J. S. Sattorovning umumiy tahriri ostida


Turii tuproqlarning singdirish sig‘imi va singdirilgan


Download 17.02 Mb.
Pdf просмотр
bet15/53
Sana15.12.2019
Hajmi17.02 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   53

Turii tuproqlarning singdirish sig‘imi va singdirilgan 

kationlarning tarkibi 

( N . P .   R e m e z e v )



25-jadval.

Tuproq tipi

Gum us

miqdori,


%

Zarrachalar

miqdori,

%

Singdiri­

sh 

sig‘imi, 



mg/ekv 

100


  gr 

tuproq


S ingdirilgan 

k a t i o n l a r   miq dori, 

m g / e k v   100  gr 

tu p ro q d a

0,00025- 

mm dan 


kichik

0,00025-


0

,001mm


C a +2

+ M g +I

N a +


H +

C l i i m l i - p o d z o l

2 , 5

2

-



15

8

-



7

Q o r a   t u p r o q

10

5

10



65

6 0


-

5

S u r   tusli  t u p r o q



3 , 0

5

4



20

16

2



4

K a s h t a n   t u p r o q

2 ,5

3

5



2 7

2 5


2

-

IkVz  t u p r o q l a r



1 - 1 ,5

3

5



15

14

I



-

T u p r o q d a   alm ash in ib  

singdiriladigan  k a tio n la rd a n   C a f2,  M g +?, 

K ',   N H 4+  lar o 'sim lik la r u c h u n   eng  m u h im   oziq  m o d d a l a r   hisoblanib, 

lup ro q   e ritm a s id a n   oson  siqib  chiqariladi  va  o 's im lik la r  t o m o n i d a n  

yaxshi  o'zlashtiriladi.  Singdirilgan  k a tio n la r  tarkibi  t u p r o q   xossalari 

va  o ‘sim liklarning  o ‘sib  rivojlanishiga  kuchli  t a ’sir  k o ‘rsatadi.  Kalsiy 

va  m ag n iy   k a tio n la ri  o rg a n ik   h a m d a   m in e ra l  m o d d a l a r n i n g   k o a - 

gulatsiyalanishini  kuehaytiradi.  Singdirilgan  kationlar ich id a  kalsiyning 

ustunlik  qilishi  tu p r o q   singdirish  sig‘im in in g  oshishiga,  s tru k tu rasin in g  

yaxshilanishiga,  fizikaviy  xossalari,  suv  va  havo  rejimi  u c h u n   qulay 

sharoitlarni  yaratishiga  olib  keladi.  T u p r o q n i n g   natriy  bilan  t o ‘yinishi 

( s h o ‘rto b   t u p r o q l a r d a )   k o llo id la r n in g   p e p t id la n i s h i g a ,  bu  esa  o ‘z 

navbatida  tu p ro q d ag i  oziq  m o d d a la r n in g   yuvilishi,  m iq d o rin in g   ka- 

mayishi,  tu proq  donalarining buzilishi  va fizikaviy xossalarining y o m o n - 

lashishiga  sab a b   b o ‘ladi.  B u n d a n   t a s h q a r i ,   t u p r o q n i n g   sin g d iris h  

kom pleksida  natriy  m avjud  b o ‘lsa,  uni  b o s h q a   katio n lar  o son  siqib 

chiqaradi  va  e r itm a d a   s o d a  hosil  b o 'lad i  va  o 's im lik la r  u c h u n   zararli 

bo 'lg an   ishqoriy  m u h itn i  yuzaga  keltiradi:

Na+


( T u p r o q ) 

+   C a   ( H C O

,)2

  =   (T u p r o q )   C a



"2

  +  


2

N a H C O ,

N a+


T u p ro q n in g   singdirish  kom pleksida  vodorod  va  alum iniy  ionlari 

k o 'p a y ib   ketsa,  suvda  eriydigan  tu zlarning  kationlari  bilan  o 'z a r o  

t a ’sirlashib,  tuproqni  nordonlashtiradi.

T u p ro q   eritm asining  nordonlashuvi  va  ayniqsa  tarkibida  alum iniv 

kationi  m iqdorining ko'payib  ketishi  o'simliklarning rivojlanishiga salbiy 

t a ’sir  qiladi.  T u p ro q d a g i  yutilgan  k ationlarning  nisbati  va  tarkibini 

m ineral  o 'g 'i t   kiritish  orqali  boshqarish  m um kin.

Anionlarning  almashinib  yutilishi.  0 4 a   n o rd o n   c h im li-p o d z o l  va 

qizil  tu p ro q la rd a   a n io n la r n in g   h am   alm ashinib  yutilishi  kuzatiladi. 

Bunday yutilish  musbat zaryadlangan  zarrachalarda  yoki  manfiy zaryad­

langan  k o lloidlarning  m usbat  zaryadlangan  qismlarida  kuzatiiadi.  H ar 

ikki  holda  h a m   a n io n la rn in g   singdirilishi  kolloid  z a rra ch alar  yuzasida 

joylashgan  m o le k u la la m in g   bo'linishi  natijasida  hosil  b o 'lad ig an   O H  

ionlariga  alrnashinishi  y o i i   bilan  sodir  bo'ladi.

Kuchsiz,  n o rd o n ,  m o 'ta d il  va  ishqoriy  m uhitli  tupro q lard a  a n i o n ­

larning  alm ash in ib   singdirilishi  j u d a   kam.  avtish  m u m k in k i,  deyarli 

kuzatilmaydi.  Kolloid  zarrachalarning  yuzasiga  alm ashinib  singdirilgan 

fosfat  kislota  a n io n la rin i  b oshqa  m ineral  va  organik  kislotalarning 

anionlari  ( H

2

C O ,,  gum in  kislota va  boshqalar)  eritmaga  siqib  chiqaradi 



va  ulardan  o 'sim lik lar  b a x ra m a n d   bo'ladi.

T U PRO Q LARNIN G  NORDON LIGI  VA 

ISHQORIYL1GI

T u p r o q   eritm asin in g   m uhiti  undagi  v o d o ro d   ionlari  (H~)  ning 

gidroqsil  ionlariga  ( O I T -)  b o 'lg a n   nisbati  bilan  aniqlanadi.  Eritm adagi 

v o d o r o d   ionlari  konscntratsiyasini  pH   belgi  bilan  k o 'rsa tish   qabul 

qilingan,  qaysiki,  v o d o ro d   ionlari  konsentratsiyasining  m anfiy  logarif- 

mini  ifodalaydi.  V o d o ro d   ionlari  konsentratsiyasi  va  pH   ko'rsatkichi 

r.sosida  t u p ro q   eritm asining  m uhiti  (reaksiyasi)  quyidagilarga  b o'linadi 

(26-jadval).



26-jadval

Tuproq  eritmasining  muhiti

M u h it

pH

H   ionlari



konse ntra tsiyasi,  g/1

K u c h l i   n o r d o n

3  -  4

t O 1 


t o 4


N o r d o n

4 -   5


1 0 4

  -  1 o-s

112


K u c h s i z   n o r d o n

5 -   6


io-5

-  10-0


M o ' t a d i i

7

10



 ;

K u c h s i z   i s h q o r i y

7  -  8

1 0 7


-  I0-S

I s h q o r i y

8 -   9

1 0 s


10-4


K u c h l i   i s h q o r i y

9 - 1 1


10-4

1 0 "



Tabiiy  sharoitlarda  t u p ro q   eritm asinm g  mu hit i  (p H )  3,0—3,5  d a n  

(sfagnum  t o r f i )  9 — 10 gacha  (sho'rtoblar)  boMib,  asosan  4 —8  o ralig'ida 

o ‘zgaradi.

N o r d o n   tu p ro q la r  h a m   yer yuzida  keng tarqalgan  (m as a la n ,  o d d iy  

va  kuchli  qo ra tu proqlar —  kuchsiz  n o rd o n ,  sur tusli  o 'r m o n   tu p ro q lari 

va  chim li  —  podzol  tu p ro q la r  —  n o rd o n   tu p ro q la r ju m la sig a  kiradi). 

S h u   sababdan  tupro q larn in g   nordonligini  o 'rg an is h   h a m   m u h im   a h a -  

miyatga ega.Tuproqlarda dolzarb  (faol)  va  potensial  (yashirin)  nordonlik 

(arqlanadi.  Potensial  n o rd onlikning  o ‘zi  a lm a s h in u v c h a n   va  gidrolitik 

nordonliklarga  b o ‘linadi.



Tuproqning  faol  nordonligi.  Faol  n o r d o n l i k   t u p r o q   c r it m a s id a  

v o d o ro d   ionlari  ( H +)  konsentratsiyasining  gidroqsil  ( O H   )  ionlariga 

n isb atan   sezilarli  darajada  yuqori  boMishi  hisobiga  y u za g a  keladi. 

M a ’lum ki,  tu p ro q la rd a   n u m ta z a m   ravishda  C O ,   hosil  b o i i b   turadi. 

U n in g   tu p r o q d a   erishidan  karbonat  kislota  yuzaga  keladi,  u  h a m   o ‘z 

n avbatida 

va  H C O ,  ionlariga  dissotsialanadi.  N a tija d a   t u p r o q   erit- 



m asida  v o d orod  ionlarining  konsentratsiyasi  oshib  ketadi  va  tu p ro q la r 

n o rd o n la s h a d i.  Lekin  t u p r o q   e ritm a s id a   hosil  b o ‘lad ig an   k a r b o n a t 

kislota  yutilgan  asoslar  (C a,  Mg,  N a ),  s h u n in g d e k   kalsiy  va  m agniy 

karbonatlari  to m o n id a n   neytrallanadi.

N o r d o n   va  kuchli  n o r d o n   m uhitli  chim li  —  podzol  va torfli  b o tq o q  

tu p ro q la rd a   singdirilgan  kalsiy  m iq d o ri  k am ,  v o d o r o d   h a m d a   alum iniy 

m iqdori  k o 'p d ir.  Bu  t u p ro q la rn in g   nordo n lig in i  k a r b o n a t  kislotadan 

tashqari  kuchsiz  organik  kislotalar  va  a lu m in iy   tuzlari  h a m   oshiradi.

S h u n d a y   qilib,  tu p r o q n i n g   faol  nordonligi  k a r b o n a t  kislota,  suvda 

eriydigan  o rga nik  kislotalar va  g idrolizlanadiga n  n o r d o n   tu z la r  asosida 

yuzaga  keladigan  n o rd o n lik   shaklidir.

F ao l  n o rd o n lik   darajasi  suspenziva  yoki  tu p ro q   suvli  so 'rim in in g  

pH 

ini  aniqlash  yo‘li  bilan  to pila di.  Faol  n o rd o n lik   o 'sim lik larn in g  



oziqlanishi  va  tu p ro q   m i k r o o rg a n iz m la r in in g   taoliyatiga  bevosita  t a ’sir 

k o 'r sa ta d i.

К 

A g r o k i m y o



113

Tuproqning  potensial  nordonligi. 

F a o l   n o r d o n l i k d a n   ta sh q a r i 

tu p ro q d a   singdirilgan  holatdagi  v o d o ro d   va  alum iniy  ionlari  hisobiga 

yuzaga  keladigan  potensial  n o rd o n lik   h a m   mavjuddir.  T u p ro q   t o m o -  

nidan yutilgan vodorod jonlarining bir qismi  m o'tadil m uhitli tuzlarning 

kationlari  t a ’sirida  eritm aga  siqib  chiqariladi.

N atijada  tup ro q   eritmasi  n ordonlashadi.  M az k u r jarayonga  tu p ro q ­

ning  alm a s h in u v c h a n   no rd o n lig i  deyiladi.

A lm a s h in u v c h a n   n o rd o n lik   c h im li- p o d z o l,  qizil  va  shim oliy  qora 

t u p ro q la r  u c h u n   xos  b o ‘lib,  k uchsiz  n o r d o n ,   m o 'ta d i l   va  ishqoriy 

tu p ro q lard a  n m u m a n   kuzatilm aydi.

Tuproqning  gidrolitik  nordonligi.  T u p r o q q a   m o 'tad il  tuz  eritmasi 

bilan  t a ’sir qilganda,  v o d o ro d n in g  b a r c h a   singdirilgan  ionlari  eritm aga 

o 'tm a y d i,  y a ’ni  potensial  n o rd o n lik n i  to 'la   aniqlab  bo'lm aydi.  T u p ­

roqqa  gidrolitik  ishqoriy  tuz  eritmasi  bilan  (m asalan,  C H , C O O N a )  

t a ’sir  qilib.  singdirish  kom pleksidagi  v o d o ro d   ionlarini  to 'la r o q   siqib 

chiqarish  m u m k in .

G idrolitik  ishqoriy  tu z   ishtirokida  an iq lan a d ig a n   nordonlik  turiga 

tu p ro q n in g   gidrolitik  nordonligi  deyiladi.

Gidrolitik  nordonlik  100 g  tu p ro q d a m g /e k v  birlik bilan  ifodalanadi. 

Bu  xildagi  nordonlik  ko'pchilik  tu proq  tiplarida  hatto   qora  tuproqlarda 

h a m   kuzatiiadi.

TUPROQLARNING  ISHQORIYLIGI

Tuproqlarning asoslar bilan  to ‘yingan!ik darajasi.  T u p ro q   eritm asi­

ning  m uhiti  ( p H )  faqat  a lm a s h in u v c h a n   va  gidrolitik  nordonlik larn in g  

darajasiga em as,  balki  tuproqlarning  asoslar bilan  to'yinganlik  darajasiga 

h am   bog'liqdir.

Agar biz  tuproqning gidrolitik  nordonligini  /Vharfi bilan,  singdirilgan 

asoslarning  yalpi  m iq d o rin i  (100  g  t u p ro q d a   m g /ek v )  S  harfi  bilan 

belgilasak,  u larn in g   yig‘indisi  t u p ro q n in g   u m u m iy   singdirish  sig‘imi 

T

 ni  beradi:



T  =   S

 +  


N

Singdirilgan  asoslar  yig‘indisi  (5)  ning  singdirish  sig'imi  (7 )  ga 

nisbati  tu p r o q n i n g   asoslar  bilan  to 'y in g a n iik   darajasi  deb  yuritiladi  va 

u  K h a r  

11

  bilan  ifodalanadi:



V =   S   :

  7 - 1 0 0  

yoki 

V   =   S:  S   +   N   •

  100


1  14

TUPROQNING  BUFERLIGI

T u p ro q   eritm a sin in g   m u h iti  ( p H )  do im iy   emas.  T u p r o q d a   sodir 

b o 'ladigan  biologik,  kim yoviy,  fizik-kim yoviy  j a r a y o n l a r   n atijasida 

kislota  yoki  asoslar  hosil  b o ‘ladi,  natijada  t u p ro q   e r itm a s in in g   m uhiti 

o'zgaradi.  D arslikning o ‘tgan  boblarida t a ’kidlab o ‘tilganidek,  tu p ro q d a  

m u n taza m   ravishda  k a r b o n a t  kislota,  nitrifikatsiya  j a r a y o n i  natijasida 

nitrat  kislota hosil  bo'ladi. Agar hech  bir kuch t a ’sir k o ‘rsatmasa,  m azkur 

kislotalar  b a r c h a   tuproqlarni  nordonlashishiga  olib  kelishi  lozim  edi.

S hu n in g d e k ,  tu p r o q q a   kiritilgan  o 'g 'i t la r  t a ’sirida  h a m   t u p r o q   m u - 

hitining  keskin  o'zgarishi  kxxtiladi,  ch u n k i  ayrim   o 'g 'i t l a r   fiziologik 

nordonlik  xususiyatiga  ega  b o 'lsa ,  (a m m o n iy   xlorid,  a m m o n i y   sulfat), 

ayrimlari  fiziologik  ishqoriydir  (kalsiyli  va  natriyli  seiitralar).

T u p ro q   m u h itin in g   keskin  o'z garishi  tabiiyki,  o 'sim lik la rn in g   rivoj- 

lanishi  va  m ik ro o rg a n iz m la r n in g   faoliyatiga  salbiy  t a ’sir  ko'rsatadi. 

Lekin  t u p r o q d a   s h u n d a y   b ir  qarshilik  ko'rsatish  m avjudki,  y uqorida 

aytib  o 'tilgan  salbiy  h o la tla rn in g   to 'l a   t a ’sir  etishiga  im k o n   berm aydi. 

T u p roqlarni  e ritm a   m u h itin in g   nordonlashuvi  yoki  ishqoriylanishiga 

qarshilik  k o 'rsa tish   qobiliyatiga  u la rn in g   buferligi  deyiladi.

T u p ro q n in g   yalpi  buferligi  ularning  q a ttiq  va  suyuq  fazalarining 

buferlik xususiyatlariga bog'liq.  Buni  misollar y o rd a m id a   k o ‘rib  o'taylik. 

T arkibida  k a r b o n a t  kislota  va  kalsiy  b ik arb o n a t  tu tg an   t u p r o q   eritm asi 

bilan  nitrifikatsiya  ja ra y o n id a   hosil  b o 'l g a n   nitrat  k islota ning  t a ’sir- 

lanishi  natijasida  m o 'ta d il  tuz  va  kuchsiz  dissotsialanadigan  kislota 

hosil  b o 'la d i,  shu  bois  t u p ro q   m uhiti  sezilarli  o 'z g a rm a y d i:

C a + 2 +  

2 H C O ,   +   2 H +  +   2 N O ,   = C a

+2

  +   2 N O ,  



+   2  H , C O ,

j> 


2



 

3

Organik  kislota va  ularning  tuzlaridan  iborat  tizim larda  h am   sh u n g a 



o'x sh a sh   j a ra y o n   ketadi:

( R C O O ) 7C a  +   2  H N 0

3

  =   2 R C O O H   +   C a   ( N O



,)2

k a m   d i s s o t s i a t s i y a l a n a d i

T u p r o q n i n g   buferlik  qobiliyatini  belgilashda  u n in g   suyuq  qism iga 

nisbatan  qattiq  fazasi,  ayniqsa  kolloid  qism ining  a h a m iy a ti  kattadir. 

T u p r o q n i n g   buferligi  singdirish  kom pleksi  tarkibidagi  k a tio n larn in g  

m iq d o ri  va  tarkibiga,  singdirish  sig'im i  va  asoslar  bilan  to 'y in g an lik  

darajasiga  bog'liq.  T u p ro q n in g   singdirish  sig'imi  q a n c h a   katta  bo'lsa, 

uning  buferligi  s h u n c h a   yuqori  b o 'ladi.  G u m u s g a   boy,  g ra n u lo m e trik  

tarkibi  o g 'ir  q u m o q   va  loyli  tu p ro q la rn in g   buferlik  darajasi  yuqoridir.


Singdirilgan  asoslar  tu p ro q la rn in g   nordonlashishiga  qarshi  bufer 

vazifasini  o 'tay d i.  Asoslar  bilan   to 'y in g a n   tu p ro q q a   a m m o n iy   sulfat 

(N H ^),S Q

4

  —  o'g 'iti  kiritilsa,  m a ’lu m  o'z garishlar asosida  H



2

S 0


4

 yuzaga 


keladi.  Kislota  tarkibidagi  vodorod  ioni  T S K   kationlari  bilan  alm ashinib 

singdirilgan  holatga  o 't a d i ,  e r itm a d a   esa  m o 'tad il  tuz  hosil  b o 'ladi:

C a^

(T u p ro q ) 



+ 2 H +  +   SO  2"  —>  (T uproqt 

+  C a S 0

Ca2*


T u p ro q   karbonatiari  h a m   e ritm a n in g   nordonlashishiga  m o n e lik  

qiladi:


2 C a C O ,  +   H , S 0

4

 



- >   C a S 0

4

  +   Ca  ( H C O



,)2

Shu  sababli  asoslar  bilan  to 'y in g an   b o 'z   va  qora  tu p ro q la rn in g  

nordonlashishiga  qarshi  buferlik  qobiliyati  kuchlidir.  T u p ro q la rn in g  

gidrolitik  nordonligi  ishqorlanishga  qarshi  buferlik  qobiliyatini  belgi- 

laydi.  T u p ro q q a   yuqori  m e ’y o rd a   g o 'n g   kiritish  ularning  singdirish 

sig'imi,  asoslar  bilan  to'y in g an lik   darajasi  va  m os  ravishda  buferlik 

qobiliyatini  ham   oshiradi.

O  ZBEKISTON  TUPROQLARINING 

AGROKIMYOVIY  TAVS1FI

U n u m d o rlik  

t u p ro q n in g   o 's im liklarning  bulun  vegetatsiya  davri 

d a vom ida  suv  va  oziq  m oddalari  bilan  ta'm in lay   olish  qobiliyatidir. 

U  tuproq  hosil  qiluvchi  om illar (iqlim,  rc le f  ona  jins,  o'sim lik  qoplam i) 

bilan  e h a m b a rc h a s   bog'liq  bo'lib,  tu proq  tarkibidagi  oziq  m o d d a la r 

va suv  miqdori.  ularning o'sim liklar u c h u n   layoqatliligi,  havo va  issiqhk 

rejimlari  h am   m u h im   o 'r in   egallaydi.  Agrotexnikaviy  tadb irlarn in g  

samarasi  va  o linadigan  hosil  h a m d a   bevosita  tuproq  im um dorligi  bilan 

bog'liq.


T u p ro q   unurndoriigining  ikki  turi  — 

p o ten sia l

  va 


sa m a ra li

  u n u m ­

dorlik  farqlanadi.  Potensial  u n u m d o rlik   tabiiv-iqlim   sharoitlari  bilan, 

samarali  u n u m d o rlik   esa  k o 'p  jih a td a n   tu p ro q n in g   agrokim yoviy  xos- 

salari  bilan  bog'liq.

R e spublikam iz  h u d u d in i ja n u b iy   va  sharqiy  t o m o n la r d a n   bir  q a to r 

tog'  tizm alari  o 'r a b   tu rad i.  G 'a r b i y   va  shim oliy  h u d u d la ri  q o z o q  

sahrolari  bilan  tutash.  Iqlimi  —  keskin  k o ntinental.  K atta  suv  havza-

1 16


larining  u z o q lig i,  k u c h l i   Q u y o s h   radiatsiyasi,  issiq  va  so v u q   h avo 

oq im la rm in g  kirib  kelishi  u c h u n  y o ‘I  ochiqligi  iqlim ning o ‘ziga xosligini 

belgilaydi.  Yillik  y o g 'i n - s o c h i n   m iq d o ri  k a m   b o i i b ,   yil  fasllari  va 

h u d u d  b o 'y i c h a   b ir te k i s d a   t a q sim la n m a g a n .  Y er sirtidan  yil  d a v o m id a  

1000—2000  m m   suv  b u g 'l a n a d i.

T u p r o q   hosil  b o 'I is h i d a   relefning  ah a m iy a ti  katta.  C h o 'l   m inta qasi 

T u r o n   past  te k is ligining  g ‘arbiy  tekis  qism ini,  c h a la  c h o 'l   yoki  b o s h - 

q a c h a  a y tg a n d a ,  b o 'z   t u p r o q l a r   m in ta q asi  tog'  oldidagi  b a la n d - p a s tlik - 

larni  egallaydi.  Relefi  y o g 'i n - s o c h i n   m iqdoriga,  u  esa  o 'z   nav b a tid a 

tu proq  hosil  b o ‘lish  ja r a y o n ig a   kuchli  t a ’sir  k o 'rsa tad i.

Iqlim   va  tu p ro q   sh aro itlarid a n   kelib  chiq q an   holda  0 ‘zbekistonda 

120  oilaga  m a n s u b   3700  ga  yaqin  o's im lik   turi  mavjud.  O 'situliklar 

tekisliklarda  tu p r o q n i n g   regional  o'z garishi,  tog'li joylarda  esa  tik  m in - 

taqaviylik  asosida  tarqalgan.  C h o ‘1  m intaqasida  qorabosh,  bug'dovik, 

yaltirbosh,  q u m   akassi,  yulg'un,  saksovul  kabi  p sam m olitlar,  sarsazan, 

qizil s h o 'r a  va s h o 'ra k la r kabi galofitlar,  shuvoq,  biyurgun  kabi gipsofitlar 

ko 'p   uchraydi.  A d irlarda  soyabon  guJdoshlarning  ayrim   vakillari,  q o 'z i- 

quloqlar  va  o q k u ra k ,  t o ' q   tusli  b o ‘z  tu proqlar  tarqalgan  m ay d o n lard a 

esa bug'd oyiq,  tak-ta k,  sariq  andiz  kabi  o'sim likiar o'sadi.  T uproqlarning 

organik  m o d d a la r  bilan  boyishi  asosan  b a h o r  faslida  sodir  bo'ladi.

O 'z b e k is t o n n in g   asosiy  tu p ro q la ri  o n a   jinsi  t o 'r t l a m c h i   d avrning 

g'o v a k  Ivossim on  yotqiziqlaridir.  F aq at  ayrim  jo y la rd a  y a n a d a   qad im iy  

yotqiziqlar  u ch ra y d i.  A m u d a r y o ,  S irdaryo  va  Z a r a fsh o n   vodiylarining 

terrasalari ostida yaxshi  saralangan,  turli g ra n u lo m e trik  tarkibli  allyuvial 

yotqiziqlar  m avjud.  T o g '  tizm alariga  yaqin  m a y d o n l a r   yirik  shag'al 

bilan,  pastga  tu shib  b o rg a n   sari  o 'z a n la rn in g   lkki  t o m o n i   a w a l   m a y d a  

sh a g 'a l,  yirik  q u m ,  s o 'n g r a   q u m o q   va  boshqa  o g 'i r   g r a n u lo m e tr ik  

tarkibli  jin sla r  bilan  b a n d .  S u g 'o rilad ig an   h u d u d l a r d a   o n a  j in s   sifatida 

agroirrigatsiya  k eltirm alari  uchraydi.  Agroirrigatsiya  keltirm alari  inson 

faoliyatining  m ahsulidir.  T u p ro q   hosil  qiluvchi  o m illa r  vaqt  va  inson 

faoliyati  natijasida  0 ‘zb e k isto n   h u d u d i d a   b ir-b irid a n   fa rq lan ad ig an  

t u p ro q   tiplari  hosil  b o 'ladi.

CH O ‘L  MINTAQASI  TUPROQLARI

Bu  m i n ta q a d a   c h o ‘1  —  v o h a  tu p ro q lari  tipiga  kiradigan  s u g 'o r i ­

lad ig an   s u r   tusli  q o ' n g ' i r   tu p r o q l a r ,   c h o ‘1  q u m li   t u p r o q l a r i   k eng 

t arq a lg an .  K a m r o q   m iq d o r d a   g i d r o m o r f   tu p r o q l a r   tipiga  xos  c h o ‘1 

o 't lo q i   —  v o h a   tu p ro q lari  uchraydi.

117


Sur  tusli  qo‘ng‘ir  tuproqlar. 

M a z k u r   tu p r o q l a r   c h o ‘1  m intqa si 

t u p r o q l a r i n i n g   u c h d a n   b ir  q is m in i  tashkil  qilib,  a s o s a n   p la to ia r, 

q adim iy  yotqiziq  yoyilm alarining  konuslarida,  dary o la rn in g   delta  va 

terrasalarida  keng  tarqalgan.  Sur  tusli  q o 'n g 'i r   tu p ro q la r  M alik ch o 'l. 

Q arshi  va  S h e ro b o d   ch o 'lla rid a   h a m d a   P o p   atroflarida  ka tta -k a tta  

m a y d o n la rn i  egallaydi.  T u p r o q n i n g   bu  ayirm asida  u c h t a   q atlam n i 

kuzatish  m u m k in :  sur  tusli  kuchsiz  zichlashgan  q a tla m ,  30—60  sm 

qalinlikdagi q o 'n g 'ir-q iz il  tusli  q atlam   va  unin g  ostidagi  sem entlashgan 

konglom erantli  qatlam .  C h o ‘1  m in ta q asin in g   a v to m o rf tu p ro q lari juda 

kam   m iq d o rd a   gum us  tutishi  m a 'lu m .  S ur  tusli  q o 'n g 'i r   tu p ro q la r  o ‘z 

n avbatida  c h o ‘1  m intaqasi  tu p ro q la ri  ichida  g u n m s  b ilan  eng  past 

t a ’minlanganligi  bilan  ajralib  turadi:  0—10  sm  q a tla m d a   0,29;  4 0 —50 

sm   q a tla m d a   0,14%  gum us  mavjud.

Ayni  tu p ro q la rd a   yalpi  fosfor  m iqdori  h a m  ju d a   kam.  Buni  tuproq 

hosil  qiluvchi  ona jins-elyuviy  (k a m ro q   prolyuviv yotqiziqlar)  tarkibida 

m a z k u r  c lem e n t  m iq d o rin in g   kamligi  bilan  izohlash  m u m k in .  Arid 

iqlim  sharoitida o ‘simlik  qoplam ining  siyrak b o i i s h i   tabiiyki,  fosforning 

tuproq  yuza  qatlam larida  kuchsiz  akkumulatsiyalanishiga sabab  b o ‘ladi. 

Tavsiflanayotgan  t u p ro q   tipi  h a ra k a tc h a n   fosfor  bilan  past  va  ju d a 

past  darajada  t a ’m inlangan.

Yalpi  kaliyning  m iqdori  b o 'y ic h a   boshqa  a v t o m o r f  tuproqJardan 

u n c h a   farq  qilmaydi.  Yuza  (0—25  sm)  q a tla m d a   1,7—2,0%  atroftda 

kaliy  tu tadi,  pastki  qatlam larga  qarab  uning  m iqdori  k am ayib  boradi. 

A lm a sh in u v c h a n   kaliy  m iqdori  b o 'y ic h a   sur  tusli  q o 'n g 'i r   tuproqlarni 

o 'r t a   va  yuqori  d arajad a  t a ’m in la n g a n   t u p ro q la r  ju m la sig a   kiritish 

m u m k in .  (200—400  m g/kg).  S ur  tusli  q o 'n g 'i r   t u p ro q la rn in g   ayrim 

agrokim yoviy  ko'r satkichlari  27-jadvalda  keltirilgan.



27-judval

Каталог: Elektron%20adabiyotlar -> 40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> A. ramazonov, S. Buriyev tuproqshunoslik va dehqonchilik
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> T o s h k e n t davlat a g r a r u n IV e r s it e t I s. A. Azimboyev dehqonchilik, tuproqshunoslik ya
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> Ipakchilik va tutchilik o'krkuston
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> U sm o n norqulov, h a m id u L l a sheraliyev
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> T. U. Usmonov, B. C. Mirzayev
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> A. Q. Qayimov, E. T. Berdiyev dendrologiya
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> M u o ‘K: 638. 21 (075) kbk 46. 92 I 70 a 90 Taqrizchilar
40%20Кишлок%20ва%20урмон%20хужалиги -> X. Q. Nomozov, sh. M. Turdimetov o'zbekiston tuproqlari va ularning


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   53


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling