olmasligi, aksincha, ko`pincha xatto 

zarariga ishlashi mumkin. bundan tashkari, ko`pgina mamlakatlarda qabul qilingan foydaga 

karab soliqning ortib borishi korxonaga rejalab kuyilganidan ortikcha foyda olish maqbul 

emasligini isbotlaydi. Yaponiyadagi mashxur “Matsusita Denki” firmasining asoschisi Konosuke 

Matsusitaning fikricha, faqat unchalik yuqori emas, unchalik kam ham emas, balki okilona 

mikdorda foyda olgandagina korxona o`z faoliyatini kengaytirishi mumkin. 

Marketing tashkil etishga kirishgan korxonaning maqsadlari kanday bulishi kerak? 

Marketingning tan olingan peshkadamlari bulmish yaponlar tajribasidan kelib chikadigan 

bo`lsak, asosiy maqsadlar (afzalligi tartibiga karab) quyidagilardan iborat: 

-sotish xajmi 

-o`sish sar`atlari (sotuv yoki foyda xajmi); 

-bozordagi xissasi; 

-rejadangan foyda, bu foydaning xajmi, foydaning sotuv xajmiga nisbati, barcha 

sarmoyaga foyda me`yori, foydaning hissadorlik sarmoyasiga nisbati va boshqalarda aks etishi 

mumkin; 


-sarmoyaning tarkibi, ya`ni faollarning umumiy summasiga yordam shaklidagi 

sarmoyaning nisbati (bu Yaponiyada taxminan 20% ga teng). 

Bu ruyxatni boshqa turlicha maqsadlar bilan ham tuldirish mumkin. Masalan, mahsulot 

sifatini oshirish, xarajatlarni kamaytirish va shu kabilar. 

Maqsadlarni ishlab chikishda ular korxona xodimlarining niyyatlarini aks ettirishi 

zarurligiga aloxida e`tibor berish kerak. Aks holda ishlovchilarning ishlab chiqarish jarayonidan 

“ichki o`zilish” ruy beradi. Har bir yapon ishchisi o`zi ishlaytgan firmaning vazifalarini osongina 

aytib bera oladi, chunki bu vazifalarning bajarilishidan u nixoyatda manfaatdor. 

Shuni anglash mumkinki. Korxonada marketingning chinakamiga joriy kilinishi uchun 

unda tegishli xizmatni tuzishning o`zi etarli emas. 

Marketing bulimi dikkat markaziga mahsulotning pirovard iste`molchilari bilan bog`liq 

barcha muammolar tushadi. Bu paytda boshqa bulinmalar o`z e`tiborini turli jo`z`iy vazifalarga 

karatgan bo`ladi. shuning uchun ham marketing bulimi buiun faoliyatni muvofiqlashtirib 

turishini tan olish mutlako tabiiydir. U ishlab chikraish jarayonida etakchi bulishi uchun uning 

makomini boshqa bulinmalar ichida eng yuqori qilib belgilash lozim.    

Korxona (firma, birlashma va hokazolar) bozorda o`z urnini egallab, uni 

mustaxkamlashga, mahsulotning raqobatbardosh va xaridorgir bulishini hamda olayotgan 

daromadining xajmi oshishini maqsad qilib kuygan bo`lsa, marketing faoliyati doim to`g`ri va 

sifatli olib borilishi lozim. 

 

QISQAChA    XULOSALAR 



 

 

 



Marketing- muhtojlik va ehtiyojni ayirboshlash orqali qondirishga qaratilgan inson 

faoliyatining turidir. 

 

Marketing firmani uzoq muddatli, yuqori darajani foyda olishi niyatida faqat 



iste`molchiga qaratilgan maqsadli ishlab chiqarish va sotish faoliyati hisoblanadi. 

 

Bozorni o`rganish, bilish va ishlab chiqarishni boshqarish bugungi kunga kelib, har bir 



tadbirkorning eng asosiy vazifalardan biri bo`lib qolmoqda. Mamlakatimiz bozor iqtisodiyotiga 

o`tishi munosabati bilan tadbirkorlikka keng yo`l ochib berilganligi, yurtimizda faoliyat 



 

54  


kursataetgan ko`plab firma va korxonalar uchun, ishlab chiqarishni boshqarish, mahsulotni 

sotish yullarini, maqsad va vazifalarini marketing asosida tashkil etishi uchun sharoitlar yaratildi. 

 

Marketing vujudga kelishining asosiy sabablaridan biri, bu ishlab chiqarishning ko`lami 



va hajmining ortib borishi, yangi tarmoqlarning vujudga kelishi, tovar turlarining ko`payishi va 

tadbirkorlar o`rtasida mahsulotni sotish muammosining vujudga kelishidir. 

 

 

 



NAZORAT VA MULOHAZA SAVOLLARI: 

 

1. 



 

Marketing tushunchasini mazmuni nimadan iborat? 

2. 

 

Marketing tushunchasini tadbirkorlik tushunchasi bilan bog`liqligi va farqi nimadan iborat? 



3. 

 

Marketingni maqsadi nimadan iborat? 



4. 

 

Marketingning asosiy tamoyillarini mazmunini aytib bering. 



5. 

 

Korxonalarda marketing faoliyati qanday tashkil etiladi? 



6. 

 

Marketing tadqiqotlari qanday tashkil etiladi? 



 

ASOSIY ADABIYoTLAR RO`YXATI: 

 

1.

 



 Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yulida -T. O`zbekiston, O`zbekiston, 

1995 


2.

 

Karimov I.A.  “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” T.O`zbekiston , 1999.  



I.A.Karimov Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish-bosh 

yo`limiz. Toshkent, “O`zbekiston”, 2002 yil.     

 3. Jalolov J. Marketing. Oliy o`quv yurtlari uchun o`quv qo`llanma.  Toshkent-1999 

4. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik: tashkil etish, rejalashtirish, boshqarish-T.,  

“Fan va texnologiya” nashriyoti, 2005 y., 445 b. O`zbekiston Respublikasi Fanlar  

   akademiyasining akdemigi S.G`ulomovning umumiy tahriri ostida. 

5.Egamberdiev E., Xo`jaqulov H. Kichik biznes va tadbirkorlik: / O`quv qo`llanma/  O`z R  

   Oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi, Toshkent moliya instituti.-T.: “Ma`naviyat”,  

   2003.-144 bet. 

6.G`ulomov S.S. Tadbirkorlik va kichik biznes. “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik 

kompaniyasi Bosh tahririyati Toshkent-2002. 

 

 



QO`ShIMChA ADABIYoTLAR: 

 

1.



 

Shirokov B.M. Malыy biznes: finansovaya sreda predprinimatel`stva: uchebno-

metodicheskoe posobie. –M.: Finansы i statistika. 2006. -496 s. 

2.

 



Bekmurodov A.Sh., Sattorov S., To`raev J., Soliev K.. Ro`ziev S. O`zbekiston iqtisodiyotini 

liberallashtirish yillarida, 3- qism. Kichik biznes va tadbirkorlik rivoji – davr talabi. – T.: TDIU. 

2005. -66 b. 

3.

 



 Samadov A.N. “Kichik biznesni boshqarish” fanidan ma`ruzalar matni. –T.: TDIU. 2005. -

220 b. 


4.

 

Yusupov M.A., Ergashxo`jaev Sh.J. “Tadbirkorlik asoslari” fanidan ma`ruzalar matni. –T.: 



TDIU. 2005. -264 b. 

 

55  



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling