Hazarlar hazarların Menşei


Download 75.25 Kb.

Sana23.05.2017
Hajmi75.25 Kb.

 

1

 



HAZARLAR 

 

 

 

Hazarların Menşei 

 

 



 

Doğu  Avrupa’da  ilk  defa  muntazam  devlet  kuran  Türk  topluluğu  Hazarlar’dır. 

Sabarlar’ın  yaşadığı  sahad,  Sabar  ismi  yerine  birden  bire  ortaya  Hazar  adının  çıkması 

Sabarlar  ile  Hazarlar  arasında  bağlantı  olduğunu  göstermektedir

1

.  Aslında  Belencer  ve 



Semender adlı iki Sabar kabilesinin, Hazarlarda da ortaya çıkması, Hazar kelimesinin aynı 

Sabar kelimesi gibi,  anlam taşıması

2

, Hazarlar’ında Sabarların  içinde  bir kabile olduğunu 



ve  Sabarların  yıkılışından  sonra  büsbütün  Sabar  topluluğuna  bu  adın  verildiğini 

göstermektedir.  Bu  görüşü  destekleyen  delillerden  birisi  de  10.  yy.  tarihçilerinden  El-

Mesudi’nin  “İranlılar’ın  Hazar  dediği  topluluk  Türkler  tarafından  Sabar  diye  anılır” 

şeklindeki kaydıdır. 

 

 

Hazarlarda  tıpkı  kendilerinden  önceki  Sabarlar  gibi  kaynaklarda  farklı  şekillerde 



zikredilmişlerdir

3



 

 

Hazar  Hakanlığı  topraklarında  türlü  Türk  grupları  vardı.  Bu  nedenle  çeşitli  Türk 



lehçeleri konuşulmakta idi

4



 

 

Hazarların  Coğrafi  durumu  çok  önemli  bir  mevkiide  bulunduğu  için  Hazarların 



siyasi  tarihine  başlamadan  önce  bölgeye  bakmamız  gerekir.  Hazar  ülkesi  önceleri  Terek 

nehri  boylarında  iken  sonra  ağırlık  merkezi  Aşağı  İtil  boyuna  kaydı.  Burası  İtil,  Yayık, 

Don  ve  Kuban  gibi  dört  büyük  nehrin  havzasını  teşkil  ediyor  aynı  zamanda  devrin  en 

önemli ticaret yolları üzerinde bulunuyordu. Bu yollardan en önemlisi İtil (Volga) nehrinin 

kendisi  idi;  İslam  dünyası  (Suriye,  Irak,  İran  ve  Türkistan)  ile  Çin  ve  İskandinavya 

                                                

1

 A.N. Kurat, Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, s. 30. 



2

 Hazar-Kazar=Kaz+ar: Anadolu Türkçesinde Gez+er= serbest dolaşan gezen, Gy. Nemeth H.M.K. 

3

 Arap kaynaklarında Al-Hazar, İbrani kaynaklarda Hazar, Kazar, Latin kaynaklarda Chazari, Gazari, Grek 



kaynaklarda  Khazaroi,  Rus  kaynaklarda  Kozar,  Kazarin,  Macar  kaynaklarda  da  Kozar,  Kazar,  Ermeni 

kaynaklarda Hazir-k, Gürcü kaynaklarda Hazar-i, Çin kaynaklarda T’u-küe Ho-sa. 

4

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s.157. 



 

2

arasındaki ticaret faaliyeti buradan geçiyordu. Aynı şekilde Harezm’den Aşağı İtil boyuna 



ve oradan da Karadeniz sahillerine giden Kervan yolu da gidiyordu.  

 

 



 

Hazar Devleti’nin Kuruluşu 

 

 



Hazar  ismi  ilk defa 558’de Sasani-Sabar savaşlarında geçmekte, 576  yılında  Gök-

Türk hakimiyeti Karadeniz’in kıyılarına ulaşınca bu sefer Çin kaynaklarında T’ang-Shu’da 

T’u-küe  Ho-sa  ve  K’o-sa  diye  geçer.  586  yılındaki  Bizans  kaynağında  ise  artık  iyice 

tanınırken  aynı  zamanda  Türk  adı  ile  de  anılıyorlardı

5

.  Bu  sıralarda  Hazarlar  Batı  Gök-



Türk  Hakanlığı’nın  batıda  en  uç  noktasını  meydana  getiriyorlar  ve  yine  Batı  Gök-

Türkler’in  arzusu  ile  Sasaniler’e  karşı  Bizans’a  yardım  ediyorlardı.  İslam  ve  Ermeni 

kaynaklarına  göre  Hazarların  Gök-Türkler’e  bağlılığı  7.  yy’ın  ikinci  yarısına  kadar 

sürmüştür. 

 

 

Bu  devirde  Hazarlar’ın  Derbend’i  geçerek,  Gürcistan  ve  Azerbaycan’a  akınlar 



yaptıklarını  ve  Tiflis’i  kuşattıklarını  görmekteyiz.  626  yılında  Avarlar’la  Sasaniler 

İstanbul’u kuşatınca, Bizans imparatoru Heraklios Tiflis’e gelip Hazar Başbuğu “Yabgu”

6

 

ile  görüşerek  ondan  sağladığı  40  bin  kişilik  ordu  ile  Bizans  içlerine  yürüdü.  Daha  sonra 



yine  Hazarlar’dan  Çorpan  Tarhan  Sasanilere  karaşı  başarılar  kazanıp  Anadolu’yu 

Sasanilerden  kurtarmıştır.  Bu  sırada  Yabgu  Tiflis’e  girip,  bazı  Ermeni  kütlelerini 

hakimiyetine  aldı  (629).  Hazar  Hakanlığının  gerçek  kuruluşu  630  yılındadır.  Bu  tarihte 

doğuda  Gök-Türk  devleti  fetret  devrine  girince  Hazarlar  müstakil  bir  devlet  olarak  tarih 

sahnesine  çıktılar.  Hazar  devleti  kurulur  kurulmaz,  o  zamanın  iki  büyük  devleti  Sasani-

Bizans  savaşlarında  rol  oynamaya  başladı.  Hazarlar  Bizans’la  dostluk  kurup,  Sasaniler’e 

saldırdılar.  Türk-Bizans  ortak  hareketi  neticesinde  Sasani  imparatorluğu  zayıfladı. 

Arkasındanda İslam kuvvetleri tarafından çökertilip tarih sahnesinden çekildi (634-637)

7



 



                                                

5

 Tarihte Türklük, s. 114, İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s. 158. 



6

 Muhtemelen Batı Gök-Türk Hakanı Tong Yabgu’nun küçük kardeşi. 

7

 Kuzey Karadeniz’deki Türk Kavimleri, s. 32, İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s. 158. 



 

3

 



İslam  kuvvetlerinin  hareketi  Kafkaslar’a  Ermeniyye  bölgesine  doğru  gelişmeye 

başlayınca Türk-Bizans dostluğu daha da arttı. Siyasi menfaatlerin ortak olması hükümdar 

aileleri  arasında  evlenmeler  yolu  ile  akrabalık  tesis  edilmesine  yol  açtı.  İmparator 

Justinianus  I  (685-695)  ve  Konstantinos  (741-775)  Hazar  prensesleri  ile  evlendiler. 

Konstantinos’un  Hazar  prensesi  Çiçek’ten  doğma  oğlu  imparator  Leon  IV  (775-780) 

tarihte  Hazar  Leon  olarak  tanınmıştı.  Bizans  imparatorları  çoğu  zaman  kendi  iç  ve  dış 

meselelerinde Hazarlar’ın yardımını sağlamaya çalıştılar

8



 

 

VIII-IX  yüzyıllarda  Hazar  Hakanlığı  genişleyerek,  Doğu  Avrupa’nın  en  önemli 



devleti oldu.  Bu sırada  Kama  ve İtil  boyundaki  birçok kavim; İtil Bulgarları  ve türlü  Fin 

kavimleri,  Burtaslar  Hazar  kağanına  tabi  idi.  Ayrıca  Desna  ve  Orta  Dnyeper  boyundaki 

türlü  Slav  kavimleri  Hazar  hakimiyetini  kabul  ettiler.  Bu  Slav  boyları  şunlardı;  Radimiç, 

Vyatiç,  Severyan,  ve  Polyan.  Ayrıca  Kuzey  Kafkasya’nın  dağlı  kavimleri  ve  Kuban 

boyundaki  Macarlar’da  Hazar  hakimiyetini  tanıdılar.  Hazar  hakanlığının  sınırları  Yayık, 

Cim  nehirlerinden  başlayarak,  batıda  Dnepr  (özü)  nehrine  kadar  geniş  bir  sahayı 

kaplıyordu.  Bu  sıralarda  Karadeniz’in  kuzeyindeki  Büyük  Bulgarya  devleti  Hazarlar2ın 

hücumları neticesinde yıkılmış, buradaki bütün geniş ovalar Hazarlar’ın eline geçmiştir. 

 

 

 



Arap-Hazar Münasebeti 

 

 



Hazarlar’ın  tarihinde  Araplarla  olan  mücadele  geniş  ve  önemli  bir  yer  tutar.  Bu 

mücadele  yüzyıl  kadar  sürdü.  Neticede  Arap  ilerleyişi  Kafkaslar’da  durduruldu.  Araplar 

(Avrupa’da  Puvatya  savaşından  sonra)  doğuda  da  Kafkaslarda  durduruluyorlardı

9

.  Hazar 



ülkesine ilk büyük Arap taarruzu Halife Osman zamanında yapıldı. 651-652 de Selman b. 

Rebia kumandasındaki Arap kuvvetleri Derbend’i aşarak Hazar Başkenti Belencer’e kadar 

sokuldu, fakat Hazarlar bunları püskürtüp, Ermeniyye bölgesine girdiler. 

 

                                                



8

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s. 159. 

9

 K.K.T. Kav., s. 38, T. Türklük, s. 15. 



 

4

 



Bu  bölgedeki  Arap  harekatı  Halife  I.  Velid’in  kardeşi  Mesleme  b.  Abd’ülmelik 

kumandasında  yarım  asır  devam  etti

10

.  714  yılında  Mesleme  ordusuyla  Derbend’i  ele 



geçirdi.  Fakat  onun  İstanbul’u  kuşatmak  için  bu  bölgeden  ayrılmasıyla  (717)  Hazarlar 

tekrar  hücuma  geçtiler  ve  Arap  kuvvetleri  geri  çekilmek  zorunda  kaldı.  Hazar  harekatı 

ilerleyerek  Azerbaycan’ın  büyük  bir  kısmına  yayıldı.  722  yılında  Arapların  Ermeniyye 

valisi El-Cerrah’ül-Hikemi Hazar topraklarında büyük başarılar kazandı ise de 730 yılında 

Hazarlar’ın hücumu neticesinde burada tutunamayarak Azerbaycan’dan çekilmek zorunda 

kaldı. Araplar’ın Hazarlar’a karşı en büyük zaferini 737 yılında Azerbaycan valisi Mervan 

b.  Muhammed  sağlamıştır.  Arap  hücumları  karşısında  zor  duruma  düşen  Hazar  Hakanı 

barış istemek zorunda kalmıştı.  

 

 

Hatta Müslümanlığı kabul ettiğini dahi bildirmiştir. Fakat kuvvetleri geri çekilince 



o  da  eski  dinine,  herhalde  Yahudiliğe  dönmüştür.  Bu  arada  Halifelik  Emeviler’den 

Abbasiler’e  geçince  mücadelesi  yavaşladı

11

.  758  yılında  Daryal’da  kurulmuş  olan 



Ermeniyye vilayetinin valisi Yezid bin Useyd Hazar kağanı ile anlaşabilmek için halifenin 

arzusu  gereğince  bir  Hazar  prensesi  ile  evlendi.  Fakat  bu  prensesin  doğum  esnasında 

ölmesi  üzerine,  Hazar  Hakanı  bunun  kasıtlı  olduğunu  düşünerek  As-Tarhan 

kumandasındaki  orduyu  İslam  topraklarına  gönderdi

12

.  764  yılında  Hazarlar  Tiflis’i  ele 



geçirdiler.  799  yılında  ise  Hazarlar  hakanlarının  kumandasında  Ermenistan’a  girdiler. 

Halife  Harun  Reşid’in  kumandanı  Yezid,  bu  Hazar  hücumunu  durdurmaya  muvaffak 

oldu

13

.  



 

 

İslam  İmparatorluğu’nun  en  kuvvetli  devrinde  Hazarlar’ın  Araplar’a  karşı 



gösterdiği mukavemet, bu Türk devletinin gerçekten güçlü bir oluşumda olduğunu gösterir. 

Zira, İslam kaynaklarından anlaşıldığına göre söz konusu bu devlet Çin ve Bizans ile aynı 

ayarda ve Doğu Avrupa’nın en büyük siyasi kuruluşu teşekkülü idi

14



 

 

                                                



10

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s. 159. 

11

 K.K.T. Kav. S. 39, İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, S.159. 



12

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, S. 160, K.K.T. Kav., S.40. 

13

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, S. 160. 



14

 Tarihte Türklük, s.116. 



 

5

 



Hazar-Rus münasebeti:  

 

 



VIII.  asrın  sonlarından  itibaren  ve  IX.  asırda  Hazarlar’ın  Kuzey  ve  batı 

hudutlarındaki komşularıyla münasebetlerinin arttığı görüyoruz. Hazarlar’ın sağladığı barış 

ve  huzur  sayesinde  İskandinavya-Bizans  ticaret  yolu  gelişti.  Bu  arada  İskandinavyalı  bir 

kavim  olan  Varegler,  bu  yolu  takip  ederek  Kiyef  bölgesine  geldiler.  Burada  Hazarlar’a 

bağlı  olarak  ticaret  yapmaya  başlayan  ve  zenginleşen  Varegler  862  yılında  Rurik  adlı 

knezin  idaresinde  Kiyef  Rus  knezliğini  kurdular.  Bu  knezliğin  gelişmesinde  Hazar  tesiri 

çok  fazladır.  Bundan  dolayı  Kiyef  kelimesi  ancak  Türkçe  ile  açıklanabilmektedir.,  yine 

kurulan  Rus  birliğinde  başkanın  ünvanı  “Chacanus”  (hakan)  idi  ve  988  de  Hristiyanlığı 

kabul eden Vladimir ile sonradan knez olan Yaroslav hala bu ünvanı kullanıyorlardı. 

 

 



 

Hazar-Macar münasebeti: 

 

 

Hazarlar’a  tabi  olan  kavimlerden  birisi  de  Macarlardı.  Macarlar  aslında  Fin-Ogur 

menşeilidir.  Ural  dağlarının  ormanlık  yamaçlarındaki  eski  yurtlarını  terk  ederek  bozkır 

bölgesine  geldiler  ve  Ogur  Türkleri  ile  uzun  süre  beraber  yaşadılar.  Aslında  kendi 

bölgelerinden Sabarların baskısı ile göç ederken bir kısım Macar’da eski yerlerinde kaldı

15



Önceleri  Kuban  havzasında  olan  Macarlar  daha  sonra  Don  nehri  boylarına  gittiler.  Don 

nehri boylarında iken Hazarlar’a bağlandılar ve onlar tarafından teşkilatlandırıldılar. Macar 

Arpad  hanedanı  bu  sırada  ortaya  çıktı.  Fakat  doğudan  Peçenekler’in  belirmesi  ile 

Macarlar’ın rahatı bozuldu. Peçenek saldırıları karşısında tutunamayan Macarlar yurtlarını 

terk  ederek  Orta  Avrupa’ya  doğru  göç  ettiler

16

.  Daha  sonra  Karadeniz’in  kuzeyine  gelen 



Macarlar, burada Kündü ile Üge tarafından idare edildikleri sırada her bir oymağın başına 

Hazar  Hakanlığının  tayin  ettiği  birer  “Ür”  bulunan  7  kabileden  müteşekkildiler.  Burada 

Türkler’le  büsbütün  karıştıklarını  kabile  adları  göstermektedir

17

.  Ker-büyük  iri,  Keszi-



kesik  başka diğer  iki oymak  ise  Fin-Ugor;nyer  ve  magyar,  bunlardan  Orta Asya  menşeili 

                                                

15

 Başkırt bölgesi. 



16

 K.K.T. Kav., S. 41, İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, S.,164, T.Türklük, S. 117. 

17

 Tarjan-Tarkan, Yenö-Inak, Kürtgyanmat(Yorulmaz) 



 

6

ve  Türk  olan  Kürt  kabilesinin  bir  bölümünün  Gök-Türkler  çağında  gelerek  Macarlar’a 



karıştığı görülmektedir

18



 

 

Hazarların yıkılışı: 

 

 

X.  yüzyıl  ortalarına  kadar,  Hazar  Hakanlığı  Doğu  Avrupa’nın  en  kuvvetli  devleti 



olma  özelliğini  sürdürdü.  Fakat  iç  düzenin  bozulması  ve  dış  tehlikelerin  artması  devletin 

gücünü  yavaş  yavaş  azaltmıştır.  Hazar  Hakanlığı  bir  çok  yönde  Gök-Türk  Devleti’nin 

teşkilatına ve o meyanda askeri teşkilata da sahip olduğu halde, zamanla bu askeri teşkilat 

gevşedi. Yani  asker  millet olmaktan çıktılar. Hazar ordusunda 10-12  bin  kadar Harizm’li 

ücretli asker bulunuyordu. Devlet ekonomik yönden zayıflayınca ücretleri veremez duruma 

geldi.  Bu  sebepten  çıkan  huzursuzluklar  devleti  askeri  ve  idari  yönden  sarstı.  Ayrıca 

doğudan  gelen  Peçeneklerin  hücumları  Harezm-İtil  ticaret  yolunun  huzurunu  bozmuştu. 

Yine  ülkenin  Karadeniz  sahillerindeki  Tamatarhan  gibi  ticaret  merkezleri  Slavlar’ın 

hücumuna  maruz  kaldı.  Ruslar  Kuban  bölgesine  kadar  ilerlediler  ve  yağma  yaptılar

19



Hazar ülkesinde vaziyet böyle iken, Aşağı Sirderya çevresindeki Türk kavimleri arasındaki 

kaynaşma neticesinde Hazar Hakanlığı iyice sarsıldı

20



 



 

Nihayet,  Hazar  Hakanlığı  daha  yüzyıl  kadar  ayakta  kalabildi.  865’te  Rus  Prensi 

Svyatoslav  Don  boyu  ve  Kuban  bölgesini,  Tamatarhan  şehrini  işgal  etti.  Arkasından  da 

Kuman-Kıpçaklar,  Hazarlar’ın  Harezm  ve  Türkistan  ile  bağlantılarını  kesti  ve  ticaret 

faaliyetlerini tamamen durdu. Neticede Kuman-Kıpçak baskısı altında Hazarlar XI. Yüzyıl 

içinde kaybolup, gittiler. Bugün Avrupa’da Yahudi dinine mensup olan Karaim Türkleri ve 

Kafkaslar’da yaşayan Karaçaylar’ın Hazar kalıntıları olduğu sanılmaktadır. 

 

 



 

 

 



 

                                                

18

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, S.167. 



19

 R.Grousset, Bozkır İmp., S.182. 

20

 K.K.T. Kav., S.42. 



 

7

 



Hazarlar’da din: 

 

 

Hazar  Hakanlığı’nın  kurulmasından  sonra  bölgede  barışın  sağlanması,  ulaşımı 



artırmış,  dolayısıyla  her  türlü  milletten  çok  çeşitli  insanların  kaynaştığı  bir  ülke  haline 

gelmişti. Böyle bir ortamda çeşitli dinlerin bir arada bulunması tabii bir durumdu. 

 

 

Hazarlar aslında Gök Tanrı dinine (Tengri Han) inanıyorlardı. Yani Hazar halkının 



çoğunluğu  bu  dinde  idi

21

.  Fakat  zamanla  Hakan  ailesi  Museviliği  kabul  etti.  Beyler  ve 



saray  erkanı  da  Musevi  idi.  Tüccar  zümrenin  arasında  ise  Müslümanlık  yaygındı.  Bir  de 

Ortodoksluk Karadeniz’in kuzeyinde epeyce yayılmıştı

22

. İslam tarihçilerinin



23

 kayıtlarına 

göre, camii, kilise ve sinagoglar yan yana bulunuyordu. 

 

 



Türk  tarihinde  Hazar  Hakanlığından  başka,  hiçbir  hükümdar  sülalesi  Yahudiliği 

kabul  etmemiştir.  Ayrıca  sadece  Hazar  üst  tabakasının  Yahudiliği  benimsemesi  dikkat 

çekicidir.  Bu  sebepten  dolayı  Hazarlar’ın  Museviliğe  girişi  meselesi  tarihçiler  tarafından 

etraflıca  tedkik  edilmiş,  olmasına  rağmen  kesin  bir  netice  elde  edilememiştir.  Yahudiler, 

730-740  tarihlerinde  hem  Bizans,  hem  de  İslam  ülkelerinde  şiddetli  takibata  uğrayınca, 

Kafkaslar  üzerinden  Hazarlara’a  giderek,  onlara  sığınmışlar,  arkasından  da  Hazar 

büyüklerini  etkileyip  Museviliği  kabul  ettirmişlerdir.  Hazarlar’ın  bu  dini  kabul  edişlerini 

siyasi  yönden  izah  etmek  daha  uygun  gelmektedir.  Çünkü  o  zamanki  iki  büyük  devlet 

Bizans Hıristiyan, Abbasiler ise müslümandı. Hazarlarda üçüncü devlet olarak Museviliği 

kabul  edip  onların  siyasi  nüfuzlarından  uzak  kalmayı  düşünmüşlerdi.  Yahudiliği  kabul 

eden ilk Hazar hakanının “Bulan” olduğu söylenmektedir. 

 

 



Bütün  bunlara  rağmen  Hazar  devletinin  Yahudi  devleti  olduğu  kabul  edemeyiz. 

Çünkü bu dine girenler yukarıda söylediğimiz gibi sadece hakan ailesi ve devlet erkanı idi. 

Halk,  ise  Gök-Tanrı  dinine  inanmaya  devam  ediyordu.  Aslında  Hazarlar  Yahudiliğin 

“Karay”


24

  denilen  mezhebine  girmişler  ve  zamanla  Musa  talimlerini  öğreten,  ihtiva  eden 

Talmudçuluğa yaklaşmışlardır. Bu arada 960 tarihindeki Endülüs Emevi devletinin Musevi 

                                                

21

 R.Grousset, Boz. İmp. S.180. 



22

 K.K.T.Kav., S.35-36, İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, S.,162. 

23

 İstahri, El-Mesudi, İbni Havkal. 



24

 Müslümanlıkla biraz karışık. 



 

8

nazırlarından “Hasday bin Şarput” Kurtuba’dan Hazar Hakanı Yasaf’e gönderdiği mektup 



ile  Hakanın  İbranice  yazdığı  cevap  konusunda  uzun  tartışmalar  olmuştur.  Bugün 

umumiyetle  sahte  olduğu  kabul  edilmekle  birlikte  mektubun  verdiği  bilgilerin  doğruluğu 

dikkat  çekicidir

25

.  Karay  mensuplarının  (Karaimler)  zamanla  Hazar  ülkesinde 



kalabalıklaştılar.  Hatta  zamanımızda  Kırım’da,  Polonya’da  yaşayan  Karaimlerden  ana 

dilleri  ve  dini  lisanı  Türkçe  olan  cemaatler  Musevi-Hazar  Türklerinin  devamı 

sayılmaktadır

26



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

                                                



25

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s.163, K.K.T.Kav., s.36. 

26

 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s.163, K.K.T.Kav., s.37. 



 

9

 



KAYNAKLAR: 

 

 



A-  Bizans 

kaynakları: 

Theophannes, 

Patrik 

Nikephoros, 



Konstantinos 

Porphygennetos, Hazarlar için önemli Bizans müellifleri. 

B-  İslam  kaynakları:  İbni  Rustah,  Kurtubalı  El-Bakri,  İranlı  Gerdizi,  İbni  Faldan 

seyahatnamesi,  İstahri,  İbni  Havkal  ve  Mesudi,  Hazarlar  için  önemli  İslam 

müellifleridir ayrıca Hudud’ül-Alem adlı eserde Hazarlar hakkında malumat verir. 

 

 



 

BİBLİYOGRAFYA: 

 

1-  A.N.  Kurat,  IV.  Ve  XVIII.  Yüzyıllarda  Karadeniz’in  Kuzeyindeki  Türk 



Kavimleri, Ankara, 1971. 

2-  İ. KAFESOĞLU, Türk Milli Kültürü. 

3-  L.Rasonyi, Tarihte Türklük, Ankara, 1971. 

4-  B.Ögel, Türk Kültür Tarihi, Ankara, 1962. 

5-  Arthur Koestler, 13. Kabile (Türkçe Terc. Belkıs Çorakçı) İstanbul, 1984. 

6-  S. Runciman, Ortaçağların başında Avrupa’da Türkler, Belleten VII, 1943. 

7-  M. Kmosko, Araplar ve Hazarlar T.M. III, 1935. 

8-  Ramazan Şeşen, İbni Fadlan seyahatnamesi, İstanbul, 1976. 

9-  B.Ögel, Sekeller’in Atları Hakkında, Belleten, s. 36, 1945. 

10- Y.Kutluay, İslam ve Yahudi Mezhepleri, Ankara, 1965. 



11- Şaban Kuzgun, Hazar Türkleri, 1984. 

 


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling