Geografiyaga kirisiu paninen tekst lektsiya Kirisiu


Download 364.88 Kb.
Pdf ko'rish
bet5/5
Sana08.05.2017
Hajmi364.88 Kb.
1   2   3   4   5

 

9-lektsiya 

 

Ta`biyiy resurslardin` xaliq xojalig`indag`i tutqan orni.  

1.Mineral ha`m shiyki zat resurslari.  

2.Topiraq, suw ha`m tog`ay resurslari.  

3.Ta`biyiy  resurslardan  aqilg`a  muwapiq  paydalaniw  ha`m  qorshag`an  ortaliqti 

qorg`awdin` ekonomgeografiyaliq ja`ne sotsialgeografiyaliq ma`seleleri.   

 

Adamzat  jasawi  ushin  ta`biyattan  alatug`in  barliq  moddiy  mablag`lar  er  asti  bayliqlari, 



tog`ay, haywanat du`n`yasi, suw, hawa h.t.b. ta`biyg`iy resurslar bolip tabiladi. 

Islep  shig`ariw  ku`shlerinin`  rawajlaniwi  menen  paydalanilatug`in  resurslardin`  ko`lemi 

ha`m  turi  artip  baradi.  Ta`biyg`iy  resurslardan  tuwri  paydalaniwda  olardin`  mug`darina,  olardin` 

toliqtirilip bariwina qarap toparlarg`a ajiratiw ulken ahmiyetke iye. 

Sol ko`z qarastan ta`biyg`iy resurslar, u`sh tu`rge - tuwesiletug`in, tu`wesilmeytug`in ha`m 

tiklenetug`in resurslarg`a bo`linedi. 

Ta`biyatti  qoriqlaw  degende  ayirim  ta`biyg`iy  ob`ektler  (ta`biyat  esteliklerin)  saqlawdi, 

qa`legen bir jerdi xojaliqta paydalaniwdan ayirip alip, saqlap qoyiwdi tu`sinbeslik kerek. 



Sebebi pu`tin jer beti yamasa onin` u`lken bir bo`limin qoriqqanag`a aylandiriwi mu`mkin 

emes.  


Qoriqxanalar ta`biyg`iy ortaliqtin` mezoni esaplanadi. Rekul`tivatsiya jumislarinda olardan 

namuna (obrazets) sipatinda paydalaniladi. 

Sonin` menen birge qoriqxanalar jer betinin` ta`biyatin ilimiy jaqtan u`yreniwde kompleks 

obektler bolip xizmet etedi. 

Qoriqxanalarda o`simlik ha`m haywanlar ta`biyg`iy halda saqlanip, olardi tarqatiwda, jan`a 

tu`rlerin  jaratiwda  derek  boladi.  Lekin  qoriqxanalar  qansha  u`lken  a`hmiyetke  iye  boliwina 

qaramastan, ja`miyetlik awil xojalg`i jerlerine, sanaat ob`ektlerine, qalalardi quriwg`a , rekreatsiya 

jerlerine  bolg`an  talabi  tobara  asip  baratirg`an  sharayatta  qoriqxanalardi  u`lkeytiw,  ken`eytiriw 

mu`mkinshiligi azayip baradi. 

Sonliqtan  qoriqxanalardi  uyimlastirip,  ta`biyatti  qoriqlaw  ma`selesin  hal  etiw  mu`mkin 

emes. 

Ta`biyatti  qoriqlaw  ha`m  ta`biyattan  paydalaniw  bir-birine  qarama-qarsi,  protsess  emes. 



Ba`lkim o`zara a`bden baylanisli birpu`tin protsessdir. 

Ta`biyatti jaqsilaw ha`m bayitiw ushin ta`biyg`iy protsesslerge aktiv trde ta`sir etiw. Ha`r 

bir  jerdin`  ta`biyg`iy  sharayati,  adamzattin`  ko`z  qarsinan  qanday  boliwinan  qatti  nazar,  ta`biyat 

komponentlerinin`, yag`niy taw jinislari rel`f ha`m klimattin` muayyan rejiminde ob`ektiv tabiyg`iy 

nizam tiykarinda tarkib, quram tapqan birliginen, uyg`inlig`inan ibarat. 

Ta`biyat  ushin  bul  birlik  en`  qolay  birlik  esaplanadi.  Sebebi,  Orta  Aziyanin` 

tegisliklerindegi  sho`llerdin`  landshafti  bul  jerdegi  muayyan  sharayatta  qurilg`an  .  Sonday 

sharayatta bul landshaftlar ta`biyat ushin en` qolayli landshaftlar bolip tabiladi.  

Lekin  adamzat  ushin  olar  en`  qolay  ta`biyg`iy  ortaliq  emes.  Sonliqtan  adamlar  o`zi  ushin 

qolaysiz ta`biyg`iy sharayatti jaqsilawg`a, yag`niy adamzattin` jasawi ha`mde islep shig`ariwi ushin 

ta`biyatti  qolaylastiriwg`a  umtiladi.  Ha`m  bug`an  adamlarda  muayyan  mug`darda  mu`mkinshilik 

bar. 


Bunday  mu`mkinshilikti  a`melge  asiriw,  adamlardin`  ta`biyat  nizamliqlarin  qansha  jaqsi 

biliwine ha`m olarg`a qay da`rejede a`mel etiwlerine, ha`mde texnikaliq qurallarg`a baylanisli. 

Solay etip, ta`biyattan tuwri paydalaniw xaliqtin` o`sip baratirg`an materialliq ha`m ruwxiy 

mu`ta`jlerin  toliq  ta`miyinlew,  ta`biyg`iy  ortaliqti  taza  uslaw,  keleshek  a`wlad  ushin  ta`biyatti 

ha`zirgiden go`re, bay, ashiq gozzal etip qaldiriw ushin ta`biyg`iy resurslardan ilimiy tiykarda ha`m 

texnologiyaliq  jaqtan  mukammal,  nobudgarchilikka  jol  qoymay  paydalaniwdan,  ta`biyg`iy 

komplekslerdi  texnogen  ta`siriden  qoriqlaw,  ayirim  ta`biyg`iy  komplekslerdi  qoriqxanalarg`a 

aylandiriwdan ha`mde ta`biyg`iy sharayatti jaqsilaw maqsetinde ta`biyg`iy protsesslerdi ta`biyattin` 

ob`ektiv nizamlari tiykarinda basqariw, yag`niy melioratsiya etiwden ibarat. 

 


Ha`zirgi  waqitta  adamlardin`  miyneti  menen  alip  barilatug`in,  yag`niy  ja`miyet  penen 

ta`biyat  ortasindag`i  baylanislar  ju`z  beretug`in  ortaliq  ha`r  tu`rli  muallifler  tamaninan  ha`r  qiyli 

terimnler  menen  ko`rsetilmekte.  Sebebi,  «ta`biyat»,  «ta`biyg`iy  ortaliq»,  «geografiyaliq  ortaliq», 

«landshaft qabig`i», «geografiyaliq qabiq», «geografiyaliq sistema», h.t.b. 

Anig`in  aytqanda  bulterminlerdin`  mazmuni  birdey  ko`rinisede,  olar  bir-birinen  parq 

qiladi. 


Ta`biyat-tu`sinigi,  uliwma  ilimiy  ha`m  filosofiyaliq  tu`sinik  bolip,  pu`tin  barliqti  , 

kosmosti, o`z ishine aladi. Tar ma`niste alg`anda , barliq ta`biyg`iy pa`nlerdin` u`yreniwi ob`ekti. 



Ta`biyg`iy  ortaliq-tu`sinigi,  ta`biyattin`  ja`miyetke  tikkeley  baylanista  bolg`an  bo`limin 

ko`rsetedi.  Adamzattin`  ilim  ha`m  texnikaliq  mu`mkinshilikleri  artip  barg`an  sayin  ta`biyg`iy 

ortaliqta enine ha`m uzin boyina ken`eyip baradi. 

Geografiyaliq  ortaliq-tu`sinigi-Jer  (geo)  menen  baylanisli  tu`sinik  bolip,  Jerdin`  bet 

bo`limi menen onin` jaqin a`tirapin o`z ishine aladi. 



Geografiyaliq qabiq-penen -Landshaft qabig`i-tu`sinikleri bir-birine ju`da` jaqin.  

Geografiyaliq  qabiqqa  jer  qabati,  pu`tin  gidrosfera,  ha`m  biosfera  ha`mde  atmosferanin` 

to`mengi (troposfera) bo`limi kiredi. 

Geografiyaliq qabiqtin` tiykarg`i o`zgeshelikleri. 

-geografiyaliq  qabiq  bir  pu`tin  hosila,  kompleks,  onin`  bir  pu`tinligi,  quram  bo`limleri 

ortasinda toqtawsiz tu`rde zat ha`m  energiya almasip turg`anlig`i na`tiyjesi. 

-  onda  zat  ha`m  energiyanin`  aylanba  ha`reketi  bar.  Sol  sebepli,  ta`biyg`iy  protsessler 

ta`krarlanip turadi. 

- geografiyaliq qabiq waqti ha`m ma`kanda bir tegis rawajlanbaydi, ritmlilik bar, toqtawsiz 

rawajlaniwdi dawam etedi. 

Geografiyaliq  qabiq  bir  pu`tin  bolsa  d,  ol  o`z  na`wbetinde  quram  bo`limlerden  kishirek 

geografiyaliq kompleksler, yag`niy landshaftlardan turadi. 

Ta`biyatta  ha`r  bir  aymaqliq  kompleks,  ol  pu`tin  jer  betin  o`z  ishine  alg`an  landshaft 

qabig`i bolsin, qa`le kishi kompleks bolsin, yag`niy landshafttan eki onin` morfolgiyaliq bo`limleri-

urochishe  yaki  fantsiyalardan  ibarat  bolsin,  muayyan  muvozanadagi    komponentlerdin`  birliginen 

ibarat ha`m toqtawsiz rawaj-laniwda boladi. 

Ha`r  bir  komponent  o`z  aldina  rawajlanbastan,  o`zara  baylanisli  tu`rde  rawajlanadi. 

Ta`biyattin` ja`ne bir o`zgesheligi sistemali du`ziliske iye ekenliginde. Onda ha`r tu`rli ko`lemdegi 

sistemalar bar. 

V.B.Sochava  sistemalarin  u`sh  tiykari  u`lken-kishi  basqishqa  ayiriwdi  usinadi.  Planetar

regional ha`m topologik. 

Planetar geosistema geografiyaliq (landshaft) qabiqtan ibarat. 


Regional  geosistemalarg`a  geografiyaliq  qabiqtin`  u`lken  bo`limleri  ta`biyg`iy-

geografiyaliq zonalar, ta`biyg`iy u`lkeler, provintsiya ha`m landshaftlar kiredi. 



Topologik  geosistemalarg`a  landshafttin`  qurami  (morfologiyaliq)  bo`limleri  -  orin, 

urochishe,  fatsiyalari  kiredi.  Geosistemalardi  ta`biyg`iy  geografiya  u`yyyyrenedi.  Planetar 

geosistemalar  geografiyaliq  (landshaft)  qabiqtin`  nizamliqlarin  ha`m  o`zgesheliklerin  uliwma  jer 

bilimi, Regional ha`m topologik geosistemalardi landshaftaniw u`yreniw. 

Kompleksli  ta`biyg`iy  geografiyaliq  izertlewlerdin`  juwmag`ina  a`mel  etiey  ta`biyattan 

tuwri paydalaniw mu`mkin. 

Ta`biyattan tuwri paydalanidin` ta`biyg`iy geografiyaliq tiykarlari dep - N.A.Gvozdetskiy, 

Yu.K. Efremov  h.t.b. to`mendegilerdi ko`rsetedi. 

-Ta`biyg`iy  komponentlerdin`  o`zara  baylanislarin  ha`m  bul  baylanislardin`  ha`m 

antropogen ta`sir na`tiyjesinde o`zgerislerdi esapqa aliwdin` sha`rtlligi. 

-Komplekslerdin`  aymaqliq  o`zgeriw  nizamliqlarin  ha`m  kompleksler  ortasindag`i 

baylanislardi esapqa aliwdin` za`ru`rligi. 

-ta`biyg`iy  komplekslerdin`  ishki  energiyasi  ta`sirindegi  bag`iti  ha`m  tezligin  (sur`ati) 

esapqa aliwdin` sha`rtligi. 

-ta`biyg`iy  aymaqliq  komplekslerdin`    adam  zattin`  aktivligi    ta`sirinde  o`zgeriwi  

haqqinda toqtawsiz mag`liwmat  alip turiwdin` za`ru`rligi. 

Bulardan  basqa, ta`biyattan  paydalaniw jumisi  ekologiyaliq  qatnasqa tiykarlaniwi kerek. 

Ta`biyiy  resurslardan  aqilg`a  muwapiq  paydalaniw  ha`m  qorshag`an  ortaliqti 

qorg`awdin` ekonomgeografiyaliq ja`ne sotsialgeografiyaliq ma`seleleri.   

 

Adamzattin`  xojaliqtag`i  axmiyetinin`  aqibetinde  ta`biyatta  muayyan  o`zgerisler  ju`z 

beredi.  Bazi  bir  waqitlari  sonday  bir  o`zgerisler  boladi.  Olar  ta`biyatqa  ta`sir  ko`rsetip  atirg`anda 

bular haqqindag`i ha`tte oylap ko`rilmegende boliwi   mu`mkin. 

Adamzattin` ta`biyatqa ta`sirinin` aqibetlerin  u`yreniw ha`m olardin` qanday na`tiyjelerge 

alip  keliwin  aldinan  biliw  ushin  ta`biyatta,  geografiyaliq  sistemalarda,  olardin`  komponentlerinde 

adamzattin`  xojaliqtag`i  faoliyati  tikkeley  ju`zege  keltirgen  o`zgerisler  menen  birge 

komponentlerdin`  o`zara  baylanislarinda,  ten`  salmaqlig`inda  ju`z  bergen  o`zgerislerdi  analiz  etiw 

ju`da` a`hmiyetli. 

Adamzat  xojaliq  jumislarinin`  ta`biyatqa  ta`sirin    u`yreniwde  to`rt  na`rsege  o`z  aldina 

a`hmiyet beriw kerek. 

Adamzattin` xojaliq faoliyati geografiyaliq sistema (landshaft) ning qanday komponentine, 

komponentler gruppasina ta`sir etedi. Onin` ko`lemi qanday , qanday na`tiyjeler ko`zde tutiladi. 

2. Adamzattin` bul ta`siri ta`biyat komponentleri ortasindag`i o`zara baylanislarda qanday 

o`zgerislerge alip keledi. 


3.  Adamzattin`  xojaliq  faoliyati  bilvosita  ta`sir  ko`rsetilgen  jerden  do`geregine  qansha 

qashiqliqqa jayiladi. Buni u`yreniwde za`ru`r. 

4.  Geografiyaliq  sistemalardin`  adamzat  ta`siri  astinda  o`zgeriwinin`  tezligi  ha`m  bag`iti  

geografiyaliq sistemanin` barqararlig`ina baylanisli. 

Geografiyaliq  sistemalardin`  sirtqi  ta`sirge  qarag`anda  qanshaliq  barqaror  ekenligin 

u`yreniw ta`biyg`iy ortaliqqa adamzat ta`sirin analiz etiwde orayliq ma`sele bolip tabiladi. 

Geografiyaliq  sistemalardin`  barqarorligi  ha`m  o`zgeriwshen`lik  ayirmashilig`i  olardin` 

tbiyg`iy  geografiyaliq    tabaqalonishining  qaysi  poqonasida  ekenligine,  a`piwayi  yamasa 

quramalilig`ina baylanisli. 

Sonin`  ushin  adamzattin`  xojaliq  faoliyatining  ta`biyatqa  ta`sirin  u`reniwde  de,  ta`biyg`iy 

ortaliqti,  landshaftlardi  adamzat  ushin  qolay  etip  jaqsilaw  ilajlarin  islep  shig`ariwda  da  qanday 

geografiyaliq sistemag`a tiyisli ekenine qarap tabaqali jantasiw za`ru`r. 

 Geografiyaliq  komplekslerge  adamzattin`  xojaliqtag`i  aktivliliginin`    ta`siri  tu`rlerin 

industrial, energetika, awil xojalig`, rekreatsion ha`m basqa tu`rlerine bo`liw mu`mkin. 

Adamzattin`  ta`biyg`iy  ortaliqqa  ta`sirin  fartsiya,  urochishe,  orni  (mestnost`)  landshaft, 

ta`biyg`iy rayon, ta`biyg`iy zona, ulke, region ortasindag`i u`yreniw mu`mkin. 

Adamzattin`  xojaliq  aktivliliginin`  geografiyaliq  komplekslerge  ta`sirin  u`yreniw  ushin 

arnawli ekspeditsiyalar sho`lkemlestirip, statsionar baqlawlar o`tkerilip, kompleksli izertlewler alip 

bariw za`ru`rli. 

 

Taw jinislarinin` orninin` o`zgeriwi ha`m onin` aqibetleri. 

 

Adamzat  xojaliq  aktivligi  na`tiyjesinde  jer  qabig`i    (litosfera)  nin`  jinislari  taw-ka`n  islep 

shig`ariwi,  injenerlik qurilis jumislari, qalalardi jaratiw na`tiyjesinde bir jerden ekinshi jerge ko`p 

ko`shiriledi, bazibir jerlerde ko`p mug`darda toplanip qaladi yaki alip ketiledi. 

Jer  qabig`indag`i  jinislardin`  bir  jerden  ekinshi  jerge  ko`p  mug`darda  alip  taslaniwi 

gravitatsion ten` salmaqliliqtin` buziliwina alip keledi. 

Taw jinislarinin` bir jerden ekinshi jerge alip taslaniwi antropogen rel`efti ju`zege keltiredi. 

Antropogen  rel`ef  mikrorel`efti,  bazida  mezorel`efti  o`zgerttiredi.  Sebebi,  ko`mir  qazip 

shig`arilatug`in jerlerde shig`indi jinislar ka`nler (terrikonlar) nin` ba`lentligi 300 m ge sh/m jetedi. 

Kar`erlerdin` teren`ligi 580 m ge jetedi. 

Maydani  bir  neshe  km  kv  qa  jetedi.  U`lken  ko`mir  basseyinlerinde  ju`zlep  terrikonlar 

landshaft, o`zgesheliklerin belgileydi. 

Bunday  rel`ef  tu`rleri  geografiyaliq  komplekstegi  ta`biyat  komponentlerinin`  ten` 

salmaqlilig`in  o`zgerttirib,  ta`biyg`iy  geografiyaliq  protsesslerdin`  o`zgeriwine  sebepshi  boladi. 

A`sirese gravitatsion protsessler ku`sheyedi. 


Qala qurilisi da jer qabig`inin` ten` salmaqlilig`in o`zgerttiredi. U`lken jaylardin` awirlig`i 

na`tiyjesinde jerdin` beti sho`gedi. 

Tashkentte  buring`i  ko`plegen  jarliqlardi  ko`mip,  jer  betinin`  tegisleniwi  na`tiyjesinde 

suwdin` ag`iwi qiyinlasip, sel jawg`anda u`lken ko`lsheler payda  bolmaqta. 

Jarlardin`  ko`miliwi  jer  asti    suwlarinin`  betinde  ko`teredi.  Bul  o`z  gezeginde  jan`a 

ta`biyg`iy geografiyaliq protsesslerdin` rawajlaniwina alip keliwi mu`mkin. 

U`lken  suw  saqlag`ishlardin`  payda  etiliwide  sol  do`gerektegi  jerlerdin`  klimatin 

jumasrtadi,  Jer  asti  suwinin`  rejimin  o`zgertedi.  Gravitatsion  ten`  salmaqliliqti    o`zgertedi.  Suw 

saqlag`ishtag`i suwdin` awirlig`i jene sol qatlamlardag`i basimnin` ten` salmaqlilig`ino`zgertip, jer 

qozg`aliwg`a ta`sir ko`rsetedi. 

Adamzattin`  ka`n  qaziw  aktivligi  aqibetinde  jer  beti    rel`efinin`  o`zgeriwi  (  tegis  emes 

boliwi)  topiraq eroziyasin, su`rilmelerdi qulawlardi ku`sheytedi. 

Admzattin` ka`n qaziw aktivligi na`tiyjesinde rel`eftin`  o`zgeriwi do`gerekti ju`da` u`lken 

bilvosita  o`zgerislerge    sebepshi  boladi.  Jer  asti  suwlari,  a`sirese,  jer  u`sti  suwlarinin`  rejimi 

o`zgeredi.  Jer  asti  suwinin`  beti  pa`seyip  ketesede,  ko`terilsede  o`simlik  qatlamina,  ag`in  suwdin` 

rejimine, topiraqtag`i protsesslerge ta`sir etedi. 

Ka`nlerden  shig`arip  taslagg`an  kereksiz  jinislar  ka`nleri  tez  uniraydi  ha`m  olardi  samal 

ushirip,  suw  ag`izip,  do`gerekke  tarqatadi.  Bul  jinislar  ko`binese  sor,  quraminda  sul`fatlar  ha`m 

basqa za`ha`rli zatlar boladi. 

Adamzat  xojaliq  aktivliliginin`  topiraqqa  ta`siri  ja`nede  ku`shlirek  bolip,  ken`lew 

maydang`a tarqaladi. Jerdi su`riw, tegislew topiraqqa islew beriw na`tiyjesinde jer betinde ha`r jili 

3x10 kv12 tonna taw jinisi  orninan qozg`aladi. 

A`lbette  jerdi  su`riw,  topiraqqa  silew  beriw  ha`r  tu`rli  to`ginler  to`giw,  eginlerdin` 

hasildarlig`in asiradi. 

Ha`zirgi waqitta pu`tin qurg`aqliq maydaninin` 10 protsenten  artiqlaw bo`limi su`riledi. 

Bul su`riliwden aldin ha`m su`rilip atirg`anda ta`biyg`iy o`simlik qatlami joq etiledi 

Sonin` o`zide ta`biyattag`i zatlar ha`m energiyanin` biologiyaliq aylaniwina ta`sir etedi. 

Bunin`  u`stine  o`simlik  qatlaminin`  joq  etiliwi  suw  ha`m  samal  eroziyasin  ku`sheytedi. 

Sonliqtan , pu`tin du`n`yadag`i su`riletug`in jerlerdin` 40-45 protsenti ha`rtu`rli da`rejede juwilg`an. 

Sho`llerimizdegi  dizbe  qui  rel`efi,  tawlarimizdag`i  jalan`ash  janbawirlar,  su`rilmeler,  payda  boliw 

onda adamzattin` «xizmeti» ju`da` ulken bolg`an. 

 

 



 

Katalog: lektions -> geografiya
geografiya -> O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti

Download 364.88 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling