Dərslik Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti təsdiq etmişdir


Download 3.11 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/27
Sana23.05.2017
Hajmi3.11 Mb.
TuriDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27
I

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ 
AZƏRBAYCAN  DÖVLƏT  NEFT  VƏ  SƏNAYE 
UNİVERSİTETİ 
 
 
 
 
B.Ş.ŞAHPƏLƏNGOVA, N.Ə.SƏLİMOVA   
 
 
 
 
 
 
ƏSAS  ÜZVİ VƏ  NEFT   KİMYA 
SİNTEZİNİN TEXNOLOGİYASI 
 
Dərslik 
 
 
Azərbaycan Dövlət Neft və 
Sənaye Universiteti təsdiq 
etmişdir. 
Əmr №01-I/22, 04.04.2016  
 
 
 
 
 
 
                                 BAKI  2016 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 

    Müəlliflər:              Şahpələngova Bəyim Şaban qızı 
 ADNSU-nun  “Sənaye  təhlükəsizaliyi  və  əmək 
mühafizəsi” kafedrasının dosenti  
                            Səlimova Nigar Əzizağa qızı 
ADNSU-nun 
“Neft-kimya  texnologiyası  və 
sənaye ekologiyası” kafedrasının professoru  
 
 
Elmi redaktor:          Əmirov Sabir Qaraş oğlu 
ADNSU-nun 
“Üzvi  maddələr  və  yüksək 
molekullu 
birləşmələrin 
texnologiyası” 
kafedrasının dosenti  
 
 
Rəyçilər:  
professor M.M.Mövsümzadə 
professor Ç.Ş.İbrahimov 
dosent İ.N.Hacıyev  
 
 
Dərslik  050641-  “Kimya  mühəndisliyi”  ixtisası  üzrə 
təhsil alan tələbələr, həmçinin  də  elmi  və mühəndis  – 
texniki  işçilər  və  bütün  ali  texniki  məktəblərin 
tələbələri üçün nəzərdə tutulmuşdur.   
 
 
 
 
 
 
 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 

MÜNDƏRİCAT 
                                                                                                            
Səh 
   Giriş...........................................................................................8 
1. Əsas üzvi və neft-kimya sintezinin xammal mənbələri,  
   neftin tərkibi və heteroatom komponentləri..........................10 
1.1. Üzvi sintez xammallarının əsas növləri.................................10 
1.2. Neftin kimyəvi və karbohidrogen tərkibi..............................15 
1.3. Neftin elementar tərkibi və heteroatom 
       komponentləri........................................................................18  
2. Neft xammallarının emal texnologiyaları.............................24 
2.1. Neftin ilkin emal texnologiyaları...........................................24 
2.2. Neftin  termiki piroliz texnologiyaları...................................33 
2.2.1 Termiki piroliz prosesinin nəzərə əsasları............................34 
2.2.2. Sənaye piroliz qurğusunun texnoloji sxeminin izahı..........40 
2.3. Neftin katalitik piroliz prosesləri............................................46 
2.3.1. Katalitik piroliz prosesinin nəzəri əsasları...........................46 
2.3.2. Neft məhsullarının katalitik krekinqi...................................52 
2.4. Neft məhsullarının katalitik riforminq prosesləri....................58 
2.4.1. Katalitik riforminq prosesinin nəzəri əsasları......................58 
2.5. Neft məhsullarının katalitik riforminqi...................................69 
3. Hallogenləşmə prosesləri.........................................................75 
3.1. Hallogenləşmə proseslərinin təsnifatı, kimyası və nəzəri 
       əsasları....................................................................................75 
3.2. Hallogenləşmə proseslərinin şəraiti və reaktorları.................99 
3.3. Tetraxlormetanın istehsal texnologiyası..............................107 
3.2. Dixloretanın istehsal texnologiyası.....................................112 
3.2.1. Dixloretanın alınma üsulları.............................................112 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 

3.2.2. Etilenin birbaşa xlorlaşması ilə 1,2- dixloretanın istehsalı 
          prosesinin texnologiyası...................................................113 
1.2.3.
 
Etilenin oksidləşdirici xlorlaşdırılması ilə 1,2-dixloretanın 
alınması prosesinin texnologiyası...................................117 
3.3. Allilxloridin istehsalı prosesinin texnologiyası................122 
3.4. Vinilxloridin istehsal texnologiyası.....................................125 
3.4.1. Vinilxloridin alınma üsulları.............................................125 
3.4.2. Balanslaşdırılmış üsulla vinilxloridin istehsalı  
          prosesinin texnologiyası....................................................131 
3.4.3. Oksidləşdirici xlorlaşma və xlortörəmələrinin  
          parçalanma proseslərinin birləşdirilməsi...........................136 
3.5. Aromatik karbohidrogenlərin xlorlaşdırılması.....................138 
3.6. Xlorbenzolun istehsalı prosesinin texnologiyası..................145 
4. Asetilen və olefin karbohidrogenlərinin  
     hidratasiya  prosesləri..........................................................150 
4.1. Prosesin kimyası və nəzəri əsasları......................................150 
4.2. Olefin karbohidrogenlərinin hidratasiyası...........................158 
4.3. Aşağımolekullu olefinlərin birbaşa hidratasiya  
       prosesinin  texnologiyası.....................................................167 
4.4. Asetilenin hidratasiyası.......................................................174 
5. Alkilləşmə prosesləri..............................................................181 
5.1.Alkilləşmə proseslərinin mühüm katalizatorları..................181 
5.2. Karbon atomuna görə alkilləşmə(С-alkilləşmə)..................185  
5.3. Azot atomuna görə alkilləşmə (N-alkilləşmə).....................198 
5.4. Oksigen atomuna görə alkilləşmə (О-alkilləşmə)...............205 
5.5. Alkilaromatik karbohidrogenlər istehsalı.............................207 
5.6. Etil(izopropil)benzolun istehsalı prosesinin   
       texnologiyası........................................................................218 
5.6.1 AICI
3
 iştirakı ilə etil(izopropil)benzol  istehsalı...............221 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 

5.6.2. H
3
PO
4
 katalizatorunun iştirakı ilə etilbenzolun  
          istehsalı.............................................................................230 
5.6.3. Heterogen katalizatorların iştirakı ilə etil və  
          izopropilbenzolun istehsalı...............................................233 
6.Oksidləşmə prosesləri............................................................237 
6.1. Oksidləşmə reaksiyalarının təsnifatı....................................237 
6.2. Doymuş karbohidrogenlərin oksidləşməsilə oksigenli  
       birləşmələr istehsalı..............................................................246 
6.3. Parafinlərin oksidləşməsi yolu ilə sintetik ali yağ  
       turşularının alınması.............................................................252 
6.4. Sintetik yağ turşularının istehsalı prosesində  
      yaranan yan məhsullar və onlardan istifadə..........................259 
  7. Hidrogenləşmə və dehidrogenləşmə prosesləri...................263 
7.1. Dehidrogenləşmə reaksiyalarının təsnifatı...........................263 
7.2. Hidrogenləşmə reaksiyalarının təsnifatı...............................266 
7.3. Hidrogenləşmə və dehidrogenləşmə proseslərinin  
       nəzəri əsasları........................................................................269 
7.4. Hidrogenləşmə və dehidrogenləşmə reaksiyalarının  
       kinetikası və mexanizmi........................................................279 
7.5. Hidrogenləşmə və dehidrogenləşmə  
      reaksiyalarının selektivliyi...................................................285 
7.6. Aromatik karbohidrogenlərin   hidrogenləşdirilməsi..........287 
7.6.1. Tsikloheksanın istehsal perspektivləri..............................287 
7.6.2. Hidrogenləşdirmə prosesinin texnoloji sxeminin  
          seçilib əsaslandırılması.....................................................290 
7.6.3 Tsikloheksanın alınma üsulları..........................................203 
7.6.4. Benzolun hidrogenləşdirilməsi ilə tsikloheksanın  istehsalı     
          prosesinin kimyası və xammalın xüsusiyyətləri...............307 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 

7.6.5. Benzolun hidrogenləşdirilməsi prosesinin  
         texnoloji sxeminin izahı......................................................309 
7.7. Divinilin istehsal texnologiyasıı...........................................313 
7.7.1.  Divinilin alınma üsulları...................................................314 
7.7.2. Butilenlərin dehidrogenləşdirilməsi ilə divinilin  
         istehsalı prosesinin texnologiyası.......................................317 
7.7.3. Butilenlərin oksidləşdirici dehidrogenləşdirilməsi 
          üsulu ilə divinilin istehsal texnologiyası...........................320 
7.8. Stirol istehsalı prosesinin texnologiyası...............................324 
7.8.1. Stirolun alternativ alınma üsulları.....................................325 
7.8.2. Etilbenzolun dehidrogenləşdirilməsi ilə stirolun  
           istehsalı prosesinin texnoloji sxemi..................................329 
7.9. α-Metilstirol istehsalı prosesinin texnologiyası....................333 
7.9.1.Texnoloji sxemin seçilib əsaslandırılması..........................333 
7.9.2. İzopropilbenzolun dehidrogenləşdirilməsi ilə α- 
          mеtilstirolun istehsalı prosesinin texnologiyası...............335 
8. Sintez qaz və onun əsasında məhsul istehsalı....................338 
8.1. Sintez qaz istehsalı..............................................................338 
8.2. Sintez qaz əsasında gedən proseslər………………………343 
8.3. Sintez qaz əsasında metanolun alınması……………….…345 
9. Sulfatlaşma və sulfolaşma reaksiyaları əsasında  
    sintezlər……………………………………………………..352 
9.1. Spirt və olefinlərin sulfatlaşdırılması, alkilsulfatlar  
       əsasında səthi aktiv maddələr……………………………..352 
9.1.1. Alkilsulfatlar əsasında yuyucu vasitələrin alınması  
          prosesinin texnologiyası..................................................357 
9.2. Parafinlərin sulfooksidləşməsi və sulfoxlorlaşması………360 
9.2.1. Alkilsulfonatlar istehsalı………………………………...361 
9.2.2. Alkilsulfonatlarların istehsal texnologiyası……………..364 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 

9.3. Alkilaromatik karbohidrogenlərin sulfolaşdırılması……...367 
9.3.1. Oleum və SO
3
 ilə sulfolaşma……………………………368 
   9.3.2. Alkilbenzolsulfonatların istehsal texnologiyası………... 370 
10. Nitrolaşma və nitrozilləşmə prosesləri…………………..372 
10.1. Alifatik nitrobirləşmələrin alınma üsulları………………372 
10.1.1. Propanın qaz fazada nitrat turşusunun iştirakı 
   ilə nitrolaşma prosesinin texnologiyası………………..375 
10.2. Aromatik nitrobirləşmələrin alınma üsulları…………….378 
10.2.1. Benzolun fasiləsiz nitrolaşması prosesinin 
   texnologiyası..................................................................384 
11. Vinilasetatın istehsal texnologiyası...................................388 
11.1. Vinilasetatın istehsal texnologiyası...................................391 
11.2. Qaz fazalı üsulla asetilen və sirkə turşusundan 
        vinilasetatın alınması prosesinin texnologiyas...................395 
11.3. Sirkə turşusunun iştirakı ilə etilenin oksidləşməsilə      
         vinilasetatın alınması prosesinin texnologiyası................406 
11.3.1. Mayefazalı üsulla vinilasetatın alınması prosesinin      
            nəzəri əsasları................................................................407 
11.3.2. Mayefazalı üsulla vinilasetatın istehsalı  
            prosesinin texnoloji tərtibatı.........................................413 
11.3.3. Buxar fazalı üsulla vinilasetatın alınması prosesinin  
            nəzəri əsasları................................................................418 
11.3.4. Buxarfazalı üsulla etilendən vinilasetatın istehsalı 
            prosesinin texnoloji tərtibatı..........................................420 
 İstifadə olunan ədəbiyyatlar..................................................425 
 
 
 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 

GİRİŞ 
 
Təqdim  olunan  dərslikdə  əsas  üzvi  və  neft  kimya  sintezi 
texnologiyasının  nəzəri  əsasları  və  sistemli  qanunauyğunluqları 
nəzərdən  keçirilmişdir.  Eyni  zamanda  üzvi  və  neft  kimya 
proseslərinin  texnoloji  tərtibatı  və  tullantısız  və  ya  az  tullantılı 
istehsal  sahələrinin  yaradılması  prinsipləri  göstərilmişdir.  Üzvi 
maddələrin istehsalı olduqca çoxdan meydana gəlmişdir, lakin ilk 
əvvəllər  bu  istehsal  bitki  və  ya  heyvani  xammalların  emalına    - 
qiymətli  maddələrin  ayrılmasına  (şəkər,  yağ)  və  ya  onların 
parçalanmasına  əsaslanırdı.  Üzvi  sintez,  yəni  daha  doğrusu 
nisbətən  sadə  maddələrdən  daha  mürəkkəb  maddələrin  alınması 
XIX - cu əsrin ortalarında tərkibində aromatik maddələr olan daş 
kömürün kokslaşma prosesinin yan məhsulları əsasında meydana 
gəlmişdir. Sonralar, artıq XX əsrdə üzvi xammal kimi daş kömürə 
nəzərən  hasilat,  nəql  və  emal  baxımından  daha  qənaətli  hesab 
olunan neft və təbii qaz daha əhəmiyyətli hesab olundu.  
Üzvi  sintez  sənayesi  üç  növ  faydalı  qazıntı  xammalları  – 
neft,  qaz  və  daş  kömür  əsasında  inkişaf  edir.  Belə  xammalların 
fiziki ayrılması, termiki və ya katalitik parçalanması (kokslaşma, 
krekinq, piroliz, riforminq, konversiya) nəticəsində çoxsaylı digər 
birləşmələrin sintezində ilkin  xammal  kimi istifadə  oluna bilən  5 
əsas qrup maddələr istehsal olunur: 
1.
 
Parafinlər (CH
4
 – dən C
15
 – C
40
 karbohidrogenlərinə qədər); 
2.
 
Olefinlər (etilen, propilen, butilenlər, pentenlər); 
3.
 
Aromatik karbohidrogenlər (benzol, toluol, ksilollar, naftalin); 
4.
 
Asetilen; 
5.
 
Karbon oksidi və sintez qaz (CO və H
2
 qarışığı). 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 

Üzvi  sintez  sənayesi  öz  inkişafı  nəticəsində  bir  sıra 
sahələrə  (boyaların,  dərman  maddələrinin,  plastik  kütlələrin, 
kimyəvi  liflərin  texnologiyası  və  s.)  ayrılmışdır.  Bu  sahələr 
arasında  əsas  üzvi  və  neft  kimya  sintezi  sənayesi  mühüm 
əhəmiyyətə  malikdir.  “Əsas”(və  ya  “ağır”)  üzvi  sintez  sənayesi 
bütün  digər  üzvi  texnologiyaların  əsasını  təşkil  edən  çoxtonnajlı 
məhsullar  istehsalını  əhatə  edir.  Öz  növbəsində  “neft-kimya” 
sintezi üzvi maddələrin texnologiyasının neft xammalları əsasında 
inkişafı  ilə  bağlı  yaranmışdır.  Bu  səbəbdən  də  “neft-kimya” 
sintezi  əsas  üzvi  sintezin  bir  hissəsi  olduğundan  bu  sahə  “əsas 
üzvi 
və 
neft 
kimya 
sintezinin 
texnologiyası” 
kimi 
adlandırılmışdır.   
“Əsas  üzvi  və  neft  kimya  sintezinin  texnologiyası” 
fənninin 
əsas  məqsədi  böyük  miqdarda  monomerlərin, 
həlledicilərin, 
dərman 
preparatlarının  sintezi  üçün  ilkin 
xammalların,  ehtibarlı  xammal  mənbələrindən  istifadə  etməklə 
daha sadə və  ucuz üsullarla bitkilərin mühafizəsi  vasitələrinin  və 
digər məhsulların alınmasından ibarətdir. Bundan başqa istehsalın 
çoxtonnajlı  olması  texnologiyanın  ekoloji  təhlükəsiz  olmasını 
tələb edir.  
Beləliklə,  əsas  üzvi  və  neft  kimya  sintezi  sahəsi  aparıcı 
sahə olub kimya sənayesinin inkişafı və tərəqqisini müəyyən edir.    
 
 
 
 
 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
10 
1. Əsas üzvi və neft-kimya sintezinin xammal mənbələri, 
neftin tərkibi və heteroatom komponentləri 
1.1. Üzvi sintez xammallarının əsas növləri 
 
Kimya  və  neft–kimya  sənayesinin  ən  universal  və  qiymətli 
xammalı yanar faydalı qazıntılar – neft, kömür, təbii qazlar, səmt 
qazları,  polimetal  filizlər  və  fosforitlər    hesab  olunur.  Əsas  üzvi 
sintez sənayesi geniş xammal bazasına malikdir. Bunlara təbii və 
səmt  qazları,  neft  emalı  və  stabilləşdirmə  qazları,  yüngül  və  ağır 
neft distillatları və neft daxildir. Təbii və səmt qazları, neft emalı 
qazları, neft distillatları, neft məhsullarının kükürdsüzləşdirilməsi 
qazları,  maye  və  bərk  parafinlərdən  digər  üzvi  yarımməhsullar, 
plastmas  məmulatları  və  sintetik  qətranlar,  sintetik  kauçuklar  və 
sintetik  liflər  üçün  xammallar,  yuyucu  maddələr  və  yağ 
əvəzləyiciləri alınır.  
Təbii qaz – amonyak, sidik cöhəri və digər azotlu kübrələr, 
metil  spirti  və  formaldehid,  asetilen,  xlormetanlar  və  qrum 
qazlarının alınmasında istifadə olunur. 
 Amonyak,  formalin  əsasında  karbamid  qətranları,  asetilen 
əsasında  isə  polixlorvinil  qətranları,  akrilonitril,  sintetik  kauçuk 
və sintetik liflər alınır. 
Təbii qazlardan asetilen vasitəsilə asetaldehid, sirkə turşusu, 
sirkə  anhidridi,  vinilasetat  və  onlar  əsasında  polimer  məhsulları 
alınır.  
Təbii  qaz  –  tərkibində  90-98  %  metan  olan  qazdır.  Onun 
tərkibində  daha  ağır  komponentlər  çox  məhduddur.  Təbii  qazın 
istiliktörətmə qabiliyyəti 1 m
3
 -ə görə 8600 kkaloridir. 
Səmt qazları – təbii qazdan tərkibində  metanla  yanaşı  etan, 
propan, butanlar, pentanlar və heksanların olması ilə fərqlənir. 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
11 
Səmt qazlarından etilen, propilen, butilenlər, divinil, izopren 
və  benzol  alınır.  Səmt  qazlarının  komponentləri  spirtlərin,  etilen 
və  propilen  oksidlərinin,  etilenqlikolların,  etanolaminlərin, 
qliserinin  və  digər  məhsulların  istehsalında  başlıca  xammal 
mənbəyi hesab olunur.  
Səmt  qazlarının  komponentlərindən  olan  propan,  normal 
butan  -  əsas  piroliz  xammalı  hesab  olunur  ki,  bunun  da  əsasında 
etilen və propilen alınır. Bundan başqa butan və izopentan divinil 
və  izoprenin  alınması  üçün  əsas  xammal  mənbəyi  hesab  olunur. 
Səmt  qazları  –  neft  mədənlərində  6-10  %  həcmdə,  və  ya  bir  ton 
neftə görə 60-100 m
3
 alınır.    
Bir  ton  neftin  istismarı  zamanı  ayrılan  qazın  miqdarı  qaz 
faktoru  adlanır  və  neftli  layların  dərinliyindən,  neftin  və  səmt 
qazlarının  xassəsindən,  yataqların  qazsızlaşdırılma  dərəcəsindən  
və s. asılı olur.  
Qaz  benzin  zavodlarında  səmt  qazları  qurudulur,  bərk  asılı 
hissəciklərdən, kükürddən və CO
2
 –dən azad olduqdan sonra quru 
qaza, (əsasən metandan ibarət olan) və əsasən etan, propan, butan, 
pentan  və  daha  ağır  karbohidrogenlərdən  ibarət  olan  qeyristabil 
benzin fraksiyasına ayrılır.                                                 
Neftin stabilləşmə qazları səmt qazlarından onunla fərqlənir 
ki,  onların  tərkibi  əsasən  propan,  butan,  pentan  və  izopentandan 
ibarət olur. Bunlar da sintetik kauçuk monomerləri olan divinil və 
izoprenin  istehsalı  prosesində  başlıca  xammal  mənbəyi  hesab 
olunur.  
Neft-  kimya  sənayesi  üçün  əsas  karbohidrogenlər  xammalı 
mənbəyi  neft  emalı  zavodlarıdır.  Neft-emalı  zavodları  metan-
hidrogen fraksiyasını verir ki, bundan da neft-kimya zavodlarında 
amonyak,  metil  spirti,  asetilen  alınır.  Neft-emalı  zavodlarının 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
12 
verdiyi  metan-etan  fraksiyasından  etilen,  propan-butan-pentanlar 
fraksiyasından divinil, dar benzin fraksiyasından benzol, toluol və 
ksilollar,  parafinlərdən  zülallar,  yağ  turşuları  və  spirtlər,  H
2
S  – 
dən isə sulfat turşusu və kükürd alınır. 
Neftin  emalı  zavodlarında  karbohidrogen  qazları  birbaşa 
qovma,  termiki  və  katalitik  krekinq,  kokslaşma,  katalitik 
riforminq və hidrotəmizləmə proseslərində alına bilər.  
Katalitik riforminqin yüngül qazları CH
4
–H
2
 fraksiyasından 
ibarətdir. Bu fraksiya ammonyak (NH
3
), metil spirti (CH
3
OH) və 
kaprolaktamın alınmasına sərf olunur. Katalitik və termiki krekinq 
və  həmçinin  də  kokslaşma  prosesləri  ən  çox  çıxımla 
karbohidrogenlər  almağa  imkan  verir.  Katalitik  krekinq  zamanı 
qazların  çıxımı  15%,  termiki  krekinq  zamanı  qazların  çıxımı 
7,7%,  kokslaşma  qazlarının  miqdarı  prosesə  verilən  xammala 
görə  10%  olur.  Neftin  emal  zavodlarında  qazları  əsasən  3 
fraksiyaya ayırırlar: 
1) Quru qaz fraksiyası,  əsasən tərkibində xeyli miqdar etan 
və etilen olan CH
4
 – H
2
 fraksiyası; 
2) Propan-propilen fraksiyası; 
3) Butan-butilen fraksiyası. 
 İndividual  olaraq  karbohidrogenlər  (C
3
H
8
  və  qatı  C
4
H
8

polimerləşmə  və  alkilləşmə  proseslərinin  tullantıları  kimi  də 
alınırlar.  
Hidrotəmizləmə  qazları  əsasən  H
2
S  –dən  ibarətdir  ki,  o  da 
kükürd və sulfat turşusunun alınmasında istifadə olunur.  
Bütün proseslərdən alınan qazlar ayrılma qurğusuna verilir. 
Burada  bir  axında  katalitik  və  termiki  krekinq,  kokslaşma 
proseslərinin tərkibində doymamış karbohodrogenlər olan yüngül 
uçucu  məhsullar,  digər  axında  birbaşa  qovma  və  platforminq 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
13 
proseslərindən alınan tərkibində əsasən parafin karbohidrogenləri 
olan məhsullar ayrılır. 
Neft  emalı  qazlarının  ümumi  ehtiyatları  təkrar  proseslərin 
rolundan,  daha  doğrusu  neftin  emal  dərinliyindən  asılıdır. 
Qazların çıxımının açıq neft məhsullarından asılılığı cədvəl 1.1-də 
göstərilmişdir. 
                                                                        Cədvəl 1.1 
Qazların çıxımının açıq neft məhsullarından asılılığı. 
 
Açıq  neft  məhsullarının 
çıxımı, % ilə 
50 
55 
60 
65 
Qazın ümumi çıxımı, o 
cümlədən: 
C
3
H

– fraksiyası 
C
4
H
10 
– fraksiyası 
C
3
H
6
– C
3
H

– fraksiyası 
C
4
H
8
– C
4
H
10 
– fraksiyası 
Quru doymuş qaz 
Quru doymamış qaz 
 
 
0,5 
0,7 
0,3 
0,7 
1,0 
0,3 
 
 
0,5 
0,7 
0,5 
1,1 
1,1 
0,5 
 
 
0,5 
0,7 
0,7 
1,6 
1,1 
2,4 
 
 
0,5 
0,7 
0,8 
1,9 
1,1 
4,0 
 
Neftə  görə  açıq  məhsulların  şıxımı  55%  olan  halda  alınan 
qazlar etilen, propilen, divinil, izobutilen və onlar əsasında alınan 
məhsulların alınmasında xammal mənbəyi kimi yararlıdır.  
İl ərzində 12 mln ton neft emal edən neft emalı zavodlarında 
propan  və  butandan  60  min  ton  etilen  və  30  min  ton  propilen 
almaq olur.  
65%  açıq  neft  məhsulları  emal  edən  böyük  neftayırma 
zavodları  güclü  xammal  mənbəyi  hesab  olunur.  Hər  bir  belə 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
14 
zavodlarda  190  min  ton  etilen  100  min  ton  propilen  və  125  min 
ton divinil almaq olur. 
Platforminq  qurğularında  aşağı  benzin  fraksiyasından 
aromatik  karbohidrogenlər  –  benzol,  toluol  və  ksilollar  alınır:   
62-85
0
C-də qaynayan fraksiyadan benzol, 85-110
0
C-də qaynayan 
fraksiyadan  toluol,  110-140
0
C-də  qaynayan  fraksiyadan  ksilollar 
alınır.  
Katalitik  riforminq  qurğularında  avtomobil  benzini 
komponentləri  alınır.  Riforminq  məhsullarının  emalı  zamanı  yan 
məhsul kimi oktan ədədi 45-50-dən artıq olmayan rafinatlar alınır.  
Neft-kimya  sənaye  sahələrinin  çox  perspektiv  xammal 
mənbələrindən biri də parafinlər və tərkibində H
2
S olan qazlardır. 
Parafinlər  sintetik  yağ  turşularının,  spirtlərin  və  sintetik  yuyucu 
vasitələrin  sintezində  də  istifadə  olunur.  Parafinlər  qışda  istifadə 
olunan  dizel  yanacaqlarının  istehsalında  orta  distillatların 
deparafinsizləşdirilməsi  prosesinin  tullantı  məhsulları  hesab 
olunur. 
Neftayırma  zavodlarının  maye  parafin  ehtiyatları  sintetik 
yuyucu  vasitələrin  alınması  üçün  lazım  olan  ehtiyacı  da  ödəyir. 
Yağ  turşuları  yuyucu  vasitələrin  alınması  üçün  əsas  xammaldır. 
Yağ  turşularını  isə  neftayırma  zavodlarında  dizel  yanacağının 
deparafinsizləşdirilməsi  qurğusunda  istehsal  etmək  olar.  Kerosin 
və  dizel  distillatlarının  hidrotəmizləmə  qurğularında  alınan 
qazların  tərkibində  olan  H
2
S  dizel  və  kerosin  distillatlarını 
kükürddən  təmizləmək  üçün  hidrogenləşdirmə  proseslərinin 
nəticəsində alınır. 
 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
15 
1.2. Neftin kimyəvi və karbohidrogen tərkibi 
Neftin  ümumi  tərkibi  –  neftin  tərkibində  1000  -  ə  qədər 
fərdi  maddə  vardır  ki,  onların  da  böyük  hissəsi  maye 
karbohidrogenlər (> 500 maddə və  ya adətən kütləcə 80—90 % - 
i)  və  heteroatom  üzvi  birləşmələrdən  (4—5%),  əsasən  də  sulfidli 
(250  –  yə  qədər  maddə),  azotlu  (>  0  maddə)  və  oksigenli  (85-ə 
qədər maddə), həmçinin  də  metalüzvi  (əsasən vanadium və nikel 
üzvi  birləşmələr)  birləşmələrdən  ibarətdir.  Yerdə  qalan 
komponentlər —  həll  olmuş  karbohidrogen  qazları  (0,1-4%-ə 
qədər  C
1
-C
4
),  su  (10%  -  ə  qədər),  mineral  duzlar  (əsasən  0,1—
4000  mq/l  və  çox  xloridlər),  üzvi  turşu  duzlarının  məhlulları  və 
digər  mexaniki  qatışıqlardan  (gil,  qum,  əhəngdaşı  hissəcikləri) 
ibarət olur. 
 Neftin  karbohidrogen  tərkibi  -  Neftin  tərkibində  425-ə 
qədər  karbohidrogen  birləşmələri  vardır.  Neftin  əsas  hissəsi  3 
qrup  karbohidrogenlərdən  ibarətdir:  parafin  (metan  sırası 
karbohidrogenləri),  naften  və  aromatik  karbohidrogenlər.  Neftin 
tərkibində  əsasən parafin (həcmcə  adətən 30-35  %, daha az 40  – 
50%),  naften  (25-75%),  az  miqdarda  aromatik    (adətən  10-20%, 
daha  az  35%)  və  qarışıq  və  hibrid  quruluşlu  (məsələn,  parafin-
naften,  naften-aromatik)  karbohidrogenlər  olur.    Bütün  neftlər 
karbohidrogen  tərkibinə  görə  aşağıdakı  qruplara  bölünür:  1) 
metan-naftenli, 2) naften-metanlı, 3) aromatik-naftenli, 4) nafenli- 
aromatik, 5) aromatik- metanlı, 6) metanlı-aromatik və 7) metan-
aromatik-naftenli.  Bu  təsnifatda  neftin  tərkibində  az  olan 
karbohidrogenin adı birinci yazılır.  
Metan  karbohidrogenləri  (alkanlar)  kimyəvi  cəhətdən  daha 
möhkəm olur, onlar doymuş karbohidrogenlər adlanır və  C
n
H
2n+2 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
16 
formulu ilə göstərilir. Əgər alkan molekulunda karbon atomlarının 
sayı birdən dördə qədər olarsa (СН
4

4
Н
10
) karbohidrogenlər qaz 
halında,  5 -dən 16-ya qədər olarsa (C
5
H
16
-C
16
H
34
) maye, 16 –dan 
yuxarı olduqda isə (С
17
Н
36
 və yuxarı)  bərk (məsələn, parafin). 
Naften (tsiklanlar və ya alitsiklik) karbohidrogenləri (C
n
H
2n

tsiklik  quruluşa  malik  olduqlarına  görə  onları  bəzən  karbotsiklik 
birləşmələr də adlandırırlar. Naften karbohidrogenlərinin tərkibin-
də  olan  bütün  karbon  atomları  hidrogenlə  doydurulduğuna  görə 
naftenli  neftlər  davamlı  xassəyə  malikdirlər.  Aromatik  karbo-
hidrogenlər  və  ya  arenlər  (С
n
Н
n
)  tərkibində  ən  az  hidrogen 
saxlayan birləşmələrdən hesab olunur.   
Karbohidrogenlərlə  yanaşı  neftin  tərkibində  digər  siniflərə 
mənsub  birləşmələr  də  olur.  Adətən  bu  sinif  birləşmələrin 
hamısını  heterobirləşmələr qrupuna aid edirlər. Neftin tərkibində 
həm  də  karbohidrogen  nüvəsində  kükürd,  azot  və  oksigen  kimi 
elementlər  saxlayan  380  –  a  qədər  mürəkkəb  heterobirləşmələr 
aşkar  olunmuşdur.  Göstərilən  birləşmələrin  əksəriyyəti  kükürdlü 
birləşmələr  –  merkaptanlara  aiddir.    Bu  maddələr  xoşagəlməyən 
iyə malik zəif turşulardır.  Onlar metallarla duza oxşar birləşmə - 
merkaptidlər  əmələ  gəitirirlər.  Neftin  tərkibindəki    merkaptanlar 
tərkibində  SH  qrupu  ilə  birləşmiş  karbohidrogen  radikalı  olan 
birləşmələrdir  (məsələn  metilmerkaptan  CH
3
  –  S  –  H).  Merkap-
tanlar boruları və metaldan hazırlanmış qazma qurğuları və mədən 
obyektlərinin  avadanlıqlarını  dağıdıb  korroziyaya  uğradır.  Neftin 
tərkibindən  həm  də  qeyri  karbohidrogen  birləşmələri  –  alfalt-
qətranlı,  porfirinlər,  kükürd  və  kül  də  olur.  Neftin  asfalt-qətranlı 
hissəsi  tünd  rəngli  maddə  olub  benzində  qismən  həll  olur.  Həll 
olan  hissə  asfaltenlər,  həll  olmayan  hissə  isə  qətran  adlanır. 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
17 
Qətranın tərkibində neftin ümumi tərkibində olan oksigenin 93%-i 
qədər oksigen olur.  
Porfirinlər  –  üzvi  mənşəli  xüsusi  azotlu  birləşmələrdir. 
Hesab  edirlər  ki,  bu  birləşmələr  bitki  xlorofili  və  heyvan 
hemoqlobinindən əmələ gəlir. 200-250
о
С temperaturda porfirinlər 
dağılırlar.   
Kükürd  neft  və  karbohidrogen  qazının  tərkibində  geniş 
yayılmışdır.  Neft  və  karbohidrogen  qazının  tərkibində  kükürd 
adətən  ya  sərbəst  halda  ya  da  birləşmələr  şəklində  (hidrogen-
sulfid,  merkaptanlar)  olur.  Kükürdün  miqdarı  0,1-5%  həddində 
dəyişir,  lakin  bəzən  xeyli  artıq  da  ola  bilir.  Məsələn,  bəzi  neft 
yataqlarında  (Astraxan  yataqlarında)  çıxarılan  neftin  tərkibində 
hidrogensulfidin miqdarı 24 %- ə çatır. 
Neftin  tərkibində  kül  hissəsi  –  neftin  yandırılması  zamanı 
alınan  qalıqdan  ibarətdir.  Bu  qalıq  müxtəlif  mineral  birləşmələr-
dən  –  daha  çox  dəmir,  nikel,  vanadium,  bəzən  də  natrium  duz-
larından ibarət olur.  
 Neftin tərkibində oksigen birləşmələr şəklində, həmçinin də 
naften  turşularının  tərkibində  (6%-ə  qədər):  –  C
n
H
2n-1
(COOH), 
fenolların  (C
6
H
5
OH)  təribində  (1%-ə  qədər),  həmçinin  də  yağ 
turşuları  və  onların  törəmələri–  C
6
H
5
O
6
(P)  şəklində  olur.  Nefin 
tərkibində azotun miqdarı 1%-dən artıq olmur. Onun əsas hissəsi 
qətranların  tərkibində  olur.  Neftin  tərkibində  qətranların  miqdarı 
neft  kütləsinin  60%-i,  asfaltenlərin  miqdarı  isə  16%-i  qədər  ola 
bilər.   
Asfaltenlər  bərk  qara  rəngli  maddələrdir.  Tərkiblərinə  görə 
qətranlara  bənzəyir,  lakin  tərkiblərində

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
18 
genlərində həll olduğu halda, asfaltenlər metan sırası karbohidro-
genlərində  həll  olmur,  naften  karbohidrogenlərində  qismən  və 
aromatik  karbohidrogenlərində  isə  yaxşı  həll  olurlar.  “Ağ” 
neftlərdə  qətranlar  az  miqdarda  olur,  asfaltenlər  isə  ümumiyyətlə  
olmur.   
1.3. Neftin elementar tərkibi və heteroatom 
komponentləri 
Neftin tərkibində karbohidrogenlərlə  yanaşı qatışıq atomlar 
saxlayan  maddələr  də  vardır.  Kükürdlü  birləşmələr —  H
2
S
merkaptanlar,  mono-  və  disulfidlər,  tiofenlər  və  tiofanlar, 
həmçinin  də  politsiklik  və  s.  birləşmələr  (70—90%-i  qalıq 
məhsullar  -  mazut  və  qudronun  tərkibində  toplanır);  azottərkibli 
birləşmələr —  əsasən  piridin,  xinolin,  indol,  karbazol,  pirrol 
homoloqları,  həmçinin  də  porfirinlər  (böyük  hissəsi  ağır 
fraksiyalar  və  qalıqların  tərkibində  toplanır);  oksigenli 
birləşmələr —  naften  turşuları,  fenollar,  qətran-asfaltenli  və  s. 
maddələr  (əsasən  yüksəktemperaturda  qaynayan  fraksiyaların 
tərkibində  olur).  Neftin  elementar  tərkibi  (%):  82-87 C;  11–14,5 
Н; 0,01–6 S (nadir hallarda 8-ə qədər); 0,001–1,8 N; 0,005–0,35 
O  (nadir  hallarda  1,2–yə  qədər)  və  s.  Neftin  tərkibində  50  –  dən 
çox  element  aşkar  edilmişdir.  Göstərilənlərlə  yanaşı  neftin 
tərkibində  V(10
−5
 – 10
−2
%), Ni(10
−4
–10
−3 
%), Cl (izindən tutmuş 
2×10
−2
%–ə qədər) və s. olur. Neftin tərkibi çıxarıldığı yataqlardan 
asılı  olaraq  müxtəlif  hədlərdə  dəyişir.  Cədvəl  1.2.–də  müxtəlif  
yataqlardan  çıxarılan  neftlərin  elementar  tərkibi  (%  ilə),  cədvəl 
1.3-də müxtəlif yataqlardan çıxarılan neftlərin əsas karbohidrogen 
tərkibi  (300°С–yə  qədər  temperaturda  qaynayan  fraksiyalara 
görə % ilə) göstərilmişdir. 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
19 
                                                                    Cədvəl1. 1.2  
Müxtəlif  yataqlardan çıxarılan neftlərin elementar tərkibi (% ilə) 
Neft 
yataqları 
Sıxlıq, 
q/sm
3
 





Kül 
Uxtin (RF)  0,897  85,30  12,46  0,88  0,14 

0,01 
Qroznı (RF)  0,850  85,95  13,00  0,14  0,07  0,74  0,10 
Suraxanı 
0,793  85,34  14,14  0,03 

0,49 

Kaliforniya 
(ABŞ) 
0,912  84,00  12,70  0,40  1,70  1,20 

 
Cədvəl 1.3. 
Müxtəlif  yataqlardan çıxarılan neftlərin əsas karbohidrogen 
tərkibi (300°С –yə qədər temperaturda qaynayan                        
fraksiyalara görə % ilə) 
Neft yataqları 
Sıxlıq, 
q/sm
3
 
Parafinlər 
Naften-
lər 
Aromatik 
karbohidro-
genlər 
Perm (RF) 
0,941 
8,1 
6,7 
15,3 
Qroznı (RF) 
0,844 
22,2 
10,5 
5,5 
Suraxanı 
(Azərbaycan) 
0,848 
13,2 
21,3 
5,2 
Каliforniya 
(ABŞ) 
0,897 
9,8 
14,9 
5,1 
Теxas (ABŞ) 
0,845 
26,4 
9,7 
6,4 
Neftin  təmizlənməsi –  neft  məhsullarının  tərkibində  olan, 
yanacaq  və  yağların  istismar  xassələrinə  pis  təsir  göstərən,  

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
20 
arzuolunmaz  komponentlərin  təmizlənməsi.  Neftin  kimyəvi 
təmizlənməsi  müxtəlif  reagentlərin  təsiri  ilə  aparılır.  Ən  sadə 
təmizlənmə  üsulu  9296%–li  sulfat  turşusu  və  ya  oleum  iştirakı 
ilə həyata keçirilir. Qatı sulfat turşusu və ya oleum ilə doymamış 
və  aromatik  karbohidrogenlərin  kənar  edilməsi  mümkündür. 
Neftin  fizikikimyəvi  təmizlənməsi  təmizlənəcək  məhsulun 
tərkibində olan arzuolunmaz komponentlərin seçici  həlledicilərin 
köməyi  ilə  kənar  edilməsi  prosesinə  əsaslanır.  Qeyri-polyar 
həlledicilər  (propan  və  butan)  neft  emalı  prosesində  yaranan 
qalıqların  (qudron)  tərkibindən  aromatik  karbohidrogenlərinin 
kənar  edilməsində  (deasfaltlaşma  prosesi)  istifadə  olunur.  Polyar 
həlledicilər  (fenol  və  s.)  yağ  distillatlarından  tərkibində  qısa  yan 
zəncir saxlayan politsiklik aromatik karbohidrogenlərin, kükürdlü 
və  azotlu  birləşmələrin  təmizlənməsində  istifadə  olunur. 
Adsorbsiya  üsulu  ilə  təmizlənmə  zamanı  neft  məhsullarından 
doymamış  karbohidrogenlər,  qətranlar,  turşular  və  s.  maddələr 
kənar edilir. Adsorbsiya üsulu ilə təmizlənmə qızdırılmayan hava 
ilə  adsorbentlərin  kontaktlaşdırılması  və  ya  məhsulun  adsorbent 
dənələri  içərisindən  filtrlənməsi  ilə  həyata  keçirilir.  Katalitik 
təmizlənmə-mülayim  şəraitdə  kükürdlü  və  azotlu  birləşmələrin 
hidrogenləşdirici  emal  yolu  ilə  kənarlaşdırılmasına  əsaslanır. 
Tətbiqi  –  xam  neft  bilavasitə  istifadə  olunmur.  Neft  əsasında 
texniki  qiymətli  məhsuların,  əsasən  də  motor  yanacaqlarının, 
həlledicilərin,  kimya  sənayesi  üçün  xammalların  alınması 
məqsədilə  nefti  emal  prosesinə  uğradırlar.    Neft  dünya  miqyaslı 
yanacaq-energetik  balansında  aparıcı  yerlərdən  birini  tutur:  onun 
enerji  ehtiyatlarının  ümumi  istehlakındakı  payı  48%  təşkil  edir. 
Gələcək  perspektivlərdə  bu  pay  getdikcə  atom  və  digər  enerji 
növlərinin  tətbiqi,  həmçinin  də  maya  dəyərinin  artması  və 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
21 
hasilatının azalması  ilə azalacaqdır.  Dünya üzrə kimya və neft-
kimya  sənayesinin  sürətlə  inkişafı  ilə  əlaqədar  olaraq  neftə  olan 
tələbat ancaq yanacaq və yağların emal olunması ilə deyil həm də 
sintetik  kauçuklar,  liflər,  plastik  kütlələr,  səthi  aktiv  maddələr, 
yuyucu vasitələr, plastifikatorlar, aşqarlar, boyaqlar və s. istehsalı 
üçün  xammal  mənbəyi  olduğuna  görə  artır.  Neftdən  alınan 
xammallar  arasında  göstərilən  istehsal  sahələrində  ən  çox  tətbiq 
olunan maddələr: parafin karbohidrogenləri – metan, etan, propan, 
butanlar,  pentanlar,  heksanlar,  həmçinin  də  yüksək  molekul 
çəkisinə  malik  (molekulunda  10–20  karbon  atomu  olan)  naften 
karbohidrogenləri;  aromatik  karbohidrogenlər  – 

B.Ş.Şahpələngova, N.Ə.Səlimova 
 
 
22 
   
                       Şəkil 1.1. Neftin tətbiq sahələri 
Mastika 
Spirtlər 
Vazelin 
Avtollar  
   Parafin   
   Neft 
Üzvi şüşə 
Plastik kütlələr 
Dərmanlar 
Sintetik kauçuklar 
 
Asetilen  
Transforma-  
   tor yağı 
Sürtkü yağı 
Yağ turşuları(sabun) 
  
Polietilen 
       
Qaz  
Mator  yanacağı 
Etanol  
      
Etilen 
   Dizel yanacağı 
Benzin  
    
Yüngül
 
distillat 
Kerosin  
Solyar
 
yağı
 
Asfalt 
Bitum  
Mazut  
Qazolin 
Naftalin 
Laklar 
Aromatik 
karbohidrogenlər 
Benzol  
Toluol  
Anilin 
liqroin 
Ətriyyat 

Əsas üzvi və neft kimya sintezinin texnologiyası 
 
 
23 
 
Şəkil 1.2. Neftin krekinqi prosesində alınan məhsulların 
tətbiqi 
 
Dərman 
mazları 
Ətriyyat 
yağları 
Lavsan lifi 
Həlledicilər 
Antifrizlər 
Qliserin 
Neft 
Etilenqlikol 
 
 
Propilen və 
 digər  doymamış 
 karbohidroğenlər 
Daxili yanma 
 
mühərrikləri 
üçün 
  yanacaqlar 


Download 3.11 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling