E. n ig m a n o V iqtisodiy geografiya


 -B O B .  D U N Y O   A H O L IS I  GEOGRAFIYASI


Download 8.68 Mb.
Pdf просмотр
bet3/22
Sana15.12.2019
Hajmi8.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

4 -B O B .  D U N Y O   A H O L IS I  GEOGRAFIYASI
Reja: 
i
i
L
L
t
1
.
1
.
  D u n y o   a h o lisin in g  o ‘s is h i.
1.2.  D u n y o   a h o lisin in g  zich lig i  va jo ylash u vi.
1.3.  U rb an izasiy a ja ra y o n in in g   rivojlanishi.
1
.
4
.
  A h olin in g jin s iy ,  d in iy  va irqiy  tark ib i.
1.5.  M e h n a t  resu rsia ri  va  bandlik  m uam m olari.
T ayan ch   t 
iboralar:
4holi,  dunyo  aholisi,  millat,  etnos,  xalq,  irq,  zichlik, 
ireallar,  demografiya,  populyatsiya,  migratsiya, 
liegapolis,  urbanizatsiya.  m ehnat  resursiari,  bandlik
4.1.  Dunyo  aholisining  o ‘sishi
Dunyo
aholisining
tasnifla-
nishi
•  aholi  —  yer  yuzida  yoki  uning  muayyan 
hududida,  q it’a,  m am lakat,  tum an,  shahrida 
istiqomat  qiluvchi  odam (inson)lar  majmui.
  xalq — b u   o d am lar  jamoasi  b o l i b ,   ular  o ‘z tili, 
madaniyati,  san ’ati,  dini  va boshqa jihatlarining 
mushtarakligi  bilan  ajralib  turadi.  Xalq  muayyan 
mamlakatning  b arch a aholisi  va  h.k.
  millat  —  uzoq  davom  etgan  ijtimoiy,  iqtisodiy, 
siyosiy va  etnom adaniy jarayonda,  aniq  hududiy 
doirada,  til  va  o ‘zlikni  anglash  birligi  asosida shakl- 
langan,  xalq  etniktarixining  eng  y u k sak ch o ‘qqisi, 
o ‘ziga  xos  madaniyat,  ong  va  mentalitet  zam inida 
tarkib  topgan  ijtimoiy birlik  shakli.
  elat  —  kishilarning  til,  iqtisodiy va  m adaniy jih a t­
dan tarixan  tarkib  topgan  millatning  oldingi  birligi. 
Elat  qabila bilan  millat  orasidagi  etnikbirlikning 
k o ‘rinishidir.
28

  etnoxoronim   —  deganda  b iro r  muayyan 
hududda  yashovchilar  tushuniladi.  Masalan, 
Sam arqand  aholisi  uchun  sam arqandlikva  h.k.
•  irq — tashqi  k o ‘rinishi  bilan  nasldan  naslga 
o ‘tuvchi  (teri,  soch,  k o 'zla r  ranglari,  burun  va 
labning  shakli  va  tananing  proporsiyasiga  ko'ra) 
o ‘zaro  xususiyatga  ega b o l g a n  tarixan 
shakllangan  insonlar  guruhi.
Demografiya
•  aholi  o ‘sishi  qonuniyatini  o ‘rganuvchi 
t a ’limot.
Demografik 
port lash
•  Bunda  o ‘lim  kamavishi  asnosida tu g ‘ilishning 
yuqori  sur’atda  b o ‘lishi  natijasida  aholi  soni 
keskin  ko'payishi  tushuniladi.
Aholi  dinami- 
kasiga ta’sir 
etuvchi  ikki 
omil
1.  Aholining tak ro r  Ь а ф о   boMish  jarayoni: 
tug‘ilish,  o ‘lim va  tabiiy  o ‘sish;
2.  Aholining  m exanikharakati:  migratsiyasi.
Aholi  sonining 
shakllanishiga 
ta’sir
k o ‘rsatuvchi
omillar
1.  Tarixiy.
2.  A n ’anaviy.
3.  Ijtimoiy-iqtisodiy.
Dunyo
aholisining
milliardga
yetishi
1  milliard  —  1820-yil;
2  milliard  —  1927-yil;
3 milliard  —  1960-yil;
4  milliard  —  1974-yil;
5  milliard  -   1987-yil  7-iyul;
6  milliard  -   1999-yil  12-oktyabr;
7  milliard  —  2 0 1 1-yil  31-oktyabr  [39].
Dunyo  aholisi 
haqida turli 
statistik 
ma’lumotlar
2-ilovada  —  dunyo  aholisi  sonining o ‘sish i,
4-ilovada  —  dunyo  aholisining o ‘traishdagi  soni,
5-iIovada  —  dunyo  aholisining kelajakdagi 
o ‘sishi  berilgan.
29

4.2.  Dunyo  aholisining  zichligi  va  joylashuvi
Dunyo
aholisining 
zichligi  va 
joylashuvi
''..'f ж 
:4
'ЩрЗ
  <.
6A 
-<« fi
Щ
ж; »<


£

 :«
Щ
щ
Щ 5;К
Я
>>
Aholi  k o ‘p 
t o ‘plangan
uchta
asosiy
areal
1.
  Birinchi  areal  —  Janubiy,  Janubiy-Sharqiy  va 
Sharqiy  Osiyoni  o ‘z  ichiga  oladi.
2.  Ikkinchi  areal  —  zichligi  katta  b o i g a n   Yevropada 
tarkib topgan.
3.  U chinchi  aresJ  —  A Q S H nin g   Shim oliy-Sharqiy 
qismidir.
Dunyo
aholisining 
zichligi  va 
joylashuvi
« 
yer  shari  aholisining  70%i  quruqlikning  7  foizida 
joylashgan b o ‘lsa,  yerning  15%  ida  esa aholi 
u m u m an   yashamaydi.  Aholining  asosiy qismi  m o ‘- 
tadil,  subtropik  va  subekvator  iqlim  m intaqalarida 
joylashgan,  50%  aholi  dengiz  sathidan  200  m gacha 
b o i g a n   hududlarda;  30%i  dengiz  sohillaridan 
50  km gacha  uzoq  hududlarda  yashaydi;
•  dimyodagi  aholisi  zich  yoki  каш bo‘lgan  hududlar 
7-ilovada  berilgan.
Dunyo
aholisining
hududiy
taqsimla-
nishi
•  Dunyo  aholisi b ir   tekis taqsimlanmagan. 
Masalan,  Osiyoda  dunyo  aholisining  60%  i  b o ‘lib,
4  mlrd  ni  tashkil  etadi.  Xitoy va  H indistonda  37% 
ni,  A frik ad aesa  1  mlrd  —  15%  ni,  Yevropada 
733  mln  —  1  1 %  ni,  Shimoliy  Amertkasida  532  mln 
—  
5%  ni,  Lotin  Amerikasi  va  Karib  dengizida 
589  mln  —  9%  ni  hamda  Okcaniyada  35 m ln  yoki 
dunyo  aholisining  1%  dan  k am ro g ‘ini  tashkil  etadi.
30

4.3,  Urbanizatsiya  jarayonimng  rivojlanishi
Urban!-
zasiya
«  M am lak at  yoki  rayon  aholisi  sonida  shaharliklar  sal- 
mogining o ‘sishi  urbanizatsiya  deb  ataladi.  D unyo  b o ‘- 
yicha  urbanizatsiya darajasi  XX  asr  boshidagi  4%  dan 
hozirgs  davrda  41%  ga  ortdi.  H o zir  dunyo  m am la- 
katlarining  120  tasida urbanizatsiya  darajasi  o ‘rtacha 
dunyo  k o ‘rsatkichlaridan yuqori.  Urbanizatsiya  darajasi 
h am  dunyoning turli  qismlarida turlicha.  Masalan, 
xorijiy Osiyoda  27%,  Afrikada  30%,  Yevropada  73%. 
Shimoliy A m erikada  75%.  U m u m a n ,  rivojlangan  m am - 
iakatlarda  urbanizatsiya  darajasi  (72%)  rivojlanayotgan 
m am lakatlardagidan  (30%)  an ch a yuqori.
M ego-
polislar
•  (grekcha  «rnegas»  — yirik,  bahaybat  «polish  ~   hu- 
dudlar,  shaharlar)  yer  yuzasida soni  10  m ln.dan  k o ‘p 
b o ig a n   shaharlar  ancha  k o ‘paydi.  Masalan,  T okio
(26.4),  N y u -Y o rk (20,1),  M exiko  (17,9),  M um bay
(17.5),  S an -P au lu   (17,5),  Los-Andjeles  (15,8),  Moskva 
(13,4),  Shanxay  (12,9)  v ab o sh q ala r.  [39]
4.4,  Aholining  jinsiy,  diniy  va  irqiy  tarkibi
Aholi­
ning
jinsi
•  Aholining jinsi  va  yoshi  b o ‘yicha tarkibi.  Dunyo 
b o ‘yicha  o ‘g ‘il  bolalar  qiz  bolalarga  qaraganda  biroz 
k o 'p ro q   tu g ‘iladi  um u m an,  dunyo  aholisining jinsiy 
tarkibida  erkaklar  bir  oz  ko'proq.
•  Aholining  yoshi  b o 'yich a tarkibi  uning  tabiiy 
ko'payishi  t a ’sirida  shakllanadi.  Unga  migratsiya va 
urushlar  ham  ancha  t a ’sir  k o ‘rsatadi.  Aholi  ko'payi- 
shining birinchi  tipiga  aholi  yoshi  strukturasining  o'ziga 
xos tarkibi  t o ‘g ‘ri  kclaai,  bunda  kichik  yoshdagilar 
salm og’i  katta  boMadi.  Aholi  k o ‘payishining  ikkinchi 
tipi  ustun  bo'lg an   m am lakatlarda kichik  yoshdagilar 
salmog'i jud a yuqori  (40—45%)  va  katta  yoshdagilar 
salmog‘i  nihoyatda kichik  (o d atd a 3 —6%)  b o la d i.
Dunyo  aholisining irqiy tarkibi  3-ifo¥ada berilgan.
31

Din
tushunchasi
•  Aholining  diniy e ’tiqodi  katta  aham iyatga  ega. 
Dinning  asosiy mohiyati  insonning  xudoga  sig‘i- 
nishi,  unga  ruhan  b o g ‘lanishida  nam oyon  b o i i b ,  
inson  ham da jamiyatnirig  hayoti  va  yashash  tarziga 
jiddiy t a ’sir  k o ‘rsatadi.
Jahon
dinlari
•  nasroniylik(xristian),  shu ju m lad an ,  katolik, 
protenstant  va  pravoslav  oqim lar;  islom  (sunniy va 
shia oqimi);  hinduiylik;  buddaviylik;  yahudiylik; 
sintaizm va boshqalar.
Dunyo  dinlarining shakHanishi  va qaysi  dinga 
mansublik  8-ilovada  berilgan.
4.5.  M ehnat  resurslari  va  bandlik  muammolari
M ehnat
resurslari
•  m ehnatga layoqatli  yoshdagi  m ehnatga layoqatli 
aholi  h am d a  mehnatga  layoqatli  yoshdan  kichikva 
katta yoshdagi  ishlayotgan  shaxslar.
Reproduk-
tiv yosh
•  tiklanish  yoshi,  yani  b alog ‘atga  (oila  qurish 
yoshiga)  yetgan  aholi  qatlami.
Struktura- 
li  ishci/lik
•  ishcizlikbozorining  m a ’lum  m ahculot  turi  bilan 
to id irilish i  natijasida  shu  mahsulotga b o ‘lgan 
ehtiyojning  so ‘nishi  tufayli yuzaga  keladigan 
ishsizlik.
Friksion
ishci/lik
•  ish  qidirayotgan yoki  yaqin  vaqt  ichida  ish  bilan 
t a ’minlanishini  kutayotgan ishchi  kuchi.
Siklik
ishci/lik
•  ishlab  chiqarish  darajasining  pasayishiga bogMiq 
holda  ishchi  kuchiga b o ‘lgan talab  kamayishi 
oqibatida yuzaga  keladigan  ishcizlik.
Dunyo
aholisining
bandligi
aholi  bandligi  ham   turli  m am lakatlarda  turlicha. 
M asalan,  moddiy boyliklar  ishlab  chiqarish  sohasida 
Rossiya  aholisining  (m ehnatda band  aholining)
70%i,  A Q S H   aholisining  54%i,  noishlab  chiqarish 
sohasida  esa  Rossiyaning  30%,  A Q S H n in g   46% 
m ehnat  resurslari  band.
32

Bu  k o ‘rsatkichlar  qishloq  xo‘jaligi  b o ‘yicha  Rossiyada 
15 % n i,  A Q S H d a 3 % n i,  sanoatda  Rossiyada  37%ni, 
A Q S H d a   24%ni,  xizmat  k o ‘rsatish  sohasida  Rossiyada 
48%ni,  A Q S H d a   70%  ni  tashkil  etadi.
D unyo­
ning
iqtisodiy
faol
aholisi
Iqtisodiy faol  aholi  salm og‘i  g ‘arbiy  Yevropa,  S h i­
m oliy A m erika  m am lakatlarida,  Avstraliyada 
40—45% ni,  Osiyo,  Afrikava  Lotin  Amerikasi  m a m la ­
katlarida  30—40%ni  tashkil  etadi.  Ishsizlikka b arh am  
berish  k o ‘plab  m am lakatlarda eng  asosiy  m u a m m o - 
lardan biriga  aylangan.  Osiyo,  Afrikava  Lotin A m e ­
rikasi  m am lakatlarida esa  ishsizlarning  mavjudligiga, 
iqtisodning,  u m u m an,  sust rivojlanganligi,  ayollarning 
ijtimoiy  ishlab  chiqarishga kam  tortilganligi,  kichik 
yoshdagilar  k o ‘pchilikni tashkil  etishi  sababdir.
N a zo ra t  savollari
1.  Aholining  tabiiy  o'sishiga  va  zichligiga  qanday  om illar ta ’sir etadi?  Ularga 
ta  n f  bering.
2.  «Demograftk  port lash»  nima?
3.  Yer  yuzida  aholi  irqiy  tarkibi  bo'yicha  qanday  tarqalgan?
4.  Aholi  migratsiyasining  asosiy  oqimlari  nimalardan  iborat?
5.  Urbanizatsiya  jarayon i  yuqori  bo'lgan  hududlam i  bilasiz.mi?
6.  M ehnat  resurslaridan foydalanish  muammollari  haqida  nima  deya  olasiz?
Sem inar  mashg'uloti  uchun  savoliar:
D unyo  aholisining  o ‘sishi.  Dunyo  aholisining  o ‘sish  tenden- 
siyasi.  Davrlar  kesimida.  D unyo  aholisining  zichligi  va  joyla­
shuvi.  Dunyo  aholisining  Yer  kurrasida  o ‘ta  notekis joylashgan- 
ligi.  Aholi  k o ‘p t o ‘plangan  uchta  asosiy  areal.  Har bir m am lakat­
ning  rivojlanishi  uchun  aholi  soni  va  zichligining  ahamiyati.
Urbanizatsiya jarayonining  rivojlanishi.  M amlakat yoki  rayon 
aholisi  sonida  shaharlikiar  salm og‘ining  o'sishi.  Shahar  aglome- 
ratsiyalari.  Aholining  jinsiy,  diniy  va  irqiy  tarkibi.  Aholining 
yoshi  b o ‘yicha tarkibi,  uning tabiiy  ко 'pay ishi.  M ehnat  resursiari 
va  bandlik  muammolari.  A holining  jism o n an   rivojlangan  va 
s o g lo m .  m ehnatga  yaroqli  qismi  m e h n at  resurslarini  tashkil 
etadi.  Aholi  bandligi.  Iqtisodiy  faol  aholi  salm ogi.

5 -B O B .  JA H O N   XOMALIGI  GEOGRAFIYASI
Reja:
5.1.  Jahon  x o ‘jaligining rivojlanish  bosqichlari.
5.2.  Jahon  sanoati  rivojlanishining  umumiy 
xususiyatlari:  yoqilg‘i-energctika,  elektro- 
energetika,  metallurgiva,  mashinasozlik,  kimyo, 
o ‘rmon  va yog‘ochni  qayta ishlash,  yengil va 
oziq-ovqat  sanoatlari.
5.3.  Jahon  qishloq x o ‘ja!igining  umumiy tavsifi: 
o ‘simlikshunosIik,  tcxnik  ekinlar,  chorvachilik, 
dunyoda  baliq ovlash  va baliqchilik.
5.4.  XXI  asrda jahon  moliyaviy  inqirozi  sabablari  va 
oqibatiari.
Tayanch
iboralar:
Jahon  x o ‘jaligi,  jahon  bozori,  rivojlanish  modellari, 
markaz.  poluperiferiya,  periferiya,  xalqaro  mehnat 
taqsimoti,  ixtisoslashuv,  sanoat  tarkibi,  qishloq 
xo‘jaligi,  yer  fondi,  chorvachilik,  dehqonchilik, 
baliqchilik,  moliyaviy  inqiroz
5.1.  Jahon  x o ‘jaiigining  rivojlanish  bosqichlari
Asosiy
tushuncha
•  Jahon  x o ‘jaligi  —  bu  milliy xo'jaliklarning 
o 'z a ro  b o g la n g a n   tizimi  b o l i b ,   uning  zam inida 
xalqaro  mehnat taqsimoti,  turli  iqtisodiy  va  siyosiy 
m unosabatlar  yotadi.  Shuningdek,  tiz im b a r c h a  
jahon  mamlakatlarini  q am rab  olishi,  bir  tom on- 
lam a boMmasligi  va  turli  tafovutlarni  keltirib 
chiqarishi  kuzatiladi.  [22j
Jahon
x o ‘jaligsniiH
•  X V I-X V I!  asrlarda jah on   savdosi.
•  XVI I—X V I11  asrlarda jahon  bozori.
34

shakllanish
foosqichlari
•  X V I11— XIX  asrlarda  yirik  mashina 
industriyalarining  paydo b o ‘lishi.
•  XIX  asrda  transport  turlarining  rivojlanishi.
•  XX asrdan  hozirgacha  postindustriallashuv 
davri.
Jahon  x©‘jaligi 
rivojlanishi- 
ning  asosiy 
modcllari
1.  X V ill  XIX asrlarda jahon  x o ‘ja3igi  bir 
marka/  — Yevropa  ta’siri  ostida shakllangan.
2.  Jahon  x o ‘jaligining  ikki  a’zoli  modcii:
1)  Iqtisodiy  rivojlangan  m am iak atlar  (Shirnol);
2)  Iqtisodiy rivojlanayotgan  m amiakatlar  (Janub).
3.  Jahon  x o ‘jaiigining uch  a’zoli  modcii:
М а т к а /  —  yaxshi  rivojlangan  postindustirial
rivojlanish  davridagi  davlatlar.
Poluperiferiya —  industiral  sanoat  mamlakatlari. 
Periferiya  —  agrar  iqtisodiyot  bilan  sust 
rivojlangan  davlatlar.
4.  Jahon  x o ‘jaliginmg polisentrik  (kopraar- 
kazl?)  modeli.  10  ta bosh  m arkazning  asta- 
sekinliklikbilan  shakllanishi.
Jahon  x o 4jali- 
gini  tadqiq 
ctishda  geog- 
rafik  katego- 
riyaning uch 
darajasi
1.  Jahon  x o ‘jaligining  um um iy geografiyasi.
2.  Uning tarm oqlari  geografiyasi.
3.  Y irik m in taq alar  va  subregionlar  geografiyasi.
Xalqaro  mehnat 
taqsimotida 
niamlakatiar 
ixtisoslashuviga 
ta'sir  etuvchi 
uch  omil:
1.  X M T d a  qatnashayotgan  mam lakatning  o ‘zi 
qandaydir  ustunliklarga ega b o lis h i  k erak (m a- 
salan,  tabiiy  resurslarga boyligi,  alohida 
tarmoqlari  rivojlanishida  ustun  b o ‘lishi),  y a’ni, 
ushbu  mahsulotlarni  ishlab  chiqaruvchilarning 
bir  qanchasidan  ustun  kelishi.
2.  Ushbu  mahsulotiarga  ehtiyoji  b o r  m am lak at­
lam ing  b o ‘lishi.
3.  Ishlab  chiqaruvchi  m am lakat  o ‘z  m ahsulot­
larini  yetkazib  berishda  afzalliklarga  ega 
b o iish i  kerak.
3.5

Xalqaro
geografik 
mehnat taqsi- 
motining 
asosiy 
shakllari
•  ixtisoslashuv  va  kooperatsiya,  tashqi  savdo, 
kapital  eksporti,  xalqaro turizm ,  ilmiy-texnik 
b ilim lam in g  almashuvi  va  hokazo.
Jahon x o ‘ja- 
ligida  sanoat- 
ning rivoj­
lanish  bos­
qichlari
•  dastlabki  hunarm andchiliklar  (X asrgacha);
•  hunarmandchilikrivojlanishi  (XV asrgacha);
•  m a n u fak tu ra(X V -X V H I  asrlar);
•  k o m b in atlar  (X V I11  asrdan  boshlab);
•  teylorizm ,  fordizm va  h.k.
Jalion x o 4ja- 
Sigida  sanoat 
tarmoqiari
•  eski  ta rm o q lar  (toshko‘mir,  metallurgiya, 
to ‘qim achilik,  parovozsozlikva  boshqalar);
•  yangi  ta rm o q lar  (avtomobilsozlik,  plastmassa 
va  kimyo  tolalari  va  boshqalar);
•  eng  yangi  ta rm o q lar  (mikroelektronika, 
mikrobiologiya,  robotsozlik  va boshqalar).
5.2.  Jahon  sanoati  rivojlanishining  umumiy  xususiyatlari: 
yoqilg‘i-energetika,  elektro-energetika,  metallurgiya, 
mashinasozlik,  kimyo,  o ‘rmon  va  yog‘ochni  qayta  ishiash, 
yengil  va  oziq-ovqat  sanoatlari
Jahon
x o ‘ja!igi 
tarmoqiari 
tarkibi ga 
quyidagiiar 
kiradi:
•  yoqilg‘i-energetika  sanoati;
•  elektroenergetika;
•  tog‘-kon  qazib  chiqarish  sanoati;
•  metallurgiya  sanoati;  mashinasozlik;
•  kim yo sanoati;
•  o ‘rm on  va  yog‘ochni  qayta  ishglash  sanoati;
•  to ‘qim achilik sanoati.
Jahon  x o ‘jaligi  rivojlanishining muhim  k o ‘rsatkich- 
lari  9-ilovada berilgan.
36

37

Yoqilg‘i-
cnergetika
sanoati
•  Yoqiig‘i-cnergetika  sanoati  dunyo  x o “jaligining 
asosi  b o ‘lib,  u  uchta  bo"g‘indan  -   yoqilg‘i-energetik£ 
resurslarini  qazib  olish,  resurslami  encrgiya  ishlab 
chiqarish  joylariga tashish,  elektr  va  issiqlik 
energiyasini  ishlab  chiqarishdan tashkil  topgan.
XIX asrda  va  XX  asrning  boshida  energiya 
resurslarining  asosi  ko'rnir,  XX  asr  o ‘rtalaridan 
boshlab  k o ‘mir,  neft,  gaz,  60—90-yillarda  (k o ‘mir, 
neft,  gazdan  tashqari)  —  yadro  va  suv  resurslari 
b o l i b   qoldi.
•  D unyoda  birlamchi  energiya  resurslarini  iste’mol 
qilish  rnuttasil  oshib  borayotir.  XX  asrning  boshida 
(1900-yi!da)  ularning  hajmi  1  mlrd  tonna shartli 
yoqilg‘iga,  2000-yilda  (bashorat)  14  mlrd  tonnaga 
yetgan.  Energiya  iste’molining  o 'rtac h a o ’sishi  XX 
asrning  birinchi  yarmida yiliga  2—3%,  1950— i 975- 
yillarda  5%  boMgan.  Dunyoda birlam chi  energiya 
resurslarini  iste’mol  qilishning  um um iy  hajmi  turli 
variantdagi  bashoratlarga  k o'ra,  2000-yilda  14,5va 
16,8.  mlrd  t.sh.yo.ga,  teng  b o i g a n   bo'lsa,  2020-yilda 
esa  19,7  va  26,7  mlrd  t.sh.yo.ga teng  bo'ladi.
•  Dunyo  energetikasining  asosini  uchta tarm oq  — 
neft,  gaz,  k o ‘m ir  sanoatlari  tashkil  etadi.
Dunyo
neft
sanoati
.   Neft  sanoati  dunyo  yoqilg‘i-energetikasining 
yetakchi  ta rm o g ‘i  b o ‘lib,  u,  dunyo  x o ‘jaligiga  katta 
t a ’sir  k o ‘rsatadi.  Asosiy  mahsulotidan  energetika 
maqsadlarida  foydalanilganligi  uchun  u  energetika 
tarmoqiari  guruhiga  kiradi.  Neft  va  neft  mahsulot- 
larining  bir  qismi  neft-kimyo  sanoatida  qayta 
ishlanadi.
•  D unyoda  neft  qazib  oluvchi  m am lakatlar  soni 
1900-yilda  —  20,  1940-yiida  — 40,  1970-yilda  -   60 
ta  boMgan.  H ar  yili  dunyoda  4 —4,5  mlrd  t  neft  qazib 
olinadi.  ling  yirik neft  qazib  oluvchi  m am lakatlar  — 
Saudiya  Arabistoni,  A Q S H ,  Rossiya,  Eron, 
M eksika.  Xitoy  va  Venesueladir.
38

Fors q o ‘ltig‘ining  5 mamlakati  dunyo  neftining  25 %, 
O P E K   mamlakatlari  40%,  sanoati  rivojlangan 
m am iakatlar  (AQSH  ni  ham  q o ‘shib)  25%ini  qazib 
oladi.  N eftning  aniqlangan  zaxiralaridan  22,5%i 
dengiz  konlariga  to 'g ‘ri  keladi.  D engiziarda  qidiruv 
ishlari  qirg'oqdan  2 0 0 - 5 0 0   km   uzoqlikda,  800 
metrgacha chuqurlikda  olib  borilmoqda.
•  Dunyo  mamlakatlarida neft  qazib olish  va is te ’mol 
qilish  k o ‘rsatkichlari  10-ilovada  berilgan.
Neftni
eksport
qiluvchi
raamla-
k at lar
tashkiloti
(OPEK)
•  O P E K   -   1960-yil  10—14-sentyabr  kunlari  Bag‘- 
dod  shahrida b o l i b   o'tgan  konferensiyada  tuzilgan 
(inglizcha  O P E C ,  The  Organization  o f  the  Petro­
leum  Exporting  Countries).  O P E K   —  kartel  ko'ri- 
nishida b o 'lib ,  neft  qazib  chiqaruvchi  m am lakatlarda 
neftga b o 'lgan   narxning  barqarorligini  t a ’minlash  va 
nazorat  qilish  maqsadida  tuzilgan.  [39]
•  Tashkilotning  birinchi  t a ’sischilari  Eron.  Iroq, 
Quvayt,  Saudiya  Arabistoni  va Venesuela bo'lgan. 
Ushbu  beshta  m am lakat  tarkibiga  yana  to'qqiztasi 
qo'shilgan:  Q atar  (1961),  lndoneziya(  1962),  Livivc 
(1962),  BAA (1967).  Jazo ir  (1969),  Nigeriya 
(1971),  Ekvador  (1 9 7 3 - 1 9 9 2 ) .  G a b o n   (
1 9 7 5 -9 9 4 ),  A ngola  (2007).
Dunyo  gaz 
sanoati
!
•  XX asrning  ikkinchi  yarm idan  boshlab  rivojlana 
boshladi.  Dunyo  yoqilg‘i  iste’moli  strukturasida  neft 
va  ko'm ird an   keyin  uchinchi  o'rinni  egallaydi  (20%). 
G a z   ekologikeng  toza  energiya  resursidir.
•  G azning  aniqlangan  zaxiralari  bo'yicha,  ayniqsa, 
M D H   va  Janubiy  —  G ‘arbiy  Osiyo  mamlakatlari 
(trln.m-),  Rossiya  (40),  Eron  (16),  Saudiya 
Arabistoni  (6),  BAA  (5,7),  A QSH   (5,4),  Jazoir  (4), 
Kanada  (2,6),  Venesuela  (3,1),  M eksika  (2), 
Indoneziya  (2,5),  Norvegiya(2,3),  Malayziya  (2), 
Xitoy  (2),  Nidyerlandiya  (1,7),  Turkm aniston, 
O 'z bek isto n  va  boshqalar  ajralib  turadi.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling