Bólshek túsinigi. Ratsional sanlar ústinde arifmetikalıq ámeller. Qosıw hám kóbeytiw nızamları. Ratsional sanlar kópliginiń qásiyetleri. Onlıq bólshekler hám olar ústinde arifmetikalıq ámellerdi orınlaw algoritmi


Download 418.42 Kb.
bet5/6
Sana15.02.2020
Hajmi418.42 Kb.
1   2   3   4   5   6

6. Bólsheklerdi bóliw.

5-klass matematika kursında bólsheklerdi bóliw teması ótiledi. Bizge pútin sanlar temasınan belgili, eki pútin sandı óz-ara bóliw ushın birinshisin ekinshi sannıń kerisine kóbeytiw kerek edi. Tap sonday, eki bólshek sandı óz-ara bóliw ushın birinshi bólshekti ekinshi bólshektiń kerisine kóbeytiw kerek, yaǵnıy .Bul qaǵıydanı tómendegi másele arqalı oqıwshılarǵa túsindiriw maqsetke muwapıq boladı.



M ásele. bólegi 30 ǵa teńbolǵan sandı tabıń.

Sheshiw: Belgisiz sandı x bene belgilesek, onda másele shártin tómendegishe jazıw múmkin , cebebi sannıń bólegi kóbeytiw ámeli járdeminde tabıladı. Bul teńlik bılay sheshiledi . Bunnan x = 57 = 35 boladı. Demek,izlengen 35 eken.

Másele. Futbol maydanshasınıń maydanınıń bólegi oyın oynaw ushın tayar jaǵdayǵa keltirildi. Bul 960 m2 dı quraydı. Futbol maydanshasınıń maydanı qansha?



Sheshiw: Futbol maydanshasınıń maydanın x dep belgilesek, másele shárti boyınsha maydanshanıń bólegi 960 m2 , sonlıqtan x = 960 teńligi orınlı boladı. x tı tabıw ushın teńlemeniń eki jaın ke bólemiz. Sonda, x=960: = 960 = 3204 = 1280 m2.

. Futbol maydanshasınıń maydanı 1280 m2 boladı.

Berilgen bólshektiń mánisi boyınsha sannıń ózin tabıwda da sannıń bólshegin tapqanınday, túrli jaǵdaylardı kórip ótiw maqsetke muwapıq Sandı bólshekke bóliw qaǵıydası pútin sanlardı bóliw qaǵıydası sıyaqlı anıqlanadı. Bul qaǵıydanı oqıwshılarǵa ayırıqsha túsindiriw maqsetke muwapıq. Sonnan keyin bólsheklerdi bóliwge arnalǵan tómendegi jaǵdaylardı kórip shıǵıw paydalı.

1. Bólshekti pútin sanǵa bóliw ushın bólshekti óz kúyinshe, al pútin sandı keri jazıp, olardı óz ara kóbeytiw jetkilikli:



2. Aralas sandı pútin sanǵa bóliw ushın aralas sandı nadurıs bólshekke aylandırıp,keyin bóliw bólshekti pútin sanǵa bólgendey orınlanadı:



3. Pútin sandı aralas sanǵa bóliw ushın pútin sandı óz kúyinshe jazıp aralas sandı nadurıs bólshekke aylandırıp, olardı óz ara kóbeytiw kerek.



4. Aralas sandı aralas sanǵa bóliw ushın olardıń hár qaysısın nadurıs bólshekke aylandırıp, keyin eki bólshekti bóliw qaǵıydası boyınsha orınlanadı:





7. Onlıq bólshekler hám olar ústinde tórt ámeldi orınlaw metodikası.

Onlıq bólshekler túsinigi XV ásirde amarkandlı alım Ali Qusshı tárepinen kirgizilgen. Ol óziniń 1427 jılda jazǵan "Esaplaw sanaatınıń gilti", "Arifmetika gilti" atlı kitabında onlıq bólshek túsiniginen paydalanǵan.

Anıqlama. Bólimi on yamasa onıń dárejelerin ibarat bolǵan bólshek onlıq `ólshek dep ataladı.

Onlıq bólshekti tómendegishe belgilew qabıl etilgen:





O’nli kasrlarni maxrajsiz yozilganda verguldan o’ngdagi birinchi xonadagi raqam o’ndan birlarni, ikkinchi xonadagilari esa yuzdan birlarni va hokazolarni bildiradi. Masalan, 6,732 o’nli kasrda verguldan keyingi sonlarni turgan o’rniga qarab kasr ko’rinishda quyidagicha ifodalash mumkin:

O’nli kasrlar uchun quyidagi qoidalar o’rinlidir:

1. Har bir o’nli kasr o’zidan oldingi o’nli kasrga nisbatan o’n marta kattadir. Masalan,

2. O’nli kasrlarning maxrajlari 10 ning butun ko’rsatkichli darajalaridan, suratlari esa bir xonali sonlardan iborat kasrlarning yig’indisi shaklda ifodalash mumkin.


Download 418.42 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling