Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 1 noyabr 2004-cü il tarixli 816 saylı əmri ilə təsdiq olunub


Download 4.12 Mb.

bet1/66
Sana10.01.2019
Hajmi4.12 Mb.
TuriDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   66

 

 

 



İLHAM RƏHİMLİ 

 

 



 

AZƏRBAYCAN 

TEATR 

TARİXİ 

 

 



 

 

 



 

 

D ə r s l i k 



 

Dərslik Azərbaycan Respublikası 

Təhsil Nazirliyinin 1 noyabr 

2004-cü il tarixli 816 saylı 

əmri ilə təsdiq olunub 

 

 



 

 

 



 

 

 



ÇAŞIOĞLU 

      2005 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Elmi redaktor: Timuçin Əfəndiyev 

                        filologiya elmləri doktoru, professor 

 

Rəyçilər:          Nizaməddin Şəmsizadə 



                        filologiya elmləri doktoru, professor 

                            



                        Məryəm Əlizadə 

                         

 sənətşünaslıq doktoru, professor 

 

                        Rafiq Sadıqov 

                        sənətşünaslıq namizədi, professor 

 

 

 



 

 

R 55. İlham Rəhimli. Azərbaycan teatr tarixi.  

          Bakı: Çaşıoğlu, 2005 - 864 s. 

 

 



 

 

 



 

 

 



© "Çaşıoğlu nəşriyyatı", 2005 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

Azərbaycan teatr tarixi milli teatrşünaslıq  

elmimizdə ilk dəfə belə monumental və fundamental  

şəkildə araşdırılıb. Müəllif kökü eramızdan əvvəllərə  

gedib çıxan xalq oyun-tamaşalarından tutmuş çağdaş  

teatr prosesinə qədər böyük bir dövrü əhatə edib. 

Kitabda həmçinin Tiflis, İrəvan, Aşqabad  

və Təbriz şəhərlərində fəaliyyət göstərmiş  

Azərbaycan teatrlarının tarixi də bölmə-bölmə 

araşdırılıb. Onlarla dramaturqun və teatr  

xadiminin yaradıcılıq portret-oçerkləri zəngin 

faktlarla işlənilib. 

  

 



 

 

 

 

MİLLİ "OYUN" MƏDƏNİYYƏTİ 

 

Hələ insanlarda dil ünsiyyəti yaranmamışdan milyon-milyon illər  əvvəl adamlar "danışan" 



hərəkət oyunları toplusuna malik olmuşlar. Dünyanın hər dörd cəhətindəki müxtəlif təbiətli 

məkanlarda yaşayan ilk ibtidai insanlar ən uzağı qonşu qəbiləni tanıyırdılar. Ancaq bu gün elm sübut 

edib ki, bir-birlərindən xəbərsiz olsalar da, onların hərəkət "oyunları" ilə "danışmalarında" bənzərlik, 

eynilik həddindən artıq çoxdur. 

İnsanların ov ovlamaları, quş quşlamaları özü böyük bir oyun idi. Ova çıxanlar hərəsi bir 

səmtdə, gizləndikləri yerdə  hərəkətlərlə "danışır", özləri də düşünmədən oyun anlamının ifadə 

vasitələrini zənginləşdirirdilər. Amerika qitəsində hindu tayfaları, Afrikada cəngəllik sakinləri, 

Asiyada çinlilər, Subyerdən (Sibirdən), Altaydan üzü Xəzərə (Xas ər, Xəzər dənizi) bütün ər 

türklər... bir-birindən xəbərsiz olublar və bu, şəksizdir. Amma onların hamısı ovu böyük oyun 

ritualında icra ediblər: 

vəhşi heyvanın dərisinə bürünüb əllərindəki ibtidai silahlarla onu öldürmək üçün şlkara 

yaxınlaşıblar; 

hərə öz yurdundakı quşun səsini çıxartmaqla tələ qurub, ov gözləyib; 

ovlanan qida qənimətinin dövrəsmdə  hərəkət oyunları göstərilib. Həmin oyunlar ritual 

səciyyəsi daşıyıb. 

Sirri-xuda kimi qəbul etdiyimiz təbiətin özü oyundur: gecəsi var, gündüzü var, qarı var, 

yağışı var, zəlzələsi var, vulkanı var, ruzigarı var, dumanı var, çəni var... Deməli, təbiətin özü ən 

böyük,  ən qüdrətli oyunbazdır. Dahi Vilyam Şekspir də deyib ki, bütün insanlar aktyordurlar. 

(Aktyor sözü fransızca "aqteuar", "aqtor" sözlərindəndir. Mənası ifaçı, oyunçu deməkdir). 

Minilliklərdən üzü bəri gəldikcə insanlar dərk ediblər ki, od-ocaq, ocağa bağlılıq isə oturaq 

həyat deməkdir. Odu işıq kimi qəbul etmək Günəşə sitayişin rəmzidir və dünyanın, istisnasız olaraq, 

bütün xalqlarının onunla bağlı oyunları və mərasimləri mövcuddur. 

Qədim türk inanclarına görə çirki üç şey təmizləyə bilər: Su, Od, Torpaq. Ayrılıqda bunların 

üçü ilə də bağlı müxtəlif türk xalqlarında oyunların olduğu bəllidir. 

Dünyanın olum-ölüm gərdişində  əbədiyyət,  əbədiyyətdə  və ruhların ölməzliyində tarixin 

dairəvi hərəkəti, hərəkət dairəsində Günəşin rəmzi var. Türklər öz miflərində,  əsatirlərində, həyat 

tərzlərində bu təfəkkür dərkinin onlarca oyununu yaradıblar və yaşadıblar. 

"Ölüm" anlayışında həyatın səngiməz inkişafı var və bu, nəsil  əvəzetmələrində davamlılıq 

yaradır. Davamlılığın bir qolu da toydur ki, dünya xalqlarının bütün dinlərdən  əvvəlki toy 

mərasimləri özü möhtəşəm oyun olub. Əvvəlcə yalnız söz və  hərəkətlə qurulan oyunlar milyon-

milyon illər keçdikcə musiqiylə, sözlə yeni formalarda düzənləniblər. 

"Ölüm" torpaqdan doğulanın torpağa qayıtması, ruhların səmaya qovuşması kimi qəbul 

olunub.  Şərqli, qərbli, cənublu,  şimallı insanlar düşüncə, təfəkkür ilə deyil, yaslamaları  təhtəlşüur 

oyunlama tərzində yaşadıblar. Bunlardan da biri qədim türklərdə "Yuğ" mərasimi adlanıb. 

Şərqdə sehrbazlıq, hipnozçuluq, hoqqa göstərib "möcüzə" çıxarmaq Antik yunan teatrından 

min-min illər əvvəl də olub. Həmin oyunların oyunçuları, oyunçuların da tamaşaçıları, oyunbazlığın 

isə çıxarılma yerləri vardı. 

Osmanlı alimi Türhanın fikrincə, Dionisin keçi mərasimi kiçik Asiyadan gəlir. Burada da 

onun anlayışı bağlanır torpağa, oda, suya və bir də oturaq həyata. 

Dionis bayramları  qədim Romada keçirilən Vakx mərasiminə çox bənzərdir. Dionis yunan 

mifologiyasında bitki Allahı, üzümçülük və  şərabçılıq hamisidir. Əsatirə görə, Dionis baş Allah 

Zevsin və Fiya padşahı Kabının qızı Semelanın oğludur. 



Eramızdan  əvvəlki VI-IV əsrlərdə  təşəkkül tapmış Dionis bayramları,  əsasən, dörd tipdə 

olub. 


Böyük (yaxud şəhər) Dionis bayramı.  Mərasim mart ayının sonunda və aprel ayının 

əvvəlində keçirilib. 



Leneylərin Dionis bayramı. Şənlik yanvarın sonunda və fevralın əvvəlində düzənlənib. 

Antesterilərin Dionis bayramı. Bu bayram fevralın sonunda və martın  əvvəlində qeyd 

edilib. 


Kiçk (yaxud kənd) Dionis bayramı. Təntənə dekabrın sonunda və yanvarın  əvvəlində 

göstərilib. 

Elm onu da sübut edib ki, insanlar dörd milyon il bundan əvvəl heyvanlar içərisində ilk dəfə 

keçini əhliləşdiriblər. Elm dönə-dönə bunu da sübut edir ki, ana südünə ən yaxın olanı məhz keçi 

südüdür. Dünya xalqlarının oyunlarının  əksəriyyəti keçi ilə bağlıdır. Azərbaycanın oyun 

qəhrəmanları arasında keçi obrazı ilə rəqabətə yalnız kosa personajı girə bilər. 

Oyunun türkdilli xalqlarda etimologiyasma toxunmazdan əvvəl, dünyada bu anlama müxtəlif 

estetik və fəlsəfi münasibətlərinin bəzi məqamlarına nəzər yetirmək səmərəli olar. 

İyirminci  əsrin görkəmli tarixçisi və  mədəniyyətşünası, Hollandiya alimi Yohan Heyzinqa 

dünya humanist düşüncəsinin nadir əsərlərindən sayılan "Homo Ludens" ("Oynayan insan") 

kitabında oyun fenomenini, onun anlayış  və stixiyasını, funksiyasını,  əhəmiyyətini  ətraflı  təhlilə 

çəkib. Mütəfəkkirin düşüncə  zəncirbəndi "oyun mədəniyyətdən qədimdir" postulatından başlayır. 

Onun qənaətinə görə, oynamaq meyili yalnız insanlara deyil, heyvanat aləminə  də xas olan 

tələbatdır. Əsatirlər, mərasimlər, ayinlər daha sonralar yaranıblar. 

Bu fikri açıqlayan alim göstərir ki, əsatir və  mərasimin bətnində  mədəni həyatın böyük 

aparıcı qüvvələri mayalanır. 

Ilk növbədə  də hüquq və asayiş, ünsiyyət və  işgüzarlıq,  əsnafçılıq və incəsənət,  şeiriyyət, 

savad, elm. Beləliklə, bütün bunlar öz kökləri ilə oyun tədbirlərindən şirələnirlər. 

Oyun nıədəniyyətinin mühüm mərhələsindən olan bayram, şənlik, qutlama, şərəfləndirmə 

tədbirlərinə nəzər yetirən alim bu olaylarda da oyunun ilkinliyini xüsusi vurğulayır. 

İlahi, sehrli mistik məzmunlu bayram şənliklərinin daxili quruluşlarında maraqlı oyun 

əlamətləri var. Mərasim keçirən insanlar sövq-təbii duyublar ki, onlar öz oyunları ilə müəyyən 

müqəddəs xeyri (qutu) həyata keçirirlər, ali dəyərlərlə özlərinin var olmalarını təsdiqləyirlər. Bütün 

oyunlar  şən olur, sərbəst  şəkildə, lakin bayram ovqatında baş verir. Ayrı-ayrı ayinlər bəzən qanlı 

olsa da, mənəvi sınaqlar sərt və  qəddar görünsə  də, oyunçuların istifadə etdikləri maskalar dəhşət 

doğursa da, bütün görüntülər bayram ovqatı ilə bağlanır. Həmin məqamda insanların adi həyatı bitir, 

ruhlarda, daxili ehtiraslarda dərkolunmaz səmaviliyə tapınmaq duyğusu güclənir. 

Ciddilik oyunun antonimi deyil. Hələ Aristotel eramızdan əvvəl söyləmişdi ki, "ciddi olmaq 

istəyirsənsə, oyna". Oyunun tərsi, antonimləri mədəniyyətsizlik, barbarlıq, cəhalətdir. Çağdaş 

dünyanın bütün inkişaf etmiş, sivilizasiyanın yüksək pilləsində duran milli mədəniyyətlərin, 

istisnasız olaraq, hamısı ibtidai, əski oyunlardan faydalanmaq mərhələsini keçmişlər. 

İnsanlar hələ dil ünsiyyətinə yiyələnməmişdən  əvvəl təbiətlə "olum, ya qalım" cənginə 

giriblər. Girdikcə  də mühitlə  əlaqələri dərinləşib, müəyyən dərketməyə yiyələniblər. Bunlar da

əsasən, insan və təbiət, insan və ov (quş, heyvan, yırtıcı...) oyunları əsasında intişar tapıb. Nəticədə 

də teatr ünsürlü tamaşalar doğulublar. Həmin tamaşalar isə müxtəlif mənalar, müxtəlif estetik 

səciyyələr kəsb ediblər. Eyni zamanda insanlar dərkolunmaz təbiət hadisələrini 

fövqəlbəşərləşdirərək, ilahiləşdirərək ona tapınmğı ehtiva edən mərasim oyunları yaradıblar. 

Dünya elmi dönə-dönə sübut edib ki, eramızdan əvvəl yaşamış Pifaqor, Demokrit, Aristotel, 

Platon kimi dühalar "Avesta" təlimini dərindən öyrənmişdilər və onun mahiyyətini idraki təfəkkürlə 

mənimsəmişdilər. Xalqımızın  milli-dini mədəniyyət abidələrindən olan, Zərdüştiliyi təbliğ edən 

"Avesta"nın Yasna, Qat, Yast kimi bəhslərində oyun tamaşanın güclü estetik prinsipləri,  əlvan 


formaları mövcuddur. Burada xor, xoreoqrafiya, rəqs, danışıq məharəti, pantomima vərdişləri 

ahəngdar sintezdə birləşib. 

Azərbaycanlıların məskunlaşdıqları ərazilərdə mədəniyyətin təşəkkül yollarını izləyən ingilis 

alimi Riçard Fray eramızdan əvvələ istinad edərək yazırdı ki, Persepolda və onun ətrafında yeni illə 

bağlı bayram şənlikləri və başqa təntənələ keçirilib. Tədqiqatçı onu da qeyd edir ki, müsəlman 

məscidinin əzəmətli ibadətgah yeri qədim Suzdakı möhtəşəm Appadan sarayının əzəmətli salonunun 

prototipidir. 

Təxti-Cəmşidin Appadan salonundakı  rəsmlərində musiqiçilərin, oyun-tamaşaların da 

təsvirləri vardır. Qeyd edim ki bu salonun, bütövlükdə Persopolun tikintisində həm Midiyanın, həm 

Lidiyanın, həm də Misirin, Hindistanın və başqa ölkələrin ustaları  fəal iştirak etmişlər. Təbii ki, 

gəldikləri öikənin mədəniyyətinə  bələd olmayan ustalar burada dünya şedevrlərini yarada 

bilməzdilər. Üstəlik də, həmin memar və ustalar görüb-götürdükləri oyunların elementlərini öz 

vətənlərinə aparınışlar. Filosof Hegel estetikaya aid mühazirələrində  qəti hökm verirdi ki, Antik 

Yunanıstanda keçirilən Dioni şənliklərindəki şən xor, fallik mahnılar bu məmləkətə məhz Şərqdən 

keçib. 

Dünyanın ən qədim elm qaynaqlarında türk dilində işlənən "oyun", "oyun babası" sözlərinə 



rast gəlinir. Görkəml alim Mirəli Seyidovun elmi qənaətlərinə görə, oyun sözü türk dilli xalqların 

mifoloji, qam-şaman görüşləri, mərasim meydan tamaşaları ilə bağlıdır. Bir çox xalqlar, o cümlədən 

altaylar, qırğızlar və başqırdlar qam-şamana və onun keçirdiyi ayinə oyun demişlər. Unutınayaq ki, 

xalq şam-qamanı ağıl və zəka sahibi kimi qəbul edirdi. Çalmağı, plastik, ecazkar hərəkətlərlə rəqs 

etməyi, sehrli oxumağı, loğınanlığı, cadukünlüyü məharətlə bacaran şam-qamanın (və ya qam-

şamamın) hörməti el müdriki səviyyəsində möhtərəm tutulurdu. 

Buna görə  də, müxtəlif xarakterli mərasimlərdə, meydan oyun-tamaşalarında bütün 

göstərilənləri düzənləyənə oyunbabası (oyun babası) deyirmişlər. Çağdaş teatr deyimində rejissor 

(latınca mənası "leqo" sözündən götürülüb və fransız dilində formalaşıb. Mənası idarə etmək, 

müəyyən səmtə yönəltınəkdir), adlandırılan oyunbabası  mərasimin ağsaqqalı, elin müdrik adamı 

sayılıb, ehtiramı uca tutulub. 

Yuğ oyun-tamaşalarının formalaşmasında, kütləviliyində, özünün estetik prinsiplərini, 

poetika göstəricilərini cilalamasında oyun babalarının böyük xidməti olub. Türkdilli xalqlarda yuğ 

sözünün, onun fonetik variantlarının matəm, qəbir, ölü basdırmaq mərasimi və sairə bu kimi 

mənaları vardır. Bu sözə islamdan əvvəlki yüzilliklərin abidələrində, "Gültəkin"də, Mahmud 

Qaşqaridə rast gəlinir. Hazırda Çində yaşayan türkdilli solarlar ölü üstündə söylənən ağıya, çəkilən 

yanıqlı bayatılara "uyğu" deyirlər. 

Bir daha o fikrə  gəlirəm ki, Azərbaycan türkləri həm müxtəlif mərasimlərlə, həm təbiətlə, 

həm məişətlə, həm də ölümlə bağlı çoxlu oyun-tamaşalar yaratmış  və onu mədəniyyətimizin 

ayrılmaz bir qolu kimi inkişaf etdirmişlər. Bu inkişaf özünün fərdiliyini saxlamaqla yanaşı, dünya 

oyun mədəniyyəti prosesinin üzvi qolu olmuşdur. 

Son qənaətdə qətiyyətlə deyə bilərəm ki, milli sərvətimizin mədəni qollarından biri də geniş 

kütləvilik qazanmış etno-mədəni oyun-tamaşalardır. 

  

 



XALQ OYUN-TAMAŞALARI 

 

Açıq havada oynanılan, el-oba məskunlaşan yurdun mərkəzində,  şəhər meydançalarında, 



karvansaraylarda, bazar içində, küçələrdə, kənd  əkənək yerlərinin yanında göstərilən kütləvi xalq 

tamaşalarına ümumiləşdirilmiş  şəkildə, sənət növü kimi "meydan teatrı" deyilir. Meydan teatrı 

xalqın mənəvi varlığını, idrakının təkamül mərhələlərini, dünyanın dərkolunmaz hadisələrinə 

münasibətini, əsatir və folklor mədəniyyətinin estetik prinsiplərini müxtəlif məzmun və formalarla 

təcəssüm etdirən oyun vasitələrinin, üslub və janrlarının bədii toplumudur. 

Meydan tamaşalarını şərti olaraq dörd bölümə ayırmaq olar: 



mərasim və əsatir şənlik oyun-tamaşaları; 

kütləvi həyat və məişət etno-mədəni oyun-tamaşaları; 

əyləncəli səhnə oyunları; 

mistik xarakterli şəbih tamaşaları. 

Azərbaycanda mərasim tamaşalarını ümumiləşdirib iki qismə bölmək olar: mövsümi 

mərasimlər və məişət mərasimləri. 

Mövsümi mərasimlər yazın gəlişi, əkinin başlanması, məhsulun yığılması, elin-elatın yaylağa 

çıxması, qoyun qırxını ilə əlaqəlidir. 

Məişət mərasimlərinə aşıq toyları, dərviş düyünləri, ölən igidlərin şəninə ağılar deyib, bayatı 

çağırmaq, yuğlama (ağlama) məclisi qurmaq, vəsfi-hal oyunları aiddir.  

Dodu-qodu. Kütləvi xalq mərasimi tamaşalarından olan Qodu-qodu (Dodu-dodu da deyilir) 

yurdumuzda aramsız yağan,  əkinə  və biçinə ziyan vuran leysanlara son qoymaq məqsədilə 

keçirilirdi. Tamaşada qadın obrazını xatırladan xırdaca Kuklalar düzəldilirdi və ona "qodu" 

deyilirdi. 

Bu, Günəş tanrısını, sonraki illər Günəşin özünü təmsil edirdi. Oyun iştirakçıları yağışa 

məhəl qoymadan qapı-qapı gəzərək qodunun şəninə nəğmələr oxuyur, tərifli sözlər deyir, onu vəsf 

edirdilər. Onları musiqiçilər müşayiət edirdilər. Qodunu qırmızı parçalarla bürüyürdülər və bu da 

Günəşin rəmzi kimi səciyyələnirdi. 



Kəvsər. Qışı qorxutmaq, onun tufan-boranına hazır olmaq məqsədilə keçirilən el mərasiminə 

kəvsəc deyilib. Kəvsəc oyununun təşkilatçıları  qışın mənfur obrazını canlı vermək məqsədilə  ən 

bacarıqlı, çevik, çalıb-oxuyan, məzəli danışan təlxəyə  cırcındır paltar geyindirir, onun üz-gözünü 

kömürlə, unla eybəcər hala salır və sonra da qatıra mindirib kəndi, obanı gəzdirirdilər. 



Cütçü  şıımıı. Adından göründüyü kimi, bu mərasim sırf - əkinçiliklə bağlıdır. Ulu 

zamanlarda insanların torpağa ilahi varlıq kimi tapındıqlarını təcəssüm etdirib. Novruz bayramının 

torpaq çərşənbəsində icra olunan Cütçü şumu oyun-tamaşası yalnız  əkənək torpağı bol olan 

kəndlərdə göstərilirdi. Mərasim cüt və kotanın vəsfi-halı kimi dəyərləndirilirdi. Adətən, ən bərəkətli 

əkin sahəsinin yanındakı meydançada keçirilirdi. 

Yel baba. Bu oyun zəmilərdən taxıl biçilib xırmanlara toplanandan sonra keçirilirdi. Məqsəd 

taxıl sovurmaq naminə meh əsdirmək üçün Yel tanrısını köməyə çağırmaq olub. Mərasimdə "A yel 

baba, yel baba" nəğmə-gözəlləməsi xorla oxunardı. Mahnının ifaçıları  nəğmədə oxunan sözlərin 

məna və məzmununu hərəkətlərlə də göstərməyə çalışardılar. 



Güdül. Qodu-qodudan fərqli olaraq, bu mərasim tamaşası yağışı çağırmaq məqsədilə 

keçirilərdi. Kökü su tanrısına pərəstişlə bağlıdır.  Əkinin torpaqda boy verib su istədiyi, ancaq 

havaların quraq keçən vaxtlarında icra olunub. İştirakçılar suyu vəsf edən nəğmələr oxuyar, yağışı 

çağıran bayatılar söyləyərdilər. 

Kütləvi etno-mədəni oyun-tamaşaları xalqın təbiət hadisələrinə (Günəş, yağış, ildırım 

çaxması, doğum-ölüm və sairə) itaətkar,  şüurlu münasibətləri, həyatı  dərk etmək cəhdləri ilə 

bağlıdır. 

Yuğ. Islamdan çox-çox əvvəl Azərbaycan  ərazisində  məşhur,  şöhrətlı, mərd xalq 

qəhrəmanlarının, el igidlərinin ölümü ilə bağlı keçirilən anmaq, xatırlamaq, onu vəsf etmək və sonda 



mütləq ağlamaq mərasiminə yuğ deyilir. Yuğ toplantısı üçün camaat bir yerə  cəm olurdu. Xüsusi 

qonaqlıq mərasimi düzəldilirdi, məclisə  məşhur yuğçular çağırılırdı. Adətə görə yuğ  mərasimini 

təqdim edən oyunçular beş dəstədən ibarət olurdular: qılıncoynadanlar, çalğıçılar, müğənnilər, ağıçı 

qadınlar və kişilər. 



Sayaçı. Azərbaycanda sayaçı oyunu çox məşhurdur. Köçəri türk tayfaları, qoyunçuluqla 

məşğul olan elat camaatı, heyvandar tərəkəmələr arasında geniş yayılıb. Qoyunun yun qırxımı, döl 

və quzulama dövrlərində qoyunçular tərəfindən keçirilən kənd mərasimidir. Oyunçular şən bayatılar 

çağıra-çağıra, holavarlar söyləyə-söyləyə, mərasimə uyğun nəğmələr zümzümə edə-edə  çıxışa 

hazırlaşırdılar. Geyim mərasimindən sonra sayaçılar  şadlıq edən izdihamın dövrəsmdə yurdları 

gəzər, bərəkət, firavanlıq, halal ruzi olan qoyuna aid sayalar oxuyardılar. 



Qaravəlli. Mahiyyəti və estetik tipi baxımından komediya tamaşasıdır. Orta əsrlərdə toy-

nişan mərasimlərində, dastan-nağıl məclislərində qaravəllilər söylənilib. Əvvəllər varsaqlar, sonralar 

aşıqlar söylədikləri nağıl-dastanın arasında bir növ nəfəs dərmək, gərginliyi, psixoloji dramatizmi 

aradan götürmək üçün yumorlu hadisələr nəql edirdilər. Məzhəkə, məsxərə tipli bu söyləmələr 

qaravəlli adlanırdı.  Əsrlər, qərinələr keçdikcə qaravəlli oyunu nağıl məclislərindən ayrılıb və 

müəyyən estetik göstəricilərlə səciyyələnən məzhəkə-oyun meydan tamaşasma çevrilib. 



Məzhəkə. Xalq oyunlarının  ən qədimlərindən biri də  məzhəkədir. Formaca xalq 

tamaşalarının daha çeviki, bitkini olan məzhəkə tamaşalarının oyun prinsipi bilavasitə improvizəyə 

əsaslanır. Qaravəlli oyunlarından fərqli olaraq, məzhəkə tamaşalarında kobud, əndazəni aşan 

zarafatlara, şit atmacalı lağaqoymaya, intim epizodları qabartmağa üstünlük verilib. Məzhəkələrdə 

mənfi xarakterli insanlar, əməli qüsurlu adamlar, cəhalət, kütlük, mənəviyyatsızlıq,  əxlaqsızlıq, 

cəmiyyətin kiçik qüsurları, həyat davranışındakı zahiri çatışmazlıqlar ifşa hədəfi seçilib. 



Məsxərə. Mənşəcə Qədim saray tamaşaları ilə bağlı olan məzhəkəli oyun-tamaşa növüdür. 

Sonralar saray "çərçivəsindən" çıxaraq meydan tamaşası kimi geniş intişar tapıb, yeni inkişaf 

səmtinə düşüb, təzə ifadə vasitələri ilə zənginləşib. Məsxərə oyunları camaatın gur yığnaq yeri olan 

meydanlarda göstərilib. Eyni zamanda karvansaraylarda, aşxanalarda, hətta ev mərasimlərində də ifa 

olunub. Məsxərələrdə müxtəlif peşə sahiblərinin tipikləşdirilmiş, qroteskli hərəkətlərlə, satirik, hətta 

şit, açıq-üryan təhqirlərlə  məişət koloriti aşılanmış tipik obrazları lağa qoyulub. Kənd yerlərində 

göstərilən belə tamaşalara l a ğ o y u n u da deyilib. 

Dərvişlik.  Mənası qapı atzında yatan, yoxsul, dilənçi deməkdir. Dərvişlik təxminən XI 

əsrdən başlayaraq Hindistanda, Pakistanda, İndoneziyada,  İranda və Azərbaycanda geniş yayılıb. 

Tədricən sufi təriqətinin bir qolu kimi formalaşıb. ilk əvvəllər dərvişlər müxtəlif dini təriqətlərin 

təmsilçiləri və  təbliğçiləri zəminində intişar tapıb. Get-gedə ölkələri,  şəhərləri, kəndləri didərgin 

həyat tərzində gəzərək el arasında nağıl məclisləri quran nağılbaz-oyunbazlar kimi tanınıblar. Eyni 

zamanda zəhərli ilanlar gəzdiriblər,  əqrəblər oynadıblar, gözbağlayıcılıq ediblər, ritmik hərəkət 

oyunları çıxarıblar. Onların göstərdikləri tamaşalara d ə r v i ş   m ə r ə k ə s i  deyilib. 

Dərvişlər dəridən tikilən və ya qalın toxunuşlu parçadan saya paltar geyiniblər. Çiyinlərindən 

kəşkül asıblar, sağ qulaqlarında həlqəvari sırğa olub. 

Hoqqa. Sözun mənası "sehrli qutu", sandıqça deməkdir. Sonralar müəyyən mürəkkəb 

oyunlar hoqqa adlanıb. El arasında ona g ö z b a ğ l a y ı c ı oyunu da deyilir. 

Əyləncəli səhnə oyun-tamaşalarına aid olan oyunlar meydan teatrının yığcam, iştirakçısı az 

olan formasıdır. Onlardan ən məşhurlarının qısa şərhini nəzərdən keçirək. 



Lağlağı oyunu. Bir ifacının göstərməsi olan bu oyun bəzən l a ğ o y u n u da adlanır. 

Xarakterlərinin mahiyyətinə görə  məsxərə oyununa bənzəyir.  İfaçı  kənd arasında müəyyən 

xarakterik xüsusiyyətləri, davranış  tərzi, geyim-kecimi, danışığı, görkəmi ilə  fərqlənən bir şəxsi 

özünə "obyekt" seçib. Sonra onun komik obrazını tamaşaçılara təqdim edib. Bu oyun əyləndirmə və 

güldürmə xarakteri daşıyıb. 

Şəbədə.  Geniş yayılıb və xaraktercə, üslubca lağ oyununa yaxındır.  Şəbədə   oyunlarının 

mövzusu bilavasitə  məişət hadisələrindən götürülüb. Kiçik və sadə süjetli əhvalat qəsdən 



eybəcərləşdirilir. Fərd bəzən  şit, təhqiramiz, bəzən isə sataşmaq, cırnatmaq məqsədilə  həcv 

obyektinə çevrilir. Şəbədə oyunu kütləvi yığnaqlarda, toy-düyün şənliklərində göstərilib.  Şux 

zarafata üstünlük verən şəbədələrdə yamsılama (parodiya) əsas götürülürdü. 

Lal oyunu. Him-cimlə, plastik, zərif hərəkətlərlə, söz, danışıq  ışlənmədən gostərılıb. 

Oyunçulara psıxolojı yardım etmək, hərəkətləri mənalandırmaq məqsədilə qara zurnadan, aşıq 

musiqisindən, təbildən, cüngdən istifadə olunub.   



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   66


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling