J. jalolov, A. Fattaxov, I. Axmedov


Download 104 Kb.

bet24/28
Sana08.06.2018
Hajmi104 Kb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28

Xulosalar
Fan  va  texnikaning  rivojlanishini  jadallashishida  axborot  tex­
nologiyalari  muhim  rol  o ‘ynaydi.  XXI  asr  esa  aynan  axborot  tex­
nologiyalari  asridir.  Ushbu  sohani  rivojlantirishda  o ‘ziga  xos  mar­
ketingni rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi.  Sezgi  organlari, 
uskunalar  va  shu  kabilar  yordamida  qayd  etiladigan  fakt- 
voqeliklar,  m a’lumotlar  deb  ataladi  va  ishlov  berilgach  aniq 
vazifalami  hal  qilishda  ular  axborotlarga  aylanadi.  Axborot  bo- 
zorida  qatnashuvchi  subyektlar  va  tovarlar  o ‘ziga  xosligi  bilan 
ajralib  turadi.  Bunda,  m a’lumotlarga  talabi  mavjud  b o ig a n   har 
qanday  shaxs-  xaridor,  axborotlami  yetkazib  beruvchilar  esa  -  
ishlab  chiqaruvchilar  hisoblanishadi.  Bu  bozom ing  tovari  tez 
eskiruvchan  b o ‘lib,  ishlab  chiqaruvchidan  axborot  uzatuvchi 
vositalar orqali  yetkazib beriladi.
Axborotlar  ishlab  chiqaruvchidan  iste’molchigacha  pul  yoki  pul- 
siz  asosda ayirboshlanishi  mumkin.  Birinchi  vaziyatda amalga oshiri- 
ladigan  operatsiyalar  axborotni  tijoriy  tarqatish  hisoblanib,  unda 
ma’lumotlar  bazasidan  keng  foydalaniladi.  Interaktiv  axborot  tex­
nologiyalar texnik manbaalardagi AMB va uzoqdagi AMBdan iborat.
Axborot marketingini  qay tarzda tashkil  qilish  bevosita axborot 
bozoridagi  xaridorlaming  talabini  o ‘zgarishi  va  axborot  texnologi- 
yalarini  rivojlanib  borish  tendensiyalariga  bog‘liq.  H ar  qanday 
shaklda  tashkil  qilingan  axborot  marketingi  marketing  dasturiga 
asoslanadi  va  u  quyidagi  elem entlardan  iborat:  axborot  bozorini 
tahlil  qilish;  axborot  qidiruv  xizmati  ishlab  chiqaruvchilari  va ular 
o ‘rtasida  o ‘zaro  munosabatni  o ‘m atish;  axborot  qidiruv  xizm atiga 
narxlami  shakllantirish; reklam a-tashviqot faoliyati.
Tayanch so‘zlar: 
axborot,  axborot texnologiyasi,  m a’lumotlar, 
axborot mahsuloti,  axborot  xizmati,  m a’lumotlar bazasi,  AM B,  in­
teraktiv  texnologiya,  interaktiv  xizm at,  foydalanuvchilar,  axborot 
marketingi, narxlami o ‘matish.

Glossariy:
M a’lumotlar 
-   bu  sezgi  organlari,  uskunalar  va  shu  kabilar 
yordamida qayd etiladigan  faktlardir.
A xbo rotlar
 -  bu  aniq  vazifalami  hal  qilishda  foydalaniladigan, 
ishlov berilgan m a’lumotlardir.
Bilimlar 
-   bu  tizimlashtirilgan,  qonunlar,  nazariyalar  va 
qarashlar  hamda  tushunchalaming  yig‘indisi  ko'rinishida  umum- 
lashtirilgan haqiqiy yoki sinovdan o ‘tgan m a’lumotlardir.
M a’lumotlar  bazasi 
MB  -   bu  mashinada  о ‘qiladigan  shak- 
ldagi,  shuningdek  m etam a’lumotlar  direktoriysi  -   foydalanu- 
vchilarga  MBda  qidiruvni  yengillashtiradigan  rubrikatorlar  va 
boshqa m a’lumotlar to ‘plamlaridir.
Avtomatlashtirilgan  ma’lumotlar  bazasi  (AMB) 
-   bu  max- 
sus  tashkil  qilingan 
MB,
  dasturiy,  texnik,  til  va  tashkiliy-usullik 
vositalar  b o ‘lib,  ular  bu  MBdan  jam oa  b o ‘lib  foydalanishga 
m o ‘ljallangan.
Interaktiv  texnologiyalar 
-   bu  real  vaqt  rejimida  AMBdan 
dialog yo ‘li bilan  axborotlar olishdir.
Takrorlash va muhokama uchun savollar
1. Axborot,  axborot  mahsuloti,  axborot  xizmatlari,  m a’lumotlar 
bazasi, interaktiv xizmat nima?
2. A xborot  marketingining  ta ’rifini  bering  va  uning  xususiyat- 
larini  tavsiflang.
3. Axborot mahsulotini bozorda ilgari  surish usullarini va ularn- 
ing xususiyatlarini  ayting.
4. AMB nima?
5. Axborot marketingi  qanday yuzaga keladi?
6. M arketing dasturi nima?
7 .A xborot  bozorini  tahlil  qilish  xususiyatlari  haqida  gapirib 
bering.
8. A xborot qidiruv xizm atlariga narxlar qanday belgilanadi.

9. MB  ishlab  chiqaruvchilar  va  foydalanuvchilar  o ‘rtasidagi 
o ‘zaro munosabatlar haqida so‘zlab bering.
10.  M atematika  reklama-tashviqot  faoliyatining  mazmuni  qan- 
day?
Adabiyotlar
1. Майоров  А.П.  Информационная  технология  на  современном 
мире. -М .:  Д ело, 2004  г.
2.
 
Харитонова  И.С. 
XX  I 
век  -   век  информации.  -М .:  ЮНИТИ,
2004  г.
3.Цуркань  А.М .  Информационный  маркетинг.  -К и ев.:  Знания, 
2003  г.
4. Блайд  Джим.  Маркетинговые  коммуникации:  Что?  Как?  И 
почему?  Пер.  с англ. -Днепропетровск:  Баланс-Клуб,  20 0 4   г.  -3 6 8   с.
5.Галатенко  В.А.  Основы  информационной  безопасности.  -М.: 
ИНТУЙТ  РУ  «Интернет -  Университет Информационных  Т ехноло­
гий»,  2003  г.  - 2 8 0   с.
6. Гордеев  А .В.  Операционные  системы.  2-е  изд.  Учебник. 
-С П б.:  Питер,  2004  г. -4 1 6   с.
7.Дом аш ев  А .В .,  Грунтович  М .М .  и  др.  Программирование  ал­
горитмов  защиты  информации.  Уч.  пос.  2-е  изд.,  исп.  и  доп .  -М .: 
Нолидж,  2002  г.  —416 с.
8. Дьялонов  В.П.  Intel.  Новейшие  информационные  технологии. 
Достижения  и люди. -М .:  С ол он-П р есс,  2004  г. - 4 1 6   с.
9. Иванов  В.  Компьютерные  коммуникации.  У чебны й  курс.  -  
СПб.:  Питер,  2002  г. -2 2 4  с.
10.  Информатика.  Уч.  Пос.  /П о д  общ .  ред.  И .А .Ч ернопустовой. 
-С П б.:  Питер,  2005  г. -2 7 2   с.
11.  Philip  Kotler.  Marketing  for  Nonprofit  O rganizations.  E ngle­
wood C liffs, N.J.,  «Prentice-Hall»,  2003.  p.  303-304.
12.  David  J.  Schwartz.  Marketing  Today:  a  B asic  Approach.  3-  ed. 
N.Y.:  Harcourd Brace Jovanovich,  20 04, p.  271.
13.  http://www.washprofile.org
14.  http://www.cnews.ru

14-bob.
  IN N O V A TSIY A  M A R K ETIN G I
14.1. Innovatsion faoliyat marketingining mohiyati va o‘ziga
xos xususiyatlari
Innovatsion 
marketing 
deganda 
ayirboshlash 
natijasida, 
yangiliklarga  bo'lgan  ehtiyojni  qondirish  orqali  foyda  olishga 
yo'naltirilgan  inson  faoliyatini  tushunmoq  lozim.  Bu  faoliyat 
yangiliklarga  ehtiyojni  aniqlashdan  tortib,  ulam i  yaratish,  bozorga 
kirib  borish,  hayotiylik  davri,  amaliyotda  q o ‘llash,  xaridorlarni 
ulami  sotib  olishga  qiziqishini  orttirish,  yangiliklarga  b o ‘lgan  ta- 
labni  va  ulami  yaratilish  istiqbollarini  aniqlash  kabilargacha 
b o ‘lgan funksiyalami  o ‘z ichiga oladi.
Innovatsiya  -   yetarli  darajada  keng  tushunchali  atama  (ingliz- 
cha  «Innovation»  -   innovatsiya,  yangi  kiritilgan,  yangilik  demak- 
dir).  Eng  qisqa  belgilardan  biriga  muvofiq  «Texnologik  yangilik -  
bozordagi 
muvaffaqiyatga 
tegishli 
ilmiy 
va  texnik  bilim 
ilovasi»dir.
K o ‘pchilik  olim lar  yangilik  (innovatsiya)  -   aniq  ijtimoiy  ehti- 
yojlam i  qanoatlantiruvchi  va  qator  (iqtisodiy,  ilmiy-texnikaviy, 
ijtim oiy,  ekologik)  samaralar  beruvchi,  asosan,  yangi  yoki  modifi- 
katsiyalashtirilgan  m ablag1  (yangi  kiritilgan  m ablag‘lar)ni  yaratish 
va  o ‘zlashtirish  (tadbiq  etish)ning  yakuniy  natijasidir,  degan  fikr 
tarafdoridirlar1.
Innovatsion marketing faoliyati:
1)  innovatsiya  davri  (g ‘oyalar  generatsiyasi,  yangi  mahsulotni 
yaratish  konsepsiyasi,  tajribasi,  namunalarining  prototipini  ishlab 
chiqish,  konstruksiyalash  va  tayyorlash,  strategik  sherik  va  inves- 
tom i  izlash,  korxonani  tayyorlash  va  innovatsion  mahsulotni 
chiqarish)ni;  2)  B ozor  sikli  (tovami  bozorga  chiqarish,  bozor  po- 
tensialini  baholash,  ishlab  chiqarishning  o ‘sishi,  servis  tashkil  et-
1  A.K.  Bedrensev.  Tadbirkorlarning  innovatsiya  vazifalari,  intellektual  mulkni 
tijoratlashtirish va texnologiyalar transferi.  Т., 2002 у.  7-bet.

ish,  yangi  mahsulotni  bozorda  sotish,  innovatsiyani  zaruriy  siklini 
yakunlash)ni o ‘z ichiga oladi1.
Innovatsion  marketing  faoliyat  bosqichi  ilm ining  tadqiqot 
o ‘tkazish  va  ishlab  chiqish;  ishlab  chiqarishni  tugal  tayyorlash  va 
tashkil  etish;  xodimlami  tayyorlash,  ishlab  chiqarishni  y o ‘lga 
q o ‘yish;  yangi  mahsulotlami  marketingi;  moddiy  tusga  kelmagan 
texnologiyalar  (patent,  litsenziya  va  boshqalar)ni  sotish(sotib  ol- 
ish);  moddiy tusga kirgan  innovatsion  maxsulotlami  sotishdan ibo- 
rat.  Innovatsion  faoliyatni  amalga  oshiruvchi  yuridik  shaxslar...  va 
innovatsion  faoliyatda  ishtirok  etuvchi  jism oniy  shaxslar  ishtirok- 
chilar  va  innovatsion  faoliyat  subyektlari  hisoblanadi.  Innovatsion 
marketing  faoliyatiga  yordam  k o ‘rsatuvchi  innovatsion  in- 
fratuzilma korxonalari,  investorlar,  ilmiy tadqiqot institutlari, mao- 
rif muassasalari, davlat hokimiyat organlari  subyektlardir2.
Innovatsiyalar  marketing  jarayoni  uch  faza:  yangi  mahsulotni 
yaratish,  sanoat  ishlab chiqarishni  o ‘zlashtirish,  tarqatishdan  iborat 
(14-jadval).  Keltirilgan  fazalam ing  har  bin   o ‘zicha  sam aradorlik 
tavsifiga  ega.  «Loyiha»  fazasi  o ‘tishining  ijobiy  natijasi  -   texnika 
muvaffaqiyatning  mavjudligida.  « 0 ‘zlashtirish»  fazasi  uchun- 
tijoratdagi  muvoffaqiyat,  ya’ni  m ahsulot  yoki  jarayonning  tijorat- 
lashtirilishidagi  imkoniyat  xarakterli.  «Doirasini  kengaytirish» 
fazasi  uchun  esa  loyiha  investitsiyaga  foyda,  hech  b o ‘lm aganda 
firma  kapitalidan  foydalanish  altemativ  xarajatlardan  tashqari 
foyda beradigan moliyaviy muvaffaqiyat ko ‘rsatkichi  muhim.
Marketing  tadqiqotlariga  ko ‘ra,  sanoati  yuksak  rivojlangan  mam- 
lakatlarda  ilmiy  loyihalaming 40  foizi  texnik,  33  foizi  tijorat,  27  foizi 
moliyaviy  muvaffaqiyatga  ega.  Bunday  yuqori  samaradorlik  xususiy 
kompaniyalaming  bir  maqsadni  k o ‘zlagan  innovatsion  faoliyatning 
natijasi  bilan  belgilanadi.  Firmalar,  odatda,  nisbatan  arzon  tadqiqot 
yordamida jiddiy  texnologik  murakkabliklar  yo‘qotilmaguncha  shun-
1  П.Ф.Дракер.  Рынок:  как  выйти  в  лидеры.  Практика  и  принципы.  -М.: 
1992  г. -5   с.
2  А.К.  Bedrensev.  Tadbirkorlarning  innovatsiya  vazifalari,  intellektual  mulkni 
tijoratlashtirish va texnologiyalar transferi.  Т., 2002 у.  7-bet.

ingdek,  talabgorlar ta’siri  va ishlab chiqarish  xarajatlaming o ‘zgarishi 
ko‘p  bo‘lganda  yangi  mahsulot  ishlab  chiqarishni  yoki  jarayonni 
boshlamaydi.  ГГТК1  tugallangan  bosqich  (0,8 
%)
  boshlanadigan 
3000 g ‘oyadan faqat bittasi  (0,03  %)  va  125  ta loyihadan bittasi  moli- 
yaviy muvaffaqiyatga erishadi xolos.
14-jadval
Innovatsiyalar marketing jarayoni fazalari
Yangi  mahsulotini 
yaratish
Ishlab chiqarishda 
o'zlashtirish
Tarqatish,  sotish
Ilm iy  tadqiqot  va  tajriba 
konstruktorlik 
ishlari 
 
ITTKI.  Yangi  mahsulot  va 
jarayon 
tijoratidan 
foy- 
dalanishni 
ta’m inlovchi 
loyihalar yaratish. 
Intelliktual  (sanoat)  mulk- 
chilik 
subyektlarini 
hi- 
m oya qilish.
Tajribaviy 
ishlab 
chiqarishni  tashkil  et­
ish. 
T exnologik  jara- 
yonlarni  sozlash.  Stan- 
dartlashtirish, 
attestat- 
siya  litsinziyalash. 
B ozorni  shakllantirish
Seriyaviy 
ishlab 
chiqarish,  sotish  va 
xizmat 
ko'rsatish 
doirasini  kengayti- 
rish (imitatsiya)
Statistika  m a’lumotlari  innovatsion  loyihalarga  sarflanadigan 
moliyaviy m ablag1 yuqori  darajali  tavakkalchilik ekanligi  haqidagi 
tezisni  tasdiqlaydi.  Shu  bilan  birga  innovatsion  biznesning  daro- 
m adlilik  darajasi  ham  yuqori.  Innovatsion  jarayonning  daromad- 
liligining  tashkil  etilishi  texnologiyalam i  sotishdan,  mahsulotlam- 
ing  o ‘zidan  keladigan  tushum lardan,  shuningdek,  intellektual  mulk 
obyektlarining  sotilishidan  keladigan  daromadlardan  shakllanadi 
va tegishli  bozolardagi raqobatlam ing deyarli  yo‘qligi  sharoitlarida 
m avjud  b o ‘ladi.  Innovatsion  faoliyat  va  uni  quvvatlashda  ishtirok 
etish  to ‘g ‘risida  qaror  qabul  qilinayotgandagi  rag'batlantiruvchi 
om illar ham  innovatsion faoliyat daromadlari hisoblanadi.
Innovatsion  marketing  bilan  shug‘ullanuvchi  firma  tijoratdan 
sam ara  olish  uchun  iste’molchini  m o‘ljallashi  ishlab  chiqarishi 
m um kin  b o ‘lgan  (marketingning  asosiy  tamoyili)  yangilikni  emas,

balki  iste’molchiga haqiqatdan  ham  zarur b o ‘lgan  yangilikni  taklif 
etishi  lozim.  Shundan  keyin  kiritilgan  yangilikka  unga  q o ‘yilgan 
konsepsiya  nuqtayi  nazardan  yondashishni  к о ‘rib  chiqish  taqozo 
etiladi.
Kiritilgan  yangilik  borgan  sari  iqtisodiy  turmushning  muhim 
o ‘m i  bo ‘lib  qoladi.  0 ‘zbekiston  sanoat  ishlab  chiqarishi  AQSH, 
Yaponiya  va  Germaniya  singari  mamlakatlarga  nisbatan,  ancha 
orqada  ekanligi  yangi  texnikaning  q o ‘llanishi  bilan  bog'liq  ekan, 
degan  fikrga  endilikda  uzil-kesil  kelindi.  Hozirgi  sharoitda 
korxonalar  uchun  oyoqqa  turib  olish  yoki  hatto  kelgusida  texni- 
kaviy  yangilanishda  shoshilinch  ravishda  kiritilgan  yangiliklami 
q o ‘llash  hayotiy  muhim  masaladir.  Kiritilgan  yangiliklaming  sing- 
dirilishidagi  muhim  omillardan  biri,  chamasi  uning  hozirgi  payt- 
dagi  murakkabligi  va  bilim  darajasining  bir-biriga  o ‘zaro 
b o g ‘liqligi  hisoblanadi.  Kiritilgan  yangilik  ilk  bor q o ‘llanilayotgan 
paytdan  k o ‘pincha  ongidan  kelmaydi.  Faqat  keyinroq  u  «ikkinchi 
kashfiyoti»ni  boshidan  kechiradi  va  keng  tadbiq  etiladi.  Yangilik 
qabul  qilinishi  jarayonining  o ‘zi  zaruriy  besh  bosqich  tushunish, 
qiziqish,  baho,  tekshirish  va  qabul  qilishdan  iborat  b o ‘lishi  mum- 
kin.  Dastlabki  4  bosqich  yangilik  haqidagi  m a’lumotlami 
to ‘plashdan  iborat.  Lekin  jarayonni  sotish  uchun  m a’lum  bazaviy 
konsepsiyasi  zarur ekanligini  bilish;  bundan  tashqari,  qabul  qilgan 
yangilik,  ehtimol,  o ‘zidan  keyin  birmuncha  kengroq  individual 
konseptual  diapazoni  yaratishga oljb  keladi,  deb  hisoblanadi.  Bun- 
ing uchun quyidagi nazariy qoidalarga amal qilm oq zarur:
-   yangilikning  qabul  qilinishi.  Bu  yangilikni  yetarli  darajada 
keng m a’noda tushuncha sifatida qabul etishni nazarda tutadi;
-   bu  tushunchaga  faqat  to ‘g ‘ri  konsepsiyadan  foydalanish  yo'li 
bilangina yetib borishi mumkin;
-   kiritilgan  yangilikni  individual  q o ‘llashning  ehtimolligi  maz- 
kur  tadbirkor  bu  yangilikka  o ‘z  konsepsiyasini  q o ‘llay  olishi 
mumkin ekanligiga bog‘liq;
-   kiritilgan  yangilikning  dastlabki  tushinishda  uni  к о ‘rib 
chiqish  bilan  shug‘ullanuvchi  shaxsga u  bilan  b o g ‘liq  barcha zarur

konsepsiyalami  bilishning  zaruriyati  yo'q,  faqat  uning  tajribasi  va 
konseptual  diopazoni  kiritilgan  yangilikka  tegishli  bilim  va 
k o ‘nikmani egallashi  kerak;
-   kiritilgan  yangilikni  q o ‘llash  surati  potensial  foydalanu- 
vchilar zarur konsepsini qanchada egallab olishlariga b o g ‘liq;
-   kiritilgan  yangilikni  foydalanishdagi  uzilishlar  faqat  uni 
q o ‘llashni  qisman  tushunganlik  va  to ‘liq  tushunmaganlik  darajasi- 
dandir;
-  qabul  qilingan  yangilik,  shuningdek,  aniq bir kishi  yoki jami- 
yat  korxonaning  qadrlashi  tizimiga  ham  bog‘liq.  Quyidagi  taqdim 
etilayotgan  9-rasm  kiritilgan  yangilikni  egallash  (tushunish)ning 
yangilik  bosqichlari  b o ‘yicha  tuzilgan;  kiritilgan  yangilikning 
tashkiliy jarayoniga tezroq kirishishlarini kutishlari mumkin.
Kiritilgan yangilikni tushunish 
O ddiy baholash mumkinmi?
Ha
Y o'q
w
Y o'nalishini  aniqlash  muammosi 
hozirgi  damda noma’lum b o'lgan  
asosiy tavsif oydinlashadim i?
Ha
Y o ‘q
w
Yangi  konsepsiyalarni oson 
yaxlit holga oson 
keltirish  mumkinmi?
w
Ha
Y o'q
W
9-rasm.
  Yangilikni kiritish jarayoni

Ikkinchi  variant -  kiritilgan  yangilik tez  va oson o ‘zlashtiriladi. 
Lekin  avval  uning  asosiy  tavsifi  yoshirinchaligicha  qoladi.  Shuni 
takidlash kerakki,  kiritilgan  yangilik o ‘z mazm uniga ko ‘ra m utlaqo 
yangi  emas,  unga  shaxs  repertuarida  m avjud  b o ‘lgan  konsepsiyani 
tatbiq etish mumkin, uni baholovchi  m azkur yangilikni tezda qabul 
qilinishiga olib kelishi  mumkin.
10-rasmda  bayon  etilgan  bosqichlar  yangilikni  kiritishga  to ‘siq 
sifatida  к о ‘rib  chiqishi  mumkin,  bunday  holatda  galdagisining  har 
biri  avvalgisidan birmuncha yuqori b o ‘ladi.
-   kiritilishi  m o‘ljallangan  yangilik  faqat  tajriba  sifatida  emas, 
balki oddiy ish  sharoitida ham keng tarzda tekshirilishi  lozim.
-  marketing b o ‘yicha mutaxassislar kiritilgan  yangilikning bar- 
cha  tomonlari  bilan  tanishtirilishlari  kerak  -   o g ‘zaki  tushuntirish 
kiritilishi  kutilgan  yangilik  to ‘liq  tushunishni  ommalashtirishning 
eng  yaxshi  vositasi  hisoblanadi.  Yangilik  haqida  shaxsiy tanishay- 
otganda  aniq  mahsulotlaming  yangi  tavsiflarini  tushunishga  yor- 
dam  beruvchi  konsepsiyalami  tushuntirishga  alohida  e ’tibom i 
qaratish  kerak.  M arketing  b o ‘yicha  ekspertlar  m azkur  soha 
b o ‘yicha chuqur bilim  va  m a’lum  o ‘z  fikrga ega b o ‘lgan  kishilam i 
topa  bilishi  va  timsolda  imkoniyatga  ega  mijozlami  kiritilgan 
yangilik bilan bevosita tanishtirish  kerak.
Innovatsion  faoliyat  marketing  obyekti  sifatida  к о ‘rib  chiqilar 
ekan,  u  holda  yangilik  keng  muhit  uchun  emas,  balki  alohida 
korxona  uchun  yangilik,  deb  qarash  lozim  b o ‘ladi.  Bunday  holda 
kiritish  mo'ljallangan  yangilik  o'tadigan  tashkiliy  qism  tayanch 
nuqtasi  sifatida  k o ‘rib  chiqiladi.  Chunki,  agar  kiritilgan  yangilik 
obyekti  korxona  tomonidan  xuddi  yangi  sifatida  qabul  qilinsa,  u 
(ana  shu  obyekt)  mazkur  korxona  doirasidagi  tizim  va  jarayonga 
jiddiy  ta’sir  ko ‘rsatadi.  Masalan,  aniq  bir  firm a  boshqalar  to ­
monidan  allaqachon  q o ‘llanilgan  boshqarishning  ba’zi  kom pyuter 
tizimini  tatbiq  etadi.  Bu  tizim   bir  muncha  keng  muhitda  ekanligi 
nuqtayi  nazaridan  qaraganda  innovatsiya  sifatida  belgilanishi 
mumkin  emas.  Lekin,  boshqarish  tizimini  q o ‘llovchi  aniq  bir  nu ­
qtayi  nazarga  qaraganda,  bu  korxonaga  biron  bir  yangilik  tatbiq

etilishiga  olib  keladigan  barcha muammolami  hal  etuvchi  yangilik 
b o ‘lib  xizmat  qiladi.  Shuning  uchun,  biron-bir  yangi  g ‘oya  yoki 
amaliyotning  moslashuvi,  agar  bu  jarayon  xodimlar  tomonidan 
yangilik  sifatida  qabul  qilinsa,  albatta,  korxonaga o ‘zining ta ’sirini 
k o ‘rsatadi.
Ilmiy  adabiyotda  bu  jarayon  innovatsion  imitatsiya  sifatida 
m a’lum.  Kiritilgan  yangilik  jarayoni  ikkita  asosiy  bosqich  kiritil­
gan  yangilikning  boshlanishi  va  tatbiq  etilishiga b o ‘linadi.  H ar ik- 
kala  bosqich  ham  innovatsion  marketing  faoliyatining  muhim jab- 
halaridir.
14.2. Milliy iqtisodiyotning rivojlanishida innovatsiya 
marketingining roli
Rivojlangan  mamlakatlarda  ishlab  chiqarishni  intellektual- 
lashtirish  tizimini  q o ‘llash  eng  yangi  texnika  ishlab  chiqarish, 
CALS  texnologiyasi  bilan  oddiy  universal  uskunalarga  qaraganda 
20-25  marta  va  undan  ham  ko ‘proq  samara  bermoqda.  Innovatsi- 
yalarning  bunday  yuqori 
samaradjrlik  darajasiga  qaramay, 
0 ‘zbekistonda  iqtisodiy  qayta" qurish  innovatsion  faoliyatning  bir- 
muncha  pasayishi  bilan  olib  borilmoqda.  Agar,  90-yillar  boshida 
0 ‘zbekiston 
sanoat 
sohasidagi 
innovatsion-faol 
korxonalar 
umumiy  olganda  6 0 -7 0   foiz  b o ‘lgan  b o ‘Isa,  2000-yilda  14,8  fo- 
izni,  2003-yilda esa  14,2  foizni  tashkil  etdi.  Bunday holat iqtisodiy 
ahvol,  m ablag‘lam ing  yetishmasligi,  yangi  mahsulotlar  va  xizmat- 
larga haq to ‘lashga imkoniyat pastligi  va kiritilgan  yangilik narxin- 
ing balandligi bilan izohlanadi.
Innovatsiyalar  marketing  faoliyati  ilmiy  tadqiqot  ishlari  (ГГ1) 
bajarilishi  va  texnologik  almashish  jarayonidan  ishlab  chiqarishni 
tayyorlash  va  yangi  mahsulot  chiqarishgacha  b o ‘lgan  keng  doira- 
siga  asoslanadi.  Shu  bilan  birga  iqtisodiy  taraqqiyotning  turli 
bosqichlarida  innovatsion  faoliyat  ustunliklari  o ‘zgaradi.  Masalan, 
1995-2003-yillarda 
respublikada 
sarflangan 
m ablag‘laming 
k o ‘pgina  qismi  birm uncha  tez  foyda  olishini  ta’minlovchi

o ‘zlashtirish  jarayonlariga  berilgan.  Chiqimning  yarmiga  yaqini 
(43,5  -   44,8  foiz)  mahsuldor  va  jarayonli  innovatsiyalami 
o ‘zlashtirishda  zarur b o ‘ladigan  mashina-uskunalarni  sotib  olishga 
to ‘g ‘ri  keladi.  Agar,  ularga  ishlab  chiqarishni  texnologik  tayyor- 
lashga ketadigan chiqimlar (1  -   16  foiz) q o ‘shilsa,  u holda 60 foiz- 
da:n  ko'proq  chiqim  bevosita  kiritilgan  yangilikni  o'zlashtirish 
jarayonlariga  to ‘g ‘ri  keladi.  Bunday  vaziyat  alohida  sohalarda 
sezilarli  darajada  b o ‘lgan:  yengil  sanoat,  kimyo  va  neft-kim yo 
sanoatida o'zlashtirishga  sarflar  12,7  -  34,9 foizga o ‘sgan,  tibbiyot 
sanoatida esa 20,9 foizga qisqargan.
Hatto  innovatsion  faol  korxonalarda  marketing  tadqiqotlariga 
sarf-xarajat  ulushi  o ‘sgan  b o ‘lsa  ham,  umuman  olganda,  nihoyatda 
pastligicha  (1,6  foiz)  qolmoqda.  Ishlab  chiqarish  raqobatbardosh- 
ligini  pastligining  sabablaridan  biri  ana  shundadir.  Butun  innovat­
sion  xarajatlaming  5,5  foizi  marketingga  sarflanadigan  yoqilg‘i 
sanoatigina bundan  mustasnodir.  Yana ham  kam xarajat  yangi  tex- 
nologiya  bo ‘yicha  ishlash  uchun  xodimlami  o ‘qitish  va  qayta  tay- 
yorlashga sarflanmoqda.
Innovatsion 
marketing 
siklning 
yakunlovchi 
bosqichiga 
ko ‘proq  imtiyozli  oriyentatsiyagina  emas,  balki  ilmiy  faoliyatning 
kapital  hajmining  yuqori  emasligiga  bog‘liq,  umuman  olganda 
korxonani  joriy  texnika  yoki  tadbiqiy  ehtiyojiga  xizmat  qiluvchi 
ishlab  chiqarishning  alohjda  amaliy  xarakterini  k o ‘rsatadi.  K iritil­
gan 
yangilikning 
ilmiy 
ta’minlanishi 
bilan 
m ashinasozlik 
korxonasi  (2000-yilda  28,9  foiz,  2003-yiIda  24,4  foiz),  kimyo  va 
neft-kimyo  sanoati  (43;  22,2  foiz)  birm uncha  faol  shug‘ullangan. 
Bunga,  to'qim achilik  sanoati  korxonalari  bir qadar k o ‘proq  e ’tibor 
qarata boshladi  (7,3 -  26,7 foiz).
Xarajatlaming j o ‘natilgan  mahsulotning  umumiy  xarajatlar  ha- 
jm ida  tadqiqot  va  loyihaga  b o ‘lgan  qismi  ko ‘rsatkichi  ham 
korxonaning  ilmiy  potensiali  pastligining  isbotidir.  U  2003-yilda 
innovatsion-faol  korxonalarda  ilmiy  hajmi  0,6  foizdan  oshm adi 
(2000-yilda  0,8  foiz  edi).  Bu  k o ‘rsatkichning  sanoat  b o ‘yicha 
o ‘rtachadan 
yuqorisi 
mashinasozlik, 
kimyo 
va  neft-kim yo

sanoatiga to ‘g ‘ri  keladi.  Agar,  2000-yilda xarajatlaming 60 foizdan 
ortig‘i  innovatsiya mahsulotlarini  yaratish  va tadbiq etishga, 40  fo- 
izga  yaqini  ishlab  chiqarishga yo‘naltirilgan b o ‘Isa,  2004-yilga  ke- 
lib,  yangilikka  sarflanadigan  xarajatning  umumiy  hajmida  keying- 
isining  ulushidagi  o ‘sish  yuqoriroq  (taxminan  48  foiz)  qilib  belgi- 
landi.
Bunday  ijobiy  tendensiya  turdosh  korxonalar,  ayniqsa,  kimyo 
va  neft-kimyo  sanoatida  (2000-yilda  27,8  foiz  va  2002  yilda  64,4 
foiz),  shuningdek,  yoqilg‘i  sanoatida (tegishlicha,  72,7 -  82,8  foiz) 
vujudga keldi.
K o ‘p  darajada  talabga  moslangan  yengil  sanoatda  xarajatning 
ulushi  oziq-ovqat  innovatsiyasiga  keskin  53  foizdan  83,2  foizga 
k o ‘tarildi.  Mahsulot  oluvchi  va  oraliq  mahsulot  chiqaruvchi  so- 
halar  jarayonli  innovatsiyalarga  asosiy  e ’tibor  qaratadilar.  Kiritil­
gan  yangilik  bilan  faol  shug‘ullanuvchi  korxonalaming  innovat­
sion  mahsulot  j o ‘natilgan  mollaming  umumiy  hajmidagi  ancha 
kam  ulushini  (2000-yilda  16 foiz va 2004-yilda 22,5  foizni) tashkil 
etadi  va  sanoat  mollarini  barcha  massasining  2,2  foizidan  osh- 
maydi.  Innovatsion  faoliyat  xarajati  1  so ‘m  hisobida mahsulot  ish­
lab  chiqarish  hajmi  uning  an’anaviy  texnologiya  b o ‘yicha  ishlab 
chiqarilishiga  qaraganda  5,7  marta  k o ‘pni  ta’minlaydi.  Bunda,  ak- 
sariyat  xarajatlar  (95,7%)  asosiy  fondlami  yangilash,  modemizat- 
siyalash  va  umuman  q o ‘llab-quvvatlashga  sarflanadi  (15-jadval). 
U  resurslarni  ehtiyot  qiluvchi  innovatsion  texnologiyalami  rivo- 
jlantirish  va  hayotga  tatbiq  qilishga  e ’tibor  qaratuvchi  sohalarda 
ayniqsa  samaralidir.  Masalan,  inetallurgiyada  mis  chiqarish  yangi 
texnologiya  b o ‘yicha  46,4  foizdan  78,4  foizga,  po ‘lat  ishlab 
chiqarish  -  36,6  foizdan  46,9  foizga;  kimyo  sanoatida polipropilen 
ishlab chiqarish  19,2 foizdan 60,2 foizga k o ‘paydi.
Innovatsion  mahsulotning  eksporti  rangli  metallurgiya,  kimyo  va 
neft-kimyo  sanoatida  maksimal  darajada jadal  (tegishlicha 24,3  -  4,5 
foiz),  qolgan  sohalarda,  ayniqsa,  yoqilg‘i  sanoatida  va  qurilish  mate- 
riallari ishlab chiqarishda o ‘rtachadan past (4,5 foizdan kam).


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling