E. n ig m a n o V iqtisodiy geografiya


Download 8.68 Mb.
Pdf просмотр
bet2/22
Sana15.12.2019
Hajmi8.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

ijtimoiy
rivojlanishini
tenglashtirish
qonuniyati
•  Unga  k o ‘ra  respublikamiz  hududlarining 
iqtisodiy  rivojlanishini  bir-biriga  tenglishtirish, 
y a ’ni  m am lakatda  ishlab  chiqarish  kuchiarini 
b ir  m e ’yorda joylashtirib,  kelajakda  aholi 
turmush  darajasini  oshirish  asosiy  maqsad 
qilib  olinadi.
2.2.  Ishlab  chiqarishni  tashkil  etishning 
asosiy  shakllari
Ishlab 
chiqarishni 
tashkil etish- 
ning  asosiy 
shakllari
•  mujassamlashuv,  ixtisoslashuv,  kooperatsiya 
va  kombinatsiya  ayni  paytda  ijtimoiy va 
lud u d iy  jihatlarga ega.
IMujassam-
lashuv
•  ishlab  chiqarishning  to ‘planishi  geografik 
jihatdan,  avvalo,  m oddiy sohalar  —  sanoat, 
qishloq x o ‘jaligi,  transportda  yaqqol  namoyon 
?o‘ladi.  Fan  obyektini  aynan  shu  tarm oq- 
arning  hududiy tashkil  etilishi,  joylashish 
xususiyatlari  belgilab  beradi.  Ijtimoiy  obyekt- 
arning  hududiy tashkil  etilishi  esa xalq 
\ o ‘jaligining  barcha  tarm oqlarida turlicha 
:>o‘ladi.
Ixtisoslashuv
•  m ehnat  taqsimoti  va  iqtisodiy  rayonlarning 
tarkib  topishi  bilan  cham barchas  bog‘liqdir.
13

Uning  uch  bosqichi  —  k.orxona,  shahar  va 
tum an  miqyosidagi  ixtisoslashuvi,  shuningdek, 
uch  turi  —  qism (detal);
•  texnologik  yoki  yarim  mahsulot va  predm et 
(tovar  mahsuloti  ishlab  chiqarish) 
ixtisoslashuvi  mavjud.
Kooperatsiya
•  mahsulot  yaratish  turli  korxonalarning 
hamkorligi  bo 'lib ,  b unda  ularning tarm oq  holda 
joylashuvi  kuzatiladi.  Bunda qatnashuvchi 
korxonalar  soni  vujudga  kelayotgan 
mahsulotning  murakkabligiga  b o g li q   b o la d i.
Kombinatsiya
• kooperatsiyaga  o'xshab  korxonalar 
birlashmasidan  iborat.  Bunda  tarqoq  holda 
joylashgan  b irlikem as,  balki  ularning  hududiy 
umumiyligi  tushuniladi.  Kooperatsiyada 
mahsulot  bir  xil  bo'lsa.  kombinatsiyada, 
aksincha,  xomashyo b ir  xil  b o i i b ,   undan 
olingan  mahsulot  turlicha  b o la d i. 
Kombinatlashuv  m a ’lum turdagi  xomashyoni 
chu q u r  texnologik qayta  ishlagan  holda 
mahsuiotlar  ishlab  chiqarishni  anglaiadi.
2.3.  Ishlab  chiqarishni  hududiy  tashkil 
etishning  asosiy  omillari
Ishlab
chiqarish-
ni  hududiy
tashkil
ctishning
asosiy
omillari
•  ishlab  chiqarish  tarm oqlarini joylashtirishda 
xomashyo,  yoqilg‘i,  elektr  energiyasi.  suv,  iqlim, 
m ehnat  resursiari,  iste’mol  va transport,  iqtisodiy- 
geografik o ‘rin  kabi  om illar  e ’tiborga  olinadi. 
Shuningdek,  ekologiya,  ITT  va b o zo r  iqtisodiyoti 
omillarining b u  boradagi  ahamiyati  h a m o sh ib  
borm oqda.
Tabiiy
sharoit
•  biron  bir  obyektga  alo q ad o r  b o 'lg an   tabiatning 
barcha  jihatlarini  o'ziga  qam rab  olgan  bo 'lib ,  juda 
keng  m a ’noga  ega  tushuncha.
14

1
M antiqiy  yondashuv  sharoit  nimaga  taalluqii 
ckanligining  aniq  koTsatilishim,  ya'ni  «sanoatni 
rivojlanfirishning  tabiiy  sharoiti»,  «dehqonchilikni 
rivojlantirishning  tabiiy  sharoiti»,  «temir  y o ‘1 
qurilishining  tabiiy  sharoiti»,  «inson  hayotiy 
faoliyatining  tabiiy  sharoiti»  va  h.k.  tarzda 
ifodalashni  talab  qiladi.  D em ak,  «tabiiy  sharoit» 
tushunchasini  insonning  qandaydir  faoliyati  bilan 
u z v i y b o g l i q   holda tahlil  etish  maqsadga  muvofiqdir.
Tabiiy
orniilar
katego-
riyasi
•  Tabiiy sharoit  -   relyef,  iqlim,  geologik muhit, 
ustki  va  yer  osti  suvlari  va  h okazolardan  iborat.
•  Tabiiy resurslar  —  mineral,  yer,  suv  va bioiogik 
(oxirgi  uchtasi  biosfera)  resurslar  dem akdir.
•  Landshaftlai  holati  -   hududlarning tabiiy 
joylashish  holati.
•  Ekologik vaziyat  — atro f muhitning  tabiiy  holati.
Tabiiy
resurslar
•  bu  tushuncha  «tabiiy  sharoit»  tushunchasiga  nis- 
batan  to r  m a ’noga  ega  b o 'lib ,  u  tabiat  bilan  inson 
faoliyati  o ‘rtasidagi  aloqani  bevosita  ifodalavdi.
Tabiiy
rcsurslar-
ning
Toydsila-
nish
bo'yicha
hisuiilani-
shi
•  Tabiiy resurslar tugumaydigan  va  tugaydigan 
(tiklanadigan va tiklanm aydigan)  turiarga  b o iin a d i.
«  Tugamaydigaii  (shanli  ravishda)  —  quyosh,  havo, 
suv  va  h.k.
•  Tugaydigan:  1)  tiklanadigan  -   (yer  usli  tu p r o g l, 
bioiogik,  y a ’ni  baliqchilik,  o 'rm o nch ilik , 
chorvachilik)  va 2 )  tiklanmaydigan  —  (mineral 
resurslar:  y o q ilgl-en erg e tik ,  qora  va  rangli  metallar, 
nometall  foydali  qazilmalar,  yer  osti  suvlari  va  h.k.)
Ill 81
N u io ra t  savollari
/.  Bozor iqtisodiyotiga 
о 
‘tgach,  ishlab  chiqarishni joylashtirishda  qaysi omillar 
mu him  rol  o'ynaydi 
?
2.  Ishlab  chiqarishning  hududiy  ixtisoslashuvi  deganda  nimani  tushunasiz?
Qaysi  sanoat  tarmoqlari  xomashyo  manbalariga  yaqin  quriladi?

() 
‘zbskistonda  avtomobil  zavodini  qurishda  qanday  omil  hisobga  olingan 
?
15

6.  Ishlab chiqarish  kuchlarining rivojlanishi va joylashishida  tabiiy sharoitlar 
qanday  ahamiyatga  ega ?
Sem inar  m ashg‘uloti  uchun  savollar:
I s h la b   c h i q a r i s h   k u c h l a r i n i   j o y l a s h t i r i s h n i n g   a s o s iy  
qonuniyatlari.  Ishlab  chiqarishni  hududiy  oqilona  tashkil  etish 
q o n u n iy a ti.  Ishlab  ch iq a ris h n in g   h u d u d iy   ixtisoslashuvi  va 
k o o p eratsiy ala sh u v i  q o n u n iy a ti.  Ishlab  c h iq a ris h n i  tashkil 
e tis h n in g   asosiy  sh ak llari.  M u jassam lash u v ,  ixtisoslashuv, 
kooperatsiya  va  kombinatsiya  ayni  paytda  ijtimoiy  va  hududiy 
jih atlam i  anglatuvchi  tushunchalar.
Ishlab  chiqarishni  hududiy  tashkil  etishning  asosiy  omillari. 
X o m a s h y o ,  y o q ilg ‘i,  e le k tr   en e rg iy a ,  suv,  iq lim ,  m e h n a t 
resursiari,  iste’mol  va  transport,  iqtisodiy-geografik  o ‘rin  kabi 
omillar.

3 -B O B .  H O ZIR G I  Z A M O N   D U N Y O  
S IY O SIY   XARITASI
Reja:
3.1 .  Dunyo  siyosiy xaritasining ahamiyati  va o ‘ziga 
xosligi
3.2.  Dunyo  siyosiy xaritasi  shakllanishining 
xususiyatlari  va  asosiy  bosqichlari.
3.3.  Davlat  tuzumi  va davlat  tuzilishi.
Tayancb
iboralar:
dunyo  siyosiy  xaritasi,  geografik  kashfiyotlar,  davlat 
tuzum i,  davlat  tuzilishi,  tiplashtirish,  federativ, 
unitar,  respublika,  monarxiya,  ijtimoiy-iqtisodiy 
rivojlanish,  insonning  rivojlanish  indeksi.
3.1.  Dunyo  siyosiy  xaritasining  ahamiyati 
va  o ‘ziga  xosligi
Siyosiy
xarita
•  Yer  sharining geografik xaritasi  b o l i b ,   unda 
m aterikyoki  y irik h u d u d lar  b o ‘yicha,  territorial- 
siyosiy  b o ‘linishlar  aks ettirilgan.  Ularning  asosiy 
elementlariga:  davlat  chegaralari  va tasarrufidagi 
hududlar,  poytaxtlar,  yirikshaharlar.  transport 
y o lla r i  kiradi.
Siyosiy
xaritaning
ahamiyati
— g ‘oyat  katta  bo 'lib,  u  m amlakatlarning  xalqaro 
maydondagi  o'rnini,  dunyoda egallagan  mavqeini, 
ichki  siyosiy-mamuriy strukturasi  xususiyatiarini 
o 'z id a   yaqqol  aks  ettiradi.
Siyosiy
xaritaning
o 4ziga
xosligi
M am iakatlar  va xalqlarning  butun  hayoti  ularning 
davlat  (siyosiy)  chegaralari  belgilangan  hudualarida 
o'tadi.  Ularni  aynan  shu  yo'nalishda  o'rganish 
iqtisodiy,  ijtimoiy  va  siyosiy geografiyaning  asosiy 
vazifasi  hisoblanadi.

Bir  tom on d an ,  dunyo  va  regional  m u am m o lar 
ayrim  m am lakatlam in g   m uam m olaridan  o ‘sib 
chiqadi  va  shakllanadi,  boshqa to m o nd an   esa, 
ularning  rivojlanishi  boshqa  k o 'p lab  
mamlakatlarga  bevosita  katta t a ’sir  k o ‘rsatadi.
Dunyo  siyosiy 
xaritasining 
o ‘ta
o ‘/garuvchan
xususiyati
asosiy siyosiy-geografiko'zgarishlami  aks 
cttiradi:  muayyan  davlatning  boshqa davlat  bilan 
q o ‘shilishi  (birlashishi,  bir  davlatning  boshqa 
davlat  tarkibiga  kirishi  v.b);  davlatchilikning 
(siyosiy  suverenitetining)  yo‘qotilishi;  davlatlar 
(m am iakatlar)  maydoninirig  hududlari  va 
akvatoriyalar,  chegaralarining  o ‘zgarishi; 
poytaxtning  almashishi  (o ‘zgarishi);  davlat. 
m am lakat  va  poytaxt  nomlarining  o ‘zgarishi; 
davlat  boshqaruvi  shaklining  o ‘zgarishi  va 
boshqalar.  Bu  elementlarning barchasi  siyosiy 
geografik xaritaning  asosiy  m azm unini  belgilab 
beradi.
3.2.  Dunyo  siyosiy  xaritasi  shakllanishining  xususiyatlari 
va  asosiy  bosqichlari
Siyosiy  xarita 
oV.garishining 
ikki  omili
1.  Miqdoriy omili:  yerlarning  q o'shib  olinishi; 
hududlarning  yo'qotilishi  yoki  bosib  olinishi; 
davlatlarning  biriashishi  yoki  b o lin ish i.
2.  Sifat omili:  ijtimoiy formasiyaning 
almashishi;  m am lakatlam ing  suverenitetga ega 
boMishi;  xalqaro  ittifoqlaming  shakllanishi; 
davlatlar  shaklining  o ‘zgarishi.
Dunyo  siyosiy 
xaritasining 
shakllanishi 
davrlari
•  Qadimgi:  milodning  V asrigacha.
•  0 ‘rta  asrlar:  V— XV asrlar.
•  Yangi  davr:  XVI—XX  asrlar.
•  Engi  yangi  davr:  XX  asrdan  boshlab.  [18]
18

Qadimgi
davr
•  M ilodning  V asrigacha,  aniqrog'i,  milodiy  410- 
yilda  Rim imperiyasining  qulashi.  U shbu  davrgacha 
yirik davlatlar  sifatida  faoliyat  yuritgan  Qadimgi 
Misr,  M esopataniiva  (miloddan  4  ming  yil  a w a l 
paydo  b o ‘lgan),  Qadimgi  Yunoniston  va  Hindiston 
(miloddan  3  ming yil  a w a l  paydo  bo'lgan),  Xitoy 
(miloddan  2  ming  yil  a w a l  paydo  bo'lgan),
Qadimgi  Rim  (miloddan  a w a l  V—I I I   asrlada  paydo 
bo'lgan).  Ushbu  davr  m obaynida asosan  ijtimoiy- 
siyosiy tuzum  sifatida  quldorlik  bo'lgan.
0 4rta
asrlar
*  V— XV asrlar,  aniqrog'i,  1492-yilda  Xristofor 
K olumb  Amerikani  kashf etgan  yoki  1498-yilda 
Vasko  da  G a m a   Hindiston  qirg'oqlarigacha etib 
borgan  davr.  Ushbu  davrda  Portugaliya,  Ispaniya, 
Angliya  qirolliklari,  Kiyev  Rusi,  Vizantiya 
imperiyasi,  Arab  xalifaligi,  Dehli  sultonligi, 
M o'g'ul  imperiyasi,  T em uriylar  imperiyasi  kabi 
davlatlar  paydo  bo'lgan.  O 'sha  davr  ichida dinning 
roli  ortadi  va  feodal  ijtimoiy-siyosiy  munosabatiari 
o'rnatiladi.
Yangi  davr ®  Yangi  davrga  XVI  asr  boshidan XX  asr 
boshlaridagi  birinchi ja h o n  urushigacha  (1914 
— 1918)  bo'lgan  davr  kiradi.U shbu  vaqt  davom ida 
mustamlamakachi  imperiyalar  —  Ispaniya, 
Portugaliya,  G ollandiya,  Fransiya,  Angliya va 
boshqalar  paydo  bo'ldi.  Ayni  cho g 'da  boshqa  yirik 
im periyalar  shakllandi:  Rossiya,  Usmoniylar, 
Boburiylar,  Xitoy  (Sin)  va Yapon  imperiyalari. 
Ushbu  davr  kapitalistik  munosabatlarning  vujudga 
kelishi  va  asosan,  Yevropa  m am lakatlarining 
taraqqiy  etishi  bilan  tavsiflanadi.
19

Eng yangi 
davr
Birinchi ja h o n  urushidan  keyin  hozirgacha  davom  
etayotgan  davr.  Ushbu  davr  ichida  imperiya 
m aqom iga  ega b o ‘lgan b ir  qato r  davlatlar  qulaydi 
(masalan,  Rossiya,  Avstriya-Vengriya,
U sm oniylar),  o ‘zining  salbiy oqibatlarini  k o ‘rsatgan 
ja h o n   mustamlakachi  imperiyalari  paydo b o ‘ladi  va 
qulaydi.  Jahonning  ikki  qutbga b o ‘linishi:  kapitalistik 
va  sotsialisrik  lagyerlarning  paydo  b o ‘lishi. 
Sotsialistik  lagerning  yo‘q  b o ‘lishi,  dunyoda 
A Q S H n ing   liderlikm avqeini  egallashi  kuzatiladi.
XXI  asr  boshida jah o nd a  tax m in an  240  ga yaqin 
davlat  mavjudligi  qayd etilgan.  Ularni  aniq  hisoblash 
m urakkab jarayondir.  C hunki b a ’zi b ir  o ‘zlarini 
mustaqil  deb  e ’lon  qilgan  davlatlarni  xalqaro 
hamjamiyat  rasman  e ’tirof etmagan.
M asalan  (Abxaziya  Respublikasi,  Pridnestrov 
M oldaviya  Respublikasi  va boshqalar)
21

22

Durayo
mamlakatlarini
tiplashtirish
*  turli  mam lakatlarni  alohida,  o ‘z ig a x o s  
tavsiflari  (tiplari)  b o ‘yicha guruhiash  lozim. 
M am lak atlar  tipologiyasi  har  b ir i n in g o ‘z 
tavsifi  asosida tasniflanadi.
A sosiy
tipologiya
!)  h u d u d lar  maydoni;
2)  aholisi  soni;
3)  geografikjoylashuvi;
4)  millatlari  tarkibi;
5)  boshqaruv  shakli;
6)  m a ’muriy-hududiy b o ‘linishi;
7)  ijtimoiy-iqtisodiy  rivojlanish  darajasi;
8)  inson  rivojlanishi  indeksi.
Hriduriiar
maydoni
•  eng  y irikm aydoniar  —  3 mln  k m 2  dan 
katta b o ‘lgan  maydonlar;
•  yirik m aydonlar  —  1  mln  k m 2 dan  katta 
boMgan  maydonlar;
•  o ‘rta  va  katta boMmagan  mamlakatlar;
•  mikrodavlatlar  (Andorra,  M onako, 
Lyuksemburg,  Lixtenshteyn,  Singapur, 
Vatikan,  San-M arino).
Aholi  som
bo‘yicha
•  eng  yirik  «o‘ntalik»  —100  mln  dan  ziyod;
•  o ‘rta  —  100  mln  dan  k a m b o i g a n ;
•  mayda —  100  mingdan  kam  b o l g a n   aholi.
Mamlakatning
geografik
joylashuvi
xjisusiyatlari
1)  dengizbo‘yi  (M eksika,  Panam a,  Venesuela, 
Fransiya,  Boigariya,  Turkiya,  JAR);
2)  yarimorol  (Ispaniya,  Hindiston,  Norvegiya, 
Shvetsiya,  Italiya,  Gresiya,  Somali);
3)  orol va arxipelag-mamlakatlar  (Yaponiya, 
S hri-L anka,  Kuba,  Indoneziya,  Irlandiya, 
Islandiya,  F ilippin);
4)  ichki  kontinental  (M ongoliya,  Laos,  N epal, 
Botsvana,  Z am biya,  Chad,  Boliviya).
23

M i Hat
tarkibi 
bo‘yicha 
ti plash
  Bir millatli:  aholi  tarkibida  katta  qismini  bir 
millat tashkil  qiladi  (G erm aniya,  Yaponiya, 
Shvetsiya)
  Ikki  millatli:  Kanada,  Belgiya.
  K o‘p millatli:  turli  millat  va xalqlar  vakillari  istiqo- 
mat  qiladi  (Hindiston,  A Q S H ,  Rossiya,  Ispaniya).
3.3.  Davlat  tuzumi  va  davlat  tuzilishi
Davlat
boshqaruvi 
va  tuzilmasi 
bo‘yicha
1.  0 ‘ziiii  boshqaradigaii  (suveren)  davlatlar 
(Respublika  yoki  monarxiya).
2.  0 ‘z -o ‘zini  boshqarmaydigan hududlar
(protektorat,  mandatosti  hududlar,  dengizdagi 
departamentlar).
Boshqaruv
shakli
1.  Respublika:
•  parlam entar  (G erm aniya,  Italiya,  Finlyandiya, 
Avstraliya,  Hindiston);
prezidentlik  (AQSH,  Argentina,  O'zbekiston  va  h.k.)
2.  Monarxiya:
konstitutsiyaviy  (Yaponiya,  Daniya,  Shvetsiya, 
Buyuk  Britaniya);
•  mutlaq  (BAA.  Qatar,  Bruney,  Saudiya 
Arabistoni);
•  teokratik (Vatikan).
Respubii- 
kalar  shakli
1.  Prezidentlik  —  hukum at  boshlig‘i  —  Prezident;
2.  Parlamentar  —  h ukum at  boshlig‘i  —  Bosh  vazir.
M onar-
xiyalar
shakli
1.  Konstitutsiyaviy —  m onarx(qirol,  im perator, 
gersog va h.k.)  vakolati  konstitutsiyaviy 
chegaralangan.  Amaldagi  qonunchilikhokim iyati 
parlam entga tegishli.  Ijro  hokimiyati  —  hukumatga. 
M onarx  saltanatga ega,  lekin  h u k m d o r  emas.
2.  Mutlaq  —  M onarx(p o d sh oh ,  sulton  va  h.k.) 
vakolati  katta.  H ukum at  faqat  m onarx  oldida 
javobgar.
3.  Teokratik  -   Davlat  boshida  diniy  shaxs  —  Rim 
Papasi.
24

Jahonda
monarxiya 
boshqaruvi 
shakli dagi 
mamlakat- 
lar
  Yevropada  12  ta:  A ndorra,  Belgiya,  Vatikan, 
Buyuk  Britaniya,  Daniya,  Ispaniya,  Lixtenshteyn, 
Lyuksemburg,  M o n ak o,  Nidyerlandiya,  Norvegiya 
va  Shvetsiya.
  Osiyoda  14 ta:  Bahrayn,  Bruney,  Butan, 
lordaniya,  Kambodja,  Katar,  Quvayt,  Malayziya, 
N epal,  O m an,  BAA,  Saudiya Arabistoni,  Tailand 
va  Yaponiya.
•  Afrikada 3  ta:  Lesoto,  M arokko,  Svazilend.
•  Avstraliya  va  Okeaniyada  1  ta:  Tonga.
M a’mu­
riy-hududiy
tuzslma
shakllari
1.  Unitar  (Fransiya,  Shvetsiya,  U kraina,
Estoniya,  Xitoy,  Argentina,  Peru);
2.  Federal  (Rossiya,  A Q S H ,  Avstriya,  Avstraliya, 
Hindiston,  Kanada,  Meksika).
Unitar
davlatlar
tavsifi
•  m am lakat  hududi  tarkibida  o ‘zini  mustaqil 
idora  etadigan  tuzilm aga  ega  b o ‘lmasligi;
•  m am lak atd a  yagona  konstitutsiya  va  hokimiyat 
organlari  tizimi;
•  m a ’muriy  birlik  bevosita  markaziy  hukumatga 
b o ‘ysunadi  va  faqat  ijro  vakolatiga  ega 
boMadi.
Federativ
davlat
tavsifi
•  mam lakat  hududi  tarkibida  o ‘zini  boshqaradigan 
tuzilmaga  ega.
®  federativ  birliklar  yagona(federativ)  birlikbiian 
bir  qatorda  o ‘zining  konstitutsiyasi,  qonunchilikva 
ijro  hokimiyati  organlariga  ega.
Ijtim oiy- 
iqtisodiy 
rivojlanish 
darajasi 
bo‘yicha 
mamlakat 
lar  tipolo- 
giyasi
1.  Iqtisodiy rivojlangan mamiakatlar.
2.  Rivojlanayotgan  mamiakatlar.
Bunday  boMinishda  quyidagilar  hisobga  obnadi:
® jam i  iqtisodiy  k o ‘rsatkicblar;
•  iqtisodiyot  miqyosi,  tuzilmasi  va  holatining 
tavsifi;
•  iqtisodiy  rivojlanish  darajasi;
•  aholining turm ush  darajasi.
25

Rivojlangan
davlatlar
®  ushbu  qatorga  kiruvchi  davlatlar  ijtimoiy- 
iqtisodiy  rivojlanish  bo'yicha  yuqori  k o ‘rsatkichga 
erishgan  davlatlar  b o l i b ,   jah o n  iqtisodiyotida  va 
xalqaro  iqtisodiy  m unosabatlarda  yetakchi  rolga 
egadirlar.
fjtimoiy-
iqtisodiy
rivojlangan
davlatlarga
bo‘lgan
shartlar
•  mustaqi!  rivojlanishning  davomdorligi;
•  dem okratik  ar.’analarning 
mustahkamlanganligi;
•  ijtimoiy  fikr,  huquqiy ong,  teng  huquqlilikva 
mustaq i 11 i к ni ng  shak 1 langanl igi.
Jjtimoiy-
iqlisodiy
rivojlangan
davlatlarning
xususiyatlari
•  b o zo r  mexanizm ining  yuqori  samarali  ishlab 
chiqarish  asosida  yaxshi  yo‘lga q o ‘yilishi;
•  xizm atlar  k o ‘rsatilishining  ustuvor 
rivojlanishi;
•  ijtimoiy  bazaning  rnustahkamligi  rufayli  yuqori 
darajada  va sifatli  hayot  kechirish.
•  iqtisodiy  va  ijtimoiy sohani  b arq aro r  q o ‘llab- 
quvvatlashda tadb irk o r  siyosatning  q o ‘l!anishi.
Inson  rivoj­
lanish  indcksi 
(IR I).
•  aholi jo n  boshiga  Y1M;
•  o ‘rtacha  u m r  ko'rish  davri;
•  t a ’limning  rivojlanish  darajasi  j  18].
Nazorat  savollari
1.  Dunyo  siyosiy  xaritasi  tuskunchasiga  izoh  bering  Jning  aham iyati  va 
o'ziga  xosligi  nim ada?
2.  Dunyo  siyosiy  xaritasi  qanday  shakllangan?
3.  Dunyo  siyosiy  xaritasining  asosiy  bosqichlari  tavsifini  bering.
4.  M am lakatlar  tipologiyasi  (guruhlari)  qanday  belgilarga  qarab  aniqlanadi?
5.  Turli  guruhga  munsuh  m am lakatlar  tasnifini  bering.
Sem inar  rnashg'uloli  uchun  savollar:
D u n y o   siyosiy  xaritasining  ah am iy ati  va  o ‘ziga  xosligi. 
M amlakatlarning  xalqaro  o ‘rnini,  dunyoda  egallagan  mavqeini, 
ichki  siyosiy-m am uriy  strukturasini  belgilovchi  xususiyatlar.
26

Mustaqil  davlatlarning  tashkil  topishi,  shakllanishi,  rivojlanishi, 
shuningdek,  ularning  zavol  topishi  yoki  suvereniteti  tugatilishi, 
o'zgarishi  yoki  tubdan  o'zgartirilishi  va  boshqalar o 'ta   murakkab 
tarixiy  jarayoniardir.  Dunyo  siyosiy  xaritasi  nihoyatda  o ‘zgaruv- 
chan  xususiyatga  ega.
Dunyo  siyosiy  va  iqtisodiy  xaritasi  shakllanishining  xusu- 
siyatlari  va  asosiy  bosqichlari.  Dunyo  siyosiy  xaritasi  (DSX)
—  tarixiy  d avrlarning  k o'zgusi,  m aterik iar,  q i t ’alar,  d u n y o  
siyosiy-iqtisodiy  b o ‘linishining  o'ziga  xos  tasviridir.  DSXning 
shakllanishi:  qadimgi,  o 'rta   asrlar,  yangi  davr  va  eng  yangi  davr.
Davlat  tuzum i  va  davlat  tuzilishi.  Mustaqil  mamlakatlarda 
davlatni  tashkil  etishning  turli  shakllari  mavjudligi:  monarxiya 
va  respublika.  Monarxiyaning  konstitutsion  va  mutlaq  tiplari. 
A k sa riy a t  m a m l a k a t l a m i n g   m a ’m u r i y - h u d u d i y   b o ‘lin is h i 
(M H B )  murakkabligi  va  ko'p  bosqichliligi  bilan  airalib  turadi. 
Davlatlar  M H B   lariga  ko‘ra  ikki  asosiy  shaklga  -   unitar  va 
federativ  shaklga  b o ‘linadi.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling