J. jalolov, A. Fattaxov, I. Axmedov


Download 104 Kb.

bet11/28
Sana08.06.2018
Hajmi104 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   28

6.2. Kapital qurilish obyektlarni sotish faoliyatining tahlili
Sotish  faoliyatining  asosiy  natijalarini  tahlil  qilish  qurilish 
korxonasi  (firma)ning  bozordagi  о ‘m ini  tavsiflovchi  sotishning 
asosiy  ko‘rsatkichlarini  aniqlashga  qaratilgan.  Tahlilning  bosqich- 
lari  quyidagicha:  shartnomalar  tuzish  dinamikasini  tadqiq  qilish, 
shartnomalar bo'yicha  KQOni  taqsimlash  geografiyasini  tahlil  qil­
ish  va obyektlar qurishning samaradorligini  o ‘rganish.
Sotish  faoliyatining  o'zgaruvchanligi  intensivligini  aniqlash 
uchun  sotish  operatsiyalarini  tahlil  qilishda  o ‘tgan  5-10-yillar  ichida 
tuzilgan  shartnomalar  soni  qarab  chiqiladi.  Tuzilgan  shartnomalar 
soni  ko‘rsatkichi  kompnaiyaning  sotish  faoliyatini  to ‘la hajmda tavsi- 
flay  olmaydi,  lekin  ushbu  kompaniya  tomonidan  taklif  qilinayotgan 
obyektlarga bo'lgan talabning o'zgarishini aks ettiradi.
Shartnomalaming 
geografik  taqsim lanishini
  tahlil  qilish  turli 
mamlakatlar  bozorida  kompaniyaning  sotish  faoliyati  xususiyat- 
larini  aniqlashga  qaratilgan.  Tadqiq  natijasida  sotish  kompaniya- 
larining  geografik  tuzilishi  KQOga  bo'lgan  talab  jihatidan  is- 
tiqbolli  mamlakatlar  yoki  mintaqalarga  qay  darajada  mos  kelishi 
aniqlanadi.

Qurilish  korxonasi  (firma)ning  sotish  faoliyatining  asosiy  nati- 
jalarini  tahlil qilish 
obyektlam i qurish sam aradorligini
 tadqiq etish 
bilan  yakunlanadi.  Obyektlami  qurish  samaradorligini  tahlil  qilish 
uchun  foyda  normasining  turli  k o ‘rsatkichlari  qo ‘llaniladi.  Foyda 
normasini  yalpi  foyda va  sof foyda nisbatidan hisoblab chiqariladi. 
Shuningdek,  yalpi  foydaning  yalpi  daromadga  nisbati  sifatidagi 
foyda  ko ‘rsatkichi  ham  q o ‘llaniladi.  Tadqiqotchi  obyektlaming 
alohida  turlariga nisbatan  kompaniyaning  o ‘tgan  yillardagi  foydasi 
dinamikasini  aniqlaydi  va  uni  jahon  bozori  uchun  xos  b o ‘lgan 
o ‘xshash  o ‘rtacha  k o ‘rsatkichlar  bilan  taqqoslaydi.  Bu  kompaniya 
foydasi  normasining qiyosiy  darajasi  va  uning  o ‘zgarishi  tendensi- 
yalari haqida xulosa qilishga imkon beradi.
Marketing  tadqiqotlarining  yo‘nalishlaridan  biri  bozorlardagi 
raqobatni  tahlil  qilish  hisoblanadi.  Qurilish  korxonasi  (firma)ning 
har  qanday  strategiyasini  ishlab  chiqish  bozordagi  raqobatni  hi­
sobga olgan holda amalga oshiriladi.
Jahon  bozoridagi  raqobatni  tahlil  qilish
  ikki  bosqichda 
o ‘tkaziladi.  Birinchi  bosqichda  alohida  bozorlardagi  raqobat  dara­
jasi 
tahlil 
qilinadi, 
raqobat 
kurashi 
intensivligining 
turli 
k o ‘rsatkichlari  к о ‘rib  chiqiladi.  Ikkinchi  bosqichda  raqobatchilar 
faoliyati  ishlab  chiqarish-sotish  k o ‘rsatkichlarining  tuzilishi  к о ‘rib 
chiqiladi  va  ulam ing  umuman  va  alohida  mamlakatlar  bozorlari- 
dagi  muvaffaqiyatining  omillari  ajratiladi.  Oxirida  kompaniya  yu- 
tu g ‘ining  asosiy  omillari  uning  raqobatchilari  yutuqlarining  om il­
lari  bilan taqqoslanadi  va kompaniyaning KQOni  sotish bozoridagi 
mavqeyi, uning asosiy ustunliklari  va kamchiliklari  aniqlanadi.
R aqobat darajasin i tahlil qilish
 ikki  bosqichdan  iborat:  birinchi 
bosqichda KQOning tarmoq bozoridagi  raqobat darajasi  tahlil  qili­
nadi,  ikkinchisida alohida mamlakatlar va mintaqalar bozorlaridagi 
raqobat  darajasi  tahlil  etiladi.  Tarmoq  bozoridagi  raqobat  dara­
jasini  tahlil  qilish  uchun  tarmoqning umumiy xarakteristikasi  beri- 
ladi,  raqobatchilam ing turlari  va raqobat usullari  aniqlanadi,  tadqiq 
etilayotgan  tarm oq  KQO  jahon  bozoridagi  asosiy  raqobatchilam­
ing  guruhlari  ajratib  olinadi  va  ulaming  umumiy  xarakteristikasi

beriladi.  Shundan  so ‘ng  alohida  mamlakatlar va mintaqalar  bozor- 
laridagi  raqobatchi laming  faoliyati  baholanadi,  raqobat  darajasiga 
tegishli xulosalar shakllantiriladi.
Raqobatchi  firmalar  operatsiyalarining  foydaliligi  moliyaviy 
hisobotlami  tahlil  qilish  asosida  hisoblab  chiqariladi.  Bu  raqo­
batchilar 
faoliyatining 
asosiy 
k o ‘rsatkichlarini 
tavsiflovchi 
m a’lumotlar  to ‘plashga  imkon  beradi.  Jahon  bozoridagi  raqobat 
darajasini  tahlil  qilish  asosida umuman  tarmoqlar bo ‘yicha raqobat 
kurashiga  taalluqli  asosiy  xulosalar  shakllantiriladi  va  m uhim  
raqobatchi kompaniyalar ajratib olinadi.
Tarmoqda  kompaniyaning  raqobatbardoshligi
  KQO  eksportini 
amalga  oshiruvchi  yetakchi  raqobatchilarga  taqqoslaganda  uning 
mavqeyini  aniqlash,  shundan  so‘ng  ushbu  kompaniya  va  uning 
raqobatchilariga tegishli  kattaliklar aniqlanadi.
Alohida  mamlakatlar  bozorlaridagi  raqobatbardoshlik
  ikkita 
yo‘nalish  bo‘yicha  aniqlanadi:  birinchisi  -   kompaniyaning  qiyosiy 
bozor  ulushi  bo'yicha  segmentatsiya,  ikkinchisi  esa  -   muvaffaqiyat- 
ning  asosiy  omillarida  kompaniyaning  yetkachiligi  bo‘yicha  segmen­
tatsiya.  Tahlildan  ko ‘zlangan  maqsad  alohida  mamlakatlar  bozor- 
larida  ishlayotgan  kompaniyalaming  raqobatbardoshligi  darajasi 
b o ‘yicha alohida mamlakatlar bozorlarini taqsimlashdan iborat.
KQO  marketingini  rejalashtirish  firm a  strategiyasini  amalga 
oshirishning  muhim  sharti  hisoblanadi.  U   tushayotgan  axborotni 
muttasil tahlil qilishga asoslangan.
Marketingni  rejalashtirishning  ikkita  tizimi  mavjud:  q at’iy, 
rasmiy  rejalashtirish  tizimi  va  moslashuvchan,  vaziyatdan  kelib 
chiquvchi  tizim. 
Q a t’iy tizim
 harakatning belgilangan m uddatlariga 
ega  holda  rejalami  davriy  qabul  qilish  tamoyiliga  asoslangan. 
KQOni  qurish  va  sotishda  o ‘rta  muddatli  (besh  yillik)  va  qisqa 
muddatli  (bir  yillik)  rejalar  keng  tarqalgan.  Bu  kom paniyalarga 
ancha  uzoq  muddatga  aniq,  barqaror  faoliyat  mezonlariga  ega 
boMishga  imkon  beradi.  Tizimning  kamchiligi  shundan  iboratki,  u 
bozordagi  vaziyatni  o ‘z  vaqtida  hisobga  ololmaydi  va  undan  foy- 
dalana olmaydi.

Rejalashtirishning  moslashuvchan  tizim i
  rejadagi  davrlarga 
bog‘lanib  qolishni  bartaraf  qiladi  va  bozoda  va  kompaniyaning 
o ‘zida  o ‘zgarishlar  yuzaga  kelganda  mustaqil  ravshida  kom pani­
yaning faoliyatini o ‘zgartiradi.
Marketing  tahlili  amaliyoti  shuni  ko ‘rsatadiki,  har  besh  yilda 
bir marta KQO  bozorini  chuqur marketing tadqiq qilish va navbat­
dagi  yil  hamda  kelgusi  besh  yil  uchun  strategiya  bo'yicha  takliflar 
ishlab  chiqish  zarur.  Besh  yillik  rejalar  asosida  har  yili  yillik  reja 
tuziladi,  ularda  maqsad  yo'nalishlarini  muvofiqlashtirib  olish 
mumkin.  Global  strategik  vazifalar  ilgari  surilganda  10  va  undan 
ortiq  yillarga  uzoq  muddatli  rejalar ishlab  chiqiladi.  KQO  m arket­
ingi  strategiyasini  ishlab  chiqish  va  amalga  oshirish  -   uzluksiz 
jarayon  b o ‘lib,  faqat  qilingan  xulosalami  qayta  ко‘rib  chiqish- 
nigina  emas,  balki  bozomi  tahlil  qilish  usullari  va  unga  yon- 
dashuvning  o ‘zini,  ishlab  chiqarishni  va  sotishni  tashkil  qilishni 
ehtimol tutilgan tubdan o ‘zgartirishni ham nazarda tutadi.
6.3. Kapital qurilishi obyektlari marketingi strategiyasini
ishlab chiqish
KQO  marketingining  pirovard  maqsadi  qurilish  korxonasi 
(firma)ning  bozordagi  va  ishlab  chiqarish  sohasidagi  strategik 
y o ‘nalishini ishlab chiqish hisoblanadi.
M arketing  b o ‘linmalari  qurilish  korxonasi  (firma)ning  faoli­
yatini  rejalashtirish  va  ishlab  chiqilgan  strategiyani  amalga 
oshirish  b o ‘yicha  takliflami  ilgari  surishlari  kerak.  Bu  strategiya 
variantlari  va  marketingni  tashkil  qilish  hamda  rejalashtirish 
bo'yicha  ikkita  vazifani  hal  qilish  bilan  bo g ‘liq.  Birinchi  vazifani 
hal  qilish uchun  KQOni  sotish bozorlarini  rivojlantirish istiqbollari 
ham da  pudratchi  kompaniyaning  imkoniyatlari  va  maqsadlariga 
javob  beruvchi  variantlar  tanlab  olinadi.  Ikkinchi  vazifani  hal  qil­
ish  strategik  k o ‘rsatmalami  amalga  oshirishini  nazorat  qiluvchi 
m arketing  xizm atlari  tizimini  yaratishni  talab  qiladi.  Firma  strate­
giyasini  amalga  oshirish  b o ‘yicha  vazifalami  hal  qilishni  batafsil- 
roq к о ‘rib chiqam iz.

M arketing  strategiyasi  variantlarini  tanlab  olish.  Pudratchi 
kompaniya  umumiy  strategik  k o ‘rsatmalami  belgilab  olish  va 
ulami  moddiy  ta ’minlash  b o ‘yicha  bir  qator  vazifalam i  hal  qilib 
olishi kerak.
Umumiy  strategiya  doirasida  marketing  tadqiqotining  pirovard 
maqsadi  foyda  normasini  oshirish  (uni  barqarorlashtirish  yoki  saqlab 
turish), bozordagi ulushni oshirish yoki barqarorlashtirishdan iborat.
Bozor  strategiyasining  boshqa jihati  -  jahon  bozorida  sotilishi 
kerak  b o ‘lgan  tovami  tanlab  olishdir.  Tovarga  nisbatan  bozor 
strategiyasining  uchta  asosiy  turini  farqlaydilar:  kam  sarflar  strate­
giyasi;  differensiatsiya  (tabaqalashtirish)  strategiyasi;  ixtisoslash- 
ish  strategiyasi.
Kam  sarflar  strategiyasi
  obyektlami  qurishga  ketadigan 
sarflaming  kamligi  darajasi  bo'yicha  raqobatchilam ing  aksariyati 
oldida  ustunlikka  ega  b o ig an d a  qabul  qilinadi.  Bu  kompaniyaga 
KQO past narxlarda sotishga imkon  beradi.
D ifferensiatsiya  strategiyasi
  kompnaiya  umumtarmoq  asosiy 
muvaffaqiyatning  omillariga  ega  bo'lganda  va  bu  om illam ig  bir 
nechtasi  yoki  bir-ikkita hal  qiluvchisi  b o ‘yicha boshqa kom paniya­
lar orasida yetakchi o'ringa ega b o ‘lganda tanlab olinadi.
Differensiatsiya  omillari  quyidagilardan  iborat:  obyektni  qurish 
texnologiyasi;  ishlab  chiqarish  jarayonini  tashkil  qilish  va  re­
jalashtirish  usuli;  korxonaning  quvvati;  mahsulot'*yoki  tovar  kon- 
struksiyasi; qurilish muddatlari,  sifati.
Ixtisoslashish  strategiyasi
  kompaniya  muvaffaqiyatining  bi- 
rorta  ham  asosiy  omillari  bo'yicha  raqobatchilar  oldida  ustunlikka 
ega b o ‘lmaganda  yoki  bir-ikki  om illar b o ‘yicha  ustun  b o ‘lib,  biroq 
boshqa  om illar  bo‘yicha  raqobatchilardan  ancha  orqada  qolganda 
qabul  qilinadi.  Shuni  ta’kidlash  lozimki,  tor ixtisoslashish  strategi­
yasi  ko ‘p  jihatdan  qisqa  m uddatga  m o ‘ljallangan,  chunki  boshqa 
omillar  b o ‘yicha  orqada  qolish  kompaniya  om illardan  biri 
bo‘yicha ega b o ‘lgan  ustunlikni qoplab ketishi  mumkin.
KQO  marketingni  tashkil  qilish  va  rejalashtirish.  M arketing 
strategiyasini  tanlab  olish  va  amalga  oshirish  rejalashtirishni  te-

gishli  tashkil  qilish  va  rejalashtirish  tizimiga  tayanadi.  Marketing 
tashkiliy  tizimining  bir  nechta  b o ‘g ‘inlari  ajratib  k o ‘rsatiladi:  bo­
zor  axborotlarini  to ‘plash,  uni  qayta  ishlash  va  strategiya b o ‘yicha 
strategik  muqobillar  va  takliflar  ishlab  chiqish  b o ‘linmalari;  mar­
ketingni  rejalashtirish  b o ‘yicha  xizmatlar;  marketing  strategiyasi 
b o ‘yicha  qaror  qabul  qilish  organlari.  M arketingning  faoliyat 
markazi pudratchi  kompaniyaning sotish b o iim i  hisoblanadi.
Dastlabki  axborotlami  to ‘plash  va  qayta  ishlash  b o ‘linmalari 
o ‘z  ichiga  quyidagilami  oladi:  bevosita  sotish  bozorlarida,  tijorat 
markazlarida  va  kompaniyanig  o ‘zida  axborot  to ‘plash  organlari. 
B a’zi 
kompaniyalar  o ‘zlarining  maxsus  bozor  tadqiqotlari 
markazlariga  ega  b o ‘ladilar.  Unchalik  katta  b o ‘lmagan  firmalar 
odatda,  turli  mamlakatlardagi  va  tijorat  markazlaridagi  o ‘z  vakil- 
lari  orqali,  shuningdek  xalqaro  ma’lumot  bazalari  orqali  axborot 
to ‘plash bilan cheklanadilar.
Axborotlami  tahlil  qilish  va  strategik  muqobillami  ishlab 
chiqish b o ‘linmalari, asosan, marketing tadqiqotlari markazlaridir.
Sotish  b o ‘limining marketingi  guruhi-  guruhning o ‘zida tayyor- 
langan  xulosalar  va  takliflarga  hamda  marketing  tadqiqotlari 
markazi  taqdim  etgan  tahliliy  sharxga  tayanib  marketing  strategi­
yasi  b o ‘yicha  taklif  loyihalarini  ishlab  chiqadi.  Keyin  bu  loyiha 
sotish  b o ‘limi  boshlig‘i  tomonidan  tasdiqlanadi  va  rejalashtirish 
b o ‘limiga j o ‘natiladi.
Marketingni  rejalashtirish  b o ‘limi  (rejalashtirish  guruhi)  bir 
yilga  va  uzoqroq  muddatga  rejalar  tuzish  bilan  shug‘ullanadi  va 
bozordagi  o'zgarishlarga  qarab  joriy  rejalarga  o ‘zgartirishlar  kiri- 
tadi.  Pudratchi  kompaniyaning  keltirib o ‘tilgan  tashkiliy marketing 
tuzilishi  iloji  bo'lgan  yagona variant emas,  albatta.  B a’zan  firmalar 
uzoq  muddatli  strategiya  ishlab  chiqish  uchun  pullik  xizmat 
k o ‘rsatadigan  maslahat  marketing  tashkilotlari  xizmatlaridan  foy­
dalanadilar.

Xulosalar
Kapital  qurilish  obyektlarining  asosiy  qismi  bino  va  inshootlar 
kabi  k o ‘chmas  mulk  shaklida  b o ‘lganligi  tufayli  ularning  m arket­
ingi  ham  o ‘ziga  xos  xususiyatlarga  ega.  Bular:  obyektlami 
iste’molchilarga  yetkazish  uchun  KQOni  xaridorga  emas  balki 
xaridorlami  KQOga  jalb  etilishi;  birja  va  auksionlarda  sotilishi; 
moddiy  va  ma’naviy  jihatdan  yaroqlilik  holati;  xaridorlaming 
asosiy qismini  yirik korxonalar tashkil etishi  va hokazolar.
KQOni  marketingli  tahlil  qilish  uch  bosqichdan  iborat:  shart­
nomalar  tuzish  dinamikasini  tahlil  qilish;  shartnomalar  bo'yicha 
KQOni  taqsimlash  geografiyasini  tahlil  qilish;  obyektlar  qurishning 
samaradorligini  aniqlash.  KQO  bozoridagi  raqobat  ikki  darajaga 
b o ‘lib  o ‘rganiladi:  jahon  bozoridagi  raqobat,  mahalliy  bozordagi 
raqobat.  Ularning  har  birini  tahlil  qilish  ikkitadan  bosqichdan  iborat. 
Jahon  bozoridagi  raqobat:  alohida olingan  xalqaro  bozorlardagi  raqo­
bat,  xalqaro  miqyosdagi  KQOlami  ishlab  chiqarish-sotish  faoliyatini 
tahlil  qilishdan  iborat.  Mahalliy  darajadagi  raqobatni  tahlil  qilish: 
KQOni  tarmoq bozoridagi  raqobat darajasi,  alohida mintaqalar bozor- 
laridagi raqobatni tahlil qilish bosqichlaridan iborat.
KQO  marketing  strategiyasi  avvalambor  kompaniyaning  bosh 
strategiyasiga  mos  kelishi  shart.  Marketing  strategiyasi  taktik 
chora-tadbirlar  yig‘indisidan  iborat.  KQO  marketing  strategiyalari: 
differensiatsiyalashgan  yoki  ixtisoslashgan  tarzda  bo'lishi  m um ­
kin.  KQO  marketing  strategiyasi  boshqa  tur  tovarlam ikidan  farq 
qiladi.  Tovar  va  xizmatlar  uchun  eng  ko ‘pi  bilan  besh  yilga  m ar­
keting  strategiyasi  ishlab  chiqilsa,  KQO  uchun  kamida  besh  yilga 
m o ‘ljallangan  marketing strategiyasi ishlab chiqiladi.
Tayanch  so‘z!ar: 
kapital  qurilish  obyektlari,  KQO  m arket­
ingining  xususiyatlari,  potensial  buyurtmachilar,  KQO  bozori 
segmentatsiyasi,  KQOni  sotish,  KQO  bozorini  marketing  tadqiq 
qilish,  KQOga  b o ‘lgan  talab,  taklif,  shartnomalaming  geografik 
taqsimlanishi,  raqobat,  raqobat  darajasin  tahlil  qilish,  strategiyani 
ishlab  chiqish,  kam  sarflar  strategiyasi,  differensiatsiya  strategi­
yasi,  ixtisoslashish  strategiyasi,  KQO marketingini  tashkil qilish  va 
rejalashtirish.

Glossariy:
KQOlariga  talab 
-   KQOlariga  bo ‘lgan  ehtiyojlami  puldagi 
ifodasi  b o ‘lib,  mohiyati  jihatidan  o ‘z  ichiga:  talabning  istiqbolli 
m e’zonlari  asosida bozom i segmentlash,  sotish bozorlari  tarkibi  va 
dinamikasini  tahlil qilishdan iborat.
Press  realize 
-   gazeta  va jum allar,  tele  va  radio  tahririyatlami 
KQO  haqida qiziqtirayotgan  m a’lumotlami  olishi  mumkin  b o ‘lgan 
bulleten, pablik releyshnz vositasi.
Shartnomalarning  geografik  taqsimlanishini  tahlil  qilish  -  
turli  viloyat,  mintaqa  va  mamlakatlar  bozorida  kompaniyaning 
sotish  faoliyati  xususiyatlarini  aniqlashga  qaratilgan.  Tadqiq  nati­
jasida  sotish  kompaniyalarining  geografik  tuzilishi  KQOga 
b o ‘lgan  talab  jihatidan  istiqbolli  mamlakatlar  yoki  mintaqalarga 
qay darajada mos kelishi  aniqlanadi.
Fasiliti  menejment 
-   ijtimoiy  ishlab  chiqarish  sohasidagi  xiz­
mat k o ‘rsatish  vositalari,  bino,  inshootlar,  yordamchi  tizim lam i  re­
jalashtirish,  tashkil  qilish,  boshqarish  bilan  bog‘liq  b o ‘lgan  mene­
jm ent turi.
Raqobat darajasini tahlil qilish 
-  ikki  bosqichdan  iborat:  bir­
inchi  bosqichda  KQOning  tarmoq  bozoridagi  raqobat  darajasi 
tahlil  qilinadi,  ikkinchisida  alohida  mamlakatlar va  m intaqalar  bo- 
zorlaridagi  raqobat darajasi tahlil etiladi.
Kam  sarflar  strategiyasi 
-   obyektlami  qurishga  ketadigan 
sarflaming  kamligi  darajasi  b o ‘yicha  raqobatchilaming  aksariyati 
oldida  ustunlikka  ega  b o ‘lganda  qabul  qilinadi.  Bu  kompaniyaga 
KQO past narxlarda sotishga imkon beradi.
Differensiatsiya  strategiyasi 
-   kompaniya  umumtarmoq  asosiy 
muvaffaqiyatning  omillariga  ega  b o ‘lganda  va  bu  omillaming  bir 
nechtasi  yoki  bir-ikkita  hal  qiluvchisi  bo'yicha  boshqa  kompaniyalar 
orasida yetakchi o ‘ringa ega bo‘lganda tanlab olinadi.
Takrorlash va muhokama uchun savollar
1. Kapital  qurilish  obyektlari  marketingining  xususiyatlari  ni- 
malardan  iborat?
2 .Kapital  qurilish  obyektlariga  b o ‘lgan  talab  qanday  aniqla­
nadi?

3 .Sotish faoliyatining natijalarini tahlil qilish  yo‘nalishlari?
4. Marketing 
strategiyasini 
ishlab  chiqish 
xususiyatlarini 
k o ‘rsating.
5 .Marketingni 
rejalashtirishni 
tashkil 
qilish 
va 
uning 
tizimlarining mazmuni  nimadan iborat?
6 .Marketing strategiyasini tanlash tamoyillarini k o ‘rsating.
7 .Marketing  strategiyasini  ishlab  chiqish  xususiyatlari  haqida 
so‘zlab bering.
8. Sotish  faoliyatining  asosiy natijalarini  tahlil  qilish  nim a bilan 
tugallanadi?
9. Raqobat darajasini  tahlil  qilish qanday bosqichlardan iborat?
10.  Kompaniyaning 
raqobatbardoshligi 
nimada 
namoyon 
bo ‘ladi?
11.  KQO marketingining 0 ‘zbekistondagi  rivojlanish holati.
Adabiyotlar
1. Лавров  C.H.  Основы  маркетинга  промышленных  объектов. 
-М .:  Внешторгиздат, 2004 г.
2. Романов А.Н.  Маркетинг. -М.:  ЮНИТИ, 2003  г.
3. Алдер  Г.  Маркетинг будущего:  диалог  сознаний:  Общие  с  по­
требителями  в  XXI  веке  /Гарри  Алдер.  Пер.  с  анг.  С.Потапенко. 
-М .:  ФАИР-ПРЕСС, 2003  г. -448 с.
4. Ядин  Д.  Маркетинговые  коммуникации:  Современная  креа­
тивная  реклама  /Даниэль  Ядин.  Пер.  с  анг.  М.Веселковой.  -М .: 
ФАИР-ПРЕСС, 2003  г. -488 с.
5. Стоун  М.,  Вудкок  Н.,  Мэчтингер  Л.  Маркетинг,  ориентиро­
ванный  на потребителя  /М.  Стоун  и др.  Пер.  с  анг.  М.Веселковой.  -  
М.:  ФАИР-ПРЕСС, 2003  г. -336 с.
6. Bob Stone.  Successful Direct Marketing Methods.  2nd ed.  Chicago: 
Crane Books, 2004.
7. Gordon  E.  Miracle,  Gerald  S.  Albaum.  International  Marketing 
Management.  Homewood 111.:  Richard D.  Irwin,  2003.  chaps.  14-16.
8. http://www.riskwire.eiu.com
9. http://www.eurasianews.com
10.  http://www.usinfo.state.gov.com

7-bob.
  IN TE L LE K TU A L  M A H SU LO TLA R  
M ARK ETING I
7.1. Intellektual va ishlab chiqarish mulki, ularning mohiyati
Intellektual  mulk  tovar  sifatida  namoyon  bo'lar  ekan,  uning 
bozorida  marketing  faoliyati  alohida  yondashuvni  talab qiladi.  Shu 
munosabat bilan  bunday  tovarlar bilan  ishlashning  bir qator o ‘ziga 
xos jihatlari  mavjud.  Bu xususiyatlar qatoriga quyidagilar kiradi:
-   intellektual  mulk  egasini  (kashfiyotchini,  muallifni)  halol 
b o ‘lmagan  raqobatdan,  uning  mulkini  noqonuniy  ko ‘chirishdan 
himoya qiluvchi  huquqiy himoya bazasini  yaratish zarurligi;
-   patent,  patent  litsenziyasi,  boshqa  vositalar  k o ‘rinishidagi 
huquqiy  himoya  intellektual  mahsulot  egasiga  uzoq  muddat 
davomida  (odatda,  15-20  yil)  bozorda  monopol  holatga  ega 
b o ‘lishga  imkon  beradi.  Bunda  patent  litsenziyasini  sotish 
q o ‘shimcha qiymat solig‘iga tortilmaydi;
-   tovaming  patentlar  bilan  himoyalanganligi  -   investor  uchun 
o ‘z kapital qo'yilm alarining q o ‘shimcha kafolatidir.
Intellektual  mulk  deganda,
  olimlar,  tadqiqotchilar,  boshqa  mu- 
taxassislaming  m a’lum  yangilikka  ega  bo'lgan  va  kashfiyotchilik 
hamda  mualliflik  huquqi  bilan  himoya  qilinadigan  aqliy  faoliyat 
natijalari  tushuniladi.  Shunday  qilib,  intellektual  mulk  badiiy,  ad- 
abiy  va  ilmiy  faoliyat,  artistlaming  ijro  faoliyati,  ovoz  yozish,  ra­
dio  va  teledasturlar,  savdo  markalari,  firma  nomlari  va  shu  kabi- 
larga taalluqli  b o ‘lgan huquqlami  qamrab oladi.
Moddiy  ishlab  chiqarish  va  u  bilan  bog‘liq  sohalardagi  aqliy faoli­
yat  bilan  bogiiq  bo‘lgan  ishlab  chiqarish  mulki 
intellektual  mulkning 
tarkibiy  qismi
  hisoblanadi.  1883-yilda  qabul  qilingan  Ishlab  chiqarish 
mulkini  himoya qilish  to‘g ‘risidagi  Parij  konvensiyasiga  muvofiq  bun­
day  turdagi  mulkchilik  keng  obyektlar  doirasiga  ega.  Kashfiyotlar, 
tovar va xizmat ko‘rsatish belgilari,  sanoat namunalari, ishlab chiqarish 
joyining  firma  nomi  va  ko‘rsatkichlari,  shuningdek,  halol  bo‘lmagan 
raqobatni bartaraf etish huquqi kabilar shular jumlasidandir.

Patent
  -   vakolatli  organ  tomonidan  beriladigan  va  patent 
egasining  kashfiyotini,  muallifligini  va  kashfiyotga b o ig a n   istisno 
tariqasidagi  huquqini  tasdiqlovchi  hujjatdir.  U  raqobatchilaming 
patentlangan  yangilikdan  foydalanishiga  y o i  q o ‘ymaydi  va  shu 
orqali  muallifga  yangi  texnika  va  texnologiyaga  tegishli  tarmo- 
qdagi  ko‘plab  korxonalar tasarrufiga  yetib  borgunicha  q o ‘shimcha 
foyda olishga imkon yaratadi.
Litsenziya
  -   m a’lum  haq  evaziga  boshqa  shaxs  yoki  organ  to­
monidan  kashfiyot,  texnologiya,  texnik bilim lar va sanoat tajribasi, 
ishlab  chiqarish  sirlari,  savdo  markasi,  ishlab  chiqarish  uchun  za­
rur b o ‘lgan  tijorat  yoki  boshqa  axborotdan  m a’lum  m uddatga  foy- 
dalanishdir.  Litsenziyalar  oddiy  (istisnosiz),  istisnoli  va  to ‘la  lit- 
senziyalarga b o ‘linadi.
«Nou-xau»larga
  (ingliz  tilidan  «qandayligini  bilish»  degan 
m a’noni  anglatadi)  -   tijorat  qimmatiga  ega  bo'lgan,  ishlab  chiqar- 
ishda  va  kasbiy  amaliyotda q o ‘llash  mumkin  bo ‘lgan  va  patent  hi- 
moyasiga  ega  bo ‘lmagan  texnik  tijorat,  moliyaviy  va  boshqa  tus- 
dagi  texnik  bilimlar  va  amaliy  tajribani  kiritadilar.  «Nou- 
xau»laming  asosiy  belgilaridan  biri  -   ushbu  axborotning  maxfi- 
yligidir.  Odatda,  «nou-xau»  vaqt  o ‘tishi  bilan.  tijorat  qimmatini 
yo‘qotadi  va ko'pchilikka m a’lum b o ‘ladi.
Eslatib  o ‘tilgan  Parij  konvensiyasi  -   ishlab  chiqarish  mulkini 
muhofaza  qilish  sohasidagi  asos  b o ‘luvchi  xalqaro  bitim   b o ‘lib, 
100  dan  ortiq  davlatlar  uning  ishtirokchisidir.  Unga  a’zo  b o ‘lgan 
davlatlar  Ishlab  chiqarish  mulkini  himoya  qilish  ittifoqini  tuzadi- 
lar.  Uning  doimiy  Xalqaro  byurosi  Shveysariyaning  Bern  shahrida 
joylashgan.  Konvensiyaning  maqsadi  -  kashfiyotlar va boshqa  ish­
lab  chiqarish  mulklari  to ‘g ‘risidagi  milliy  qonunchilikni  bir  xil- 
lashtirish  emas,  balki  chet elliklar tomonidan  ularga b o ‘lgan  huqu- 
qni olish  uchun  imtiyozli  sharoitlami  ta ’minlashdir.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   28


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling