J. X. Ataniyazov, E. D. Alim ardonoy xalqaro moliya munosabatlari


Download 2.92 Mb.

bet26/33
Sana13.11.2017
Hajmi2.92 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   33

Takrorlash  uchun  savollar:

1.  Xalqaro  kapital  harakatining  mohiyati,  o‘ziga  xos  xusu- 

siyatlari  va  yuzaga  kelish  shart-sharoitlari  to‘g‘risida  nimalarni 

bilasiz?


2.  Xalqaro  kapitalning  qanday  asosiy  shakllari  mavjud,  ular- 

ning  mohiyatini,  farqli jihatlarini  aytib  bering?

3.  Xalqaro  moliya  bozori  nima  va  uning  tarkibiy  tuzilishi 

qanday?


4.  Qanday  qimmatli  qog‘ozlar xalqaro  qimmatli  qog‘ozlar hi- 

soblanadi?

5.  Xalqaro  moliya  bozorining  shakllanish  bosqichlarini  ay- 

tib  bering.  Xalqaro  rnoliya  bozorining  rivojlanish  tendensiyalari 

to‘g‘risida  nimalarni  bilasiz?

6.  Xalqaro kapital harakatining zamonaviy holati bilan bogiiq 

qanday  zamonaviy tendensiyalar mavjud?

340


7.  Xalqaro  fond  bozori  qanday  asosiy  tendensiyalar  bilan  ri- 

vojlanmoqda  va  unga  global  moliyaviy  inqirozning  ta’siri  qanday 

bo‘ldi?

8.  Bozor  iqtisodiyoti  sharoitida  xalqaro  moliya  bozorining 



ishtirokchilari  faoliyatini  tartibga  solish  amaliyotining  qanday 

turlari  mavjud,  ularga  izoh bering?

9.  Xalqaro  moliya  bozorini  tartibga  solish  usullarining  asosiy 

guruhlarini va  ularning asosiy xususiyatlarini  aytib  bering?

10.  Xalqaro moliya bozorini  tartibga  solish  mexanizmlarining 

rivojlanish  bosqichlari  to‘g‘risida nimalarni  bilasiz?



Mustciqil o ‘rganish  uchun  topshiriqlar

Jahon,  milliy  va  xalqaro  moliya  bozorini  o‘zaro  bog‘liqligini 

va  ushbu jarayonda  xalqaro  moliya  bozorini  tutgan  o‘rnini  chiz- 

ma  ko‘rinishida  tasvirlang.  Bunda  mamlakatning  ichki  va  tashqi 

operatsiyalari  ham  ishtirok  etsin.  Milliy  moliya  bozorini  xalqaro 

moliya  bozori  operatsiyalariga  ishtirokini  aniqlovchi  omillarni 

quyidagi jadval  bo‘yicha tasniflang.

Makroiqtisodiy  omillar

Geosiyosiy  omillar

Milliy  iqtisodiyot 

bo‘yicha

Mamlakatning jahon 

iqtisodiyotidagi  o‘rni 

bo‘yicha


(masalan,  milliy 

moliya  tizim ining 

rivojlanish  darajasi va 

h.k.)


(masalan,  to‘lov ba- 

lansi  holati  ko'rsat- 

kichlari  va  h.k.)

(masalan, jahon  moliya 

tizimiga  integratsiya 

darajasi,  geografik 

joylashuv va h.k.)

3. 


Xalqaro  moliya  bozori  ishtirokchilarini  quyidagi  xususiyat- 

lar bo‘yicha klaster ko‘rinishida tasniflang:

—  subyektlarning  xalqaro  moliya  bozoridagi  operatsiyalarda 

ishtiroki;

—  ushbu bozorga ishtirok etishdan  maqsadi va  manfaati;

—  xalqaro  moliya bozoridagi  investorlarning  turlari.

341


4. 

Xalqaro  investitsion pozitsiya aktivlari va xalqaro moliyaviy 

vositalar  o‘rtasidagi  bog‘liqlik  modelini  yaratishda  dastlabki  tu- 

zilgan  regression  tenglamaning  parametrlarini  belgilangan  kritik 

me’zonlar asosida boholab chiqing?

Test  savollari

1.  Xalqaro  moliya  bozorining ish  vaqti  rejimi  ...  davom etadi.

A)  London  vaqti  bilan  soat  8.00  dan  18.00  gacha.

B)  London vaqti  bilan  soat  6.00  dan  20.00  gacha.

C)  London  vaqti bilan  soat  4.00  dan  22.00 gacha.

D)  kecha  va  kunduzi  to'xtamasdan.

2.  Mamlakatning  suveren  kredit reytingining oshishi  ...

A)  milliy  moliya  bozorining jahonga  integratsiyasini  kuchay- 

tiradi.

B)  milliy  moliya  bozorining jahonga  integratsiyasini  kamay- 



tiradi.

C)  milliy  moliya  bozorining  jahonga  integratsiyasiga  ta’sir 

ko‘rsatmaydi,  ya’ni  integratsiya  darajasi  avvalgi  holatda  saqlanib 

qoladi.


D)  milliy  moliya  bozorining jahonga  integratsiyalashuv  dara- 

jasidagi  o‘zgarishlarni  avvaldan  aytib bo‘lmaydi.

3.  A mamlakat xalqaro mehnat taqsimotida faol ishtirok etadi. 

B mamlakat esa,  o‘z-o‘zini ta’minlash va  tashqi  iqtisodiy aloqalar 

hajmini  kamaytirish  siyosatini  olib  bormoqda.  Boshqa  shartlar 

bir  xil  bo‘lgan  holatda,  ikki  mamlakatdan  qaysi  birining  milliy 

moliya  bozori jahonga integratsiyalashuvi yuqori  bo‘ladi?

A)  A mamlakat.

B)  B  mamlakat.

C)  har  ikkala  mamlakat.

D)  aytib  bo‘lmaydi.

4.  Xalqaro  moliya  bozoriga  to‘g‘ridan  to‘g‘ri  ishtirok  etuvchi 

subyektlarning xarajatlari  ...

A)  vositachi  orqali  qatnashgandan  ko‘ra  yuqori bo‘ladi.

B)  vositachi  orqali  qatnashgandan ko‘ra  kam bo'ladi.

342


C)  vositachi  orqali  qatnashgan bilan bir xil  bo‘ladi.

D)  vositachilik  xarajatlariga  nisbatan  olganda  kam,  yoki 

ko‘pligini  aytib  bo‘lmaydi.

5.  Xalqaro  moliya  bozorining  quyidagi  ishtirokchilaridan 

qaysi  birining  operatsiyalarini  qolganlariga  nisbatan  riski  yu- 

qori?


A)  spekulyant-treyderlar.

B)  arbitrajyorlar.

C)  vositachilar.

D)  xedjirlar.

6.  Xalqaro moliya bozorining quyidagi  ishtirokchilaridan qay- 

si  birining  operatsiyalari  qo‘proq  hosila  moliyaviy  vositalar  bilan 

bog'liq  ravishda  amalga  oshiriladi?

A)  xedjirlar.

B)  treyderlar.

C)  arbitrajyorlar.

D)  vositachilar.

7.  Moliyaviy globallashuv sharoitida  mintaqaviy yoki mahalliy 

moliyaviy  inqirozlarning sodir bo‘lishi  ...

A)  uni  zaiflashtiradi.

B)  unda  hech  qanday  o‘zgarishlar sodir qilmaydi.

C)  jahon  moliya  bozorida  tizimli  inqirozni  yuzaga  keltiradi.

D)  sog‘lom  moliya  tizimini  yuzaga  keltiradi.

8.  Jahon  moliya  bozoridagi  spekulyativ  operatsiyalar  ...

A)  bozor likvidligini va undagi  narxlar barqarorligini oshiradi.

B)  bozor  likvidligini  va  undagi  narxlar  barqarorligini  kamay- 

tiradi.

C)  bozor likvidligini  oshiradi va undagi narxlar barqarorligini 



kamaytiradi.

D)  bozor  likvidligini  kamaytiradi  va undagi  narxlar barqaror- 

ligini  oshiradi.

9.  Mamlakatdagi barqaror siyosiy holatni ta’minlab turilishi...

A)  milliy  moliya  bozorining jahonga  integratsiyasini  kuchay-

tiradi.


343

B)  milliy  moliya  bozorining jahonga  integratsiyasini  kamay- 

tiradi.


C)  milliy  moliya  bozorining  jahonga  integratsiyasiga  ta'sir 

ko‘rsatmaydi,  ya'ni  integratsiya  darajasi  avvalgi  holatda  saqlanib 

qoladi.

D)  milliy  moliya  bozorining jahonga  integratsiyalashuv  dara- 



jasidagi  o‘zgarishlarni  avvaldan  aytib bo‘lmaydi.

10.  XXI  asrning dastlabki  10 yilligida xalqaro moliya bozorida 

institutsional  investorlarning  roli  ...

A)  ortib bormoqda.

B)  kamaymoqda.

C)  o‘zgarmasdan  qolmoqda.

D)  aniq  bir tendensiya  bilan  o‘zgarmayapti,  ya’ni beqaror ho- 

latda.


11.  Zamonaviy 

moliya 


bozorida 

uning 


ishtirokchilari 

o‘rtasidagi  raqobat  ...

A)  ortib  bormoqda.

B)  kamaymoqda.

C)  o'zgarmasdan  qolmoqda.

D)  aniq  bir  tendensiya  bilan  o‘zgarmayapti,  ya’ni  beqaror  ho- 

latda.

12.  Xalqaro  moliya  bozori  ko'lamining  kengayishi  ...  uchun 



foydali,  ya’ni  afzalliklari  ko‘p  hisoblanadi.

A)  sanoati  rivojlangan  davlatlar.

B)  yuqori  daromadli  davlatlar.

C)  neft  import  qiluvchi  rivojlanayotgan  davlatlar.

D)  bozor  iqtisodiyotiga o‘tish  davridagi  mamlakatlar.

13.  Hozirgi  sharoitda  xalqaro  moliya  bozoriga  kimlarning 

mablag‘lari  nisbatan  ko‘proq jalb  etilgan?

A)  xalqaro  moliyaviy tashkilotlar va transmilliy banklar.

B)  transmilliy  kompaniyalar.

C)  rivojlanayotgan  mamlakatlar  hukumatlarining  mab- 

lag‘lari.

D)  rivojlangan  davlatlarning  hukumatlarining  mablag‘lari.

344


14.  Xalqaro  moliya  bozori  rivojlanishining  oxirgi  bosqichida 

mazkur bozorning  qaysi  segmenti jadal  sur’atlar bilan  rivojlandi?

A)  xalqaro  fond  bozori.

B)  xalqaro  kredit  bozori.

C)  xalqaro  valuta  bozori.

D)  xalqaro  hosila  moliyaviy vositalar bozori.

15.  Bozor  iqtisodiyoti  sharoitida  xalqaro  moliya  bozorining 

rivojlanishiga  qarab,  uning  ishtirokchilari  faoliyatini  tartibga  so- 

lish  amaliyotining  qanday  turi  taraqqiy  topgan?

A)  davlat  va  bozor  munosabatlariga  mos,  yoki  bozor  orqali 

tartibga  solish.

B)  to‘g‘ridan  to‘g‘ri va  bilvosita  tartibga solish.

C)  maxsus  va  umumiy  usullar  orqali,  shuningdek  makro- 

prudensial  tartibga  solish.

D)  tarkibiy  va joriy  usullar  orqali,  shuningdek  xalqaro  moli- 

yaviy tashkilotlar orqali tartibga  solish.

345


14-bob.  MOLIYAVIY  DERIVATIVLAR  BOZORI

14.1.  Moliyaviy  derivativlar  mohiyati  va  ularga  xos  xususi- 

yatlar.

14.2.  Hosila  moliyaviy  vositalarning asosiy turlari.



14.3.  Kredit  va  foiz derivativlari.

14.1.  Moliyaviy  derivativlar  mohiyati va 

ularga xos xususiyatlar

Hosilaviy  moliyaviy  vosita,  derivativ  (inglizcha  derivative)  — 

bazaviy  aktivga  nisbatan  tomonlar  bir  qator  harakatlarni  amalga 

oshirish  bo‘yicha  huquq  yoki  majburiyatlarni  oluvchi  shartnoma 

(kelishuv)dir.  Odatda,  bunday  shartnomalarda  ma’lum  bir  tovar 

yoki  qimmatli  qog'ozlarni  olish,  taqdim  etish,  sotib  olish,  so- 

tish  imkoniyatlari  ko‘rib  chiqiladi.  To‘g‘ridan  to‘g‘ri  shartnoma- 

dan  farqli  ravishda  derivativlarni  oldi-sotdisi  ma'lum  bir  shakl- 

ga  solingan  va  standartlashgan  bo‘ladi,  shuningdek,  oldindan 

tomonlardan  birining  shartnomani  minimum  qancha  miqdori- 

ni  sotish  imkoniyati  ko‘rib  chiqiladi.  Ya'ni  ular  ham  qimmatli 

qog‘ozlarning bir turi  hisoblanadi.  Derivativ bahosi  va xususiyat- 

larining o‘zgarishi uning bazis aktivlari bilan  uzviy bog‘liqdir,  bi- 

roq  har  doim  ham  bir  xil  bo‘lavermaydi.  Derivativlar  ikki  tomon 

o‘rtasidagi kelishuvni o‘zida aks ettirib, tomonlar o‘zlariga mazkur 

bitim  bo‘yicha  turli  majburiyatlarni  qabul  qilishadi,  yoki  ma’lum 

bir aktivni  yoxud  summani  aniq  inuddatda  (muddat  ichida)  yoki 

kelishilgan  narx darajasi  amalda  qayd  etilguncha  berish  huquqiga 

ega  bo‘ladi.  Derivativlarni  sotib  olishdan  asosiy  maqsad,  odatda, 

uning  bazis  aktivlarni  egallash  hisoblanmaydi,  balki  ma'lum  bir 

muddat  davomida  bazis  aktivlarni  baho  va  valuta  riskidan  xedjir- 

lash  yoki  bazis aktivlarning  narxi  o‘zgarishidan  spekulyativ  foyda 

olish  hisoblanadi.  Har  bir  tomon  uchun  oxirgi  moliyaviy  natija 

ijobiy yoki  salbiy  yakun  topishi  mumkin.

Derivativlarning  asosiy  xususiyatlaridan  biri  majburiyatlar 

miqdori  undagi  bazis  aktivlar  miqdori  bilan  bog‘liq  bo‘lmaydi.

346


Masalan,  aksiyalarga  CFD25  (contract  for  difference)  bitimlar 

hajmi  o‘sha  kompaniya  tomonidan  chiqarilgan  aksiyalar  hajmi- 

dan  bir  necha  marta  katta  bo‘lishi  mumkin.  CFDni  sotib  oluv- 

chi  va  sotuvchilar oldindan  aksiyalarni  haqiqatda  yetkazib  berish 

haqida  o‘ylashmadi,  balki  ular  ma’lum  muddatda  oralig‘ida  va 

shartlar asosida shakllanadigan aksiyalar narxlari o‘rtasidagi farq- 

qa  qiziqishadi

Moliyaviy derivativlar quyidagi  o‘ziga  xos  xususiyatlarga  ega:

—  derivativning  bazis  aktivlari  (foiz  stavkalari,  tovarlar  yoki 

qimmatli  qog‘ozlar  bahosi,  valuta  (ayirboshlash)  kursi,  baholar 

va  foiz  stavkalar  indeksi,  kredit  reytingi  yoki  kredit  indeksi  va 

boshqalar)  bahosining  o‘zgarishi  uning  bozordagi  qiymatining 

o‘zgarishiga  olib keladi;

—  boshqa  moliyaviy  vositalarga  nisbatan,  katta  bo'lmagan 

birlamchi  xarajatlar  asosida  zarur  aktivlarga  derivativ  orqali  ega 

bo‘lish,  o‘z-o‘zidan  ushbu  bozor konyunkturasiga ta'sir  qiladi;

—  bitimlar  bo‘yicha  hisob-kitoblar kelajakda  amalga  oshirila- 

di;


—  derivativlarning asosiy belgilari:

—  hosila  moliyaviy vositalar bazis aktivga asoslanadi.  Bir hosi- 

la moliyaviy vosita boshqa bir hosila moliyaviy vositaga bazis aktiv 

bo‘lishi  mumkin.  Masalan,  fyuchers  shartnomalariga  opsion;

—  hosila  moliyaviy  vositalar  odatda  bazis  aktivni  oldi-sot- 

di  qilish  maqsadida  foydalanilmaydi,  balki  ularning  narxlari 

o‘rtasidagi  farqdan  foyda  olish  uchun  foydalaniladi;

25  Moliyaviy  farq  bo'yicha  shartnoma  (bitim)  —  bitimning  bazis  aktivini  bo- 

zordagi  ochilish  va  yopilish  narxi  bo'yicha  shakllangan  moliyaviy  farqni  ayir- 

boshlash  imkonini  beruvchi  ikki  tomon  o‘rtasidagi  kelishuvni  ko'rsatuvchi 

hosila  moliyaviy  vositadir.  Ushbu  bitim  orqali  10000  AQSH  dollarilik  aksi- 

yalarni  1000  AQSH  dollari  bilan  sotib  olish  mumkin  (ya'ni  mazkur  summani 

depozitga  qo‘ygan  holda).  Aksiyalar  bahosining  o'zgarishi  natijasida  10%  lik 

foyda,  yoki  zarar  1000  AQSH  dollarini  tashkil  etadi.  Mazkur  vosita  orqa- 

li  amalga  oshirilgan  operatsiyalar  kreditga  mahsulotlarni  sotib  olishga  ham 

o'xshab  ketadi.

347


—  hosila  moliyaviy  vositalar  moliya  bozori  (ayniqsa,  qimmatli 

qog‘ozlar, valuta va ssuda kapitallari bozori) va mahsulotlar bozo- 

ri bilan bevosita bog‘liq.  Chunki  ushbu bozorlar bir xil tamoyillar 

asosida shakllanadi,  naxlarning shakllanishi  bir xil qonun asosida 

sodir bo'ladi,  ularda  asosan  bir xil  ishtirokchilar savdo  qilishadi.

Hosila  moliyaviy vositalarning  asosiy bazis  aktivlari  quyidagi- 

lar hisoblanadi:

—  qimmatli  qog‘ozlar va valuta  kurslari;

—  tovarlar va xomashyo  mahsulotlari;

—  foiz  stavkalari va  inflyatsiya darajasi;

—  rasmiy  statistik  ma’lumotlar;

—  atrof-muhit  holatining  fizik,  biologik  va  (yoki)  kimyoviy 

ko‘rsatkichlari;

—  bir  yoki  bir  nechta  yuridik  shaxslar,  davlat  va  munitsipial 

ta’lim  orqali  ijro  etib  bo'lmaydigan  yoki  etilmagan  majburiyatlar 

to‘g‘risida  ma’lumot  beruvchi  holatlar;

—  hosila  moliyaviy vosita  hisoblanadigan  shartnomalar;

—  moliya  bozorida  ijro  etiladigan,  hukumat  tomonidan  ko‘rib 

chiqilgan  qonun  loyihalari  yoki  me’yoriy-huquqiy  hujjatlarning 

amalga  kiritilishi  yoki  kiritilmaslik  holallari;

—  bir  yoki  bir  nechta  iqtisodiy,  ijtimoiy  ko‘rsatkichlar  asosida 

hisoblanadigan  indikatorlar,  boshqa  moliyaviy  vosita  belgilariga 

asoslanuvchi  shartlar va  narxlar.

Derivativlarning rivojlanish  bosqichlari:

Qadimgi  davr.  Kelajakda yetkazib berish sharti bilan tuzilgan 

kelishuvlar  eramizdan  avvalgi  ber  necha  asrlardan  oldin  pay- 

do  bo‘lgan.  Vavilonlik  savdogarlar  uzoq  savdo  safarlari  uchun 

karvonlarga  yuklarni  joylashayotganda,  mazkur  yuklarni  sotib 

olish  uchun  vaqtinchalik  moliyaviy  ta'minotga  zarurat  sezgan- 

lar.  Natijada  risk  bilan  bog‘liq  bitimlar  paydo  bo‘lgan,  ya’ni 

savdogarlarning  tovarlarni  belgilangan  joylarga  muvaffaqiyatli 

yetkazib  berish  bilan  bog‘liq  ularga  kreditlar  berilgan.  Bunda, 

tovarlar  yo‘qotilishi  (opsion  bo‘yicha  majburiyatlarni  bajarol- 

maslik)  bilan  bog‘liq  zararlarni  qoplash  zarurati  hisobiga  foiz-

348


lar  oddiy  kreditlarga  nisbatan  ancha  yuqori  bo'lgan.  Risklarni 

birlashtirish,  yetarli  darajada  opsion  narxini  saqlash  imkoniyati 

bo‘lganligi  uchun  bu  kabi  opsion  shartnomalaridan  ko‘p  sav- 

dogarlar  foydalanishgan.

0 ‘rta  asrlar.  Yevropa  savdo  amaliyoti  tarixida  dastlabki  de- 

rivativ  shakllaridan  foydalanilgan.  XII  asrdagi  iqtisodiy  o‘sish 

va  savdoning  rivojlanishi  «Yarmarka  sudlari»  orqali  ijrosi 

ta’minlangan  savdo  huquqlari  shakllanishiga  zamin  yaratdi. 

0 ‘rta  asrlar  yarmarkalarining  yangi  hujjati  sifatida  «Lettre  de 

faire»  namoyon bo‘ladi,  ya’ni bu hujjat mohiyatan  aniq bir mud- 

dat  davomida  tovarlarni  yetkazib  berish  bo‘yicha  forvard  keli- 

shuvini  anglatgan.

XVII  asrning  30-yillari.  Lola  guli  piyozi  (ildizi)  savdosiga 

ishqibozlik.  XVII  asrning  30-yillari  oxirida  Gollandiya  va  An- 

gliyada  lola  guli  piyozi  (ildizi)  savdosiga  ishqibozlik  barcha- 

ni  o‘ziga  jalb  etdi.  Lola  guli  piyoziga  opsionlar  Amsterdamda 

XVII  asr  boshlarida  savdo  qilingan  bo‘lsa,  30-yillarga  kelib, 

Angliyaning  Qirollik birjasida  ham  mavzur operatsiyalar amalga 

oshirila  boshlandi.  Lola  guli  piyozi  bilan  bog‘liq  savdoning  va 

foydaning  keskin  ortishi  1636—1637-yillarda  bozorlarda  inqiroz- 

larni  yuzaga  keltirdi.

XVII  asrning  50-yillari.  Guruch  kuponlari.  Yaponiyadagi  yer 

egalari  turli  ob-havo sharoitlarining o‘zgarishiga qaramasdan  na- 

tura ko'rinishida  (guruch hosildorligining bir qismi)  renta olishga 

qanoatlanmasdan  qo‘shimcha  naqd  pulni  ham  dehqonlardan  ta- 

lab  qilishgan.  Ular shahar omborxonalarida guruchni  saqlab,  uni 

omborxona  tilxati  (guruch  kuponlari)  asosida  sotganlar.  Mazkur 

kuponlar  o‘z  egasiga  ma’lum  miqdorlagi  guruchni  kelishilgan 

sifat  va  narx  bo‘yicha  kelajakda  aniq  bir  muddat  ichida  olish 

huquqini  bergan.  Shunday  qilib,  yer egalari  barqaror daromadga, 

sotuvchilar (dehqonlar,  shuningdek,  yer egalari)  esa guruchni  ka- 

folat  asosida  yetkazib  berish  va  kuponlarni  sotishdan  foyda  olish 

imkoniyatiga  ega  bo'lishgan.  Xonma  avlodidan  bo‘lgan  savdogar 

Munexisa  kelajakdagi  narxlarni  prognoz  qilishga  intilib,  moliya

349


bozorlarini  texnik  tahlil  qilishda  keng  qo'llaniladigan,  narxlar 

harakatini  ko‘rsatuvchi  yapon shag‘amchalaridan amaliyotda foy- 

dalandi va texnik tahlilga  asos  soldi.

XIX  asr  60-yillar.  Birinchi  zamonaviy  fyuchers  shartnomala- 

rining  yuzaga  kelishi.  London  fond  birjasida  «put»  va  «koll»  op- 

sionlar bilan savdo amaliyoti XIX asr 30-yillarida amalga oshirila 

boshladi. Amerika birjalarida esa tovarlar va aksiyalarga opsionlar 

bilan  savdo  amaliyoti  XIX  asr 60-yillarda yo‘lga  qo‘yildi.  Chika- 

go  savdo  palatasi  (Chicago  Board  of  Trade  (1848-yilda  ochil- 

gan))  tomonidan  birinchi forvard shartnomasi  1851-yil  13-martda 

ro'yxatdan  o‘tkazilgan.  1865-yilda  mazkur palata  fyuchers shart- 

nomasi bilan don savdosini shakllantirdi.  Mazkur shartnoma don 

ekinlarining  sifatini,  sonini,  vaqti  va  yetkazib  berish joyini  stan- 

dartlashtirish  imkonini  berdi.

XX  asr  70-yillar.  Moliyaviy  fyuchers  shartnomalarining  yu- 

zaga kelishi.  1972-yilda Chikago fond birjasi  (Chicago  Mercantile 

Exchange)da yangi  «Xalqaro valuta bozori»  (lnternational  Mone- 

tary  Market)  bo‘limi  tashkil  etildi.  Bu  birjada valuta,  ya’ni  moli- 

yaviy  fyucherslar  savdosi  amalga  oshiriladigan  birinchi  maxsus 

maydon  sifatida  qayd  etildi.  0 ‘sha  davrgacha  fyuchers  bitimlari- 

ning  bazis  aktivlari  sifatida  tovarlardan  foydanilgan.  1973-yilda 

Chikago savdo palatasi  (Chicago  Board of Trade)  Chikago opsion 

birjasi  (Chicago  Board  Options  Exchangejni  tashkil  etdi.  Ushbu 

yildan  boshlab  Ipoteka  krediti  bo‘yicha  davlat  milliy  assotsiatsi- 

yasining  depozitar  tilxatlarga,  AQSHning  g‘aznachilik  majburi- 

yatlariga  fyucherslar  ham  amaliyotda  paydo  boidi.  70-yillar  oxi- 

rida  jahondagi  birjalarda  moliyaviy  fyucherslar  savdosi  amalga 

oshirila  boshlandi.

XX  asr  80-yillar.  Birjadan  tashqari  derivativlar  bozorining 

rivojlanishi.  Xalqaro  hisob-kitoblar  banki  maiumotlariga  ko‘ra 

birjadan  tashqari  derivativlar  (ko‘pincha  spekulyativ  kapital  xu- 

susiyatiga  ega  aktivlar)ning  o‘rtacha  kunlik  aylanmasi  oxirgi 

10 yilda qariyb  5  barobarga  ortdi.  Mazkur davrda  fond indekslari 

bo‘yicha  hosila  moliyaviy vositalar ham  paydo  bo‘ldi.

350


14.2.  Hosila  moliyaviy vositalarning asosiy turlari

Forvard  shartnomalari  —  kelishilgan  shartlar  asosida,  kela- 

jakda,  shartnomadagi  bazis  aktivlarni  yetkazib  berish  bo'yicha 

ikki  tomon  o‘rtasida  tuzilgan  bitim.  Forvard  shartnomalar  indi- 

vidual  xususiyatga  ega  bo‘lib,  birjalarda  muomalada  bo‘lmaydi, 

ya'ni  birjadan  tashqaridagi  savdolarda  ayirboshlanadi.  Forvard 

shartnomalari,  fyuchers  bitimlari  kabi  tomonlarga  bazis  aktiv- 

larni  sotish  va  sotib  olish  majburiyatini  yuklaydi.  Forvard  shart- 

nomalari  tomonlar  o‘rtasida  erkin  holda  tuziladi.  Shuningdek, 

mazkur  shartnomalar  korxonalarga  o‘zlarining  uzoq  muddatli 

davriy oraliqda  yirik  miqdordagi  xarajatlarini  rejalashtirish  ham- 

da  kelajakda  ishlab  chiqariladigan  mahsulotlar  narxini  xedjirlash 

imkonini  beradi.

Forvard  shartnomalarida  qo‘llaniladigan  kursni  avvaldan 

hisoblashning  bir  qator  formulalari  mavjud  bo‘lib,  ulardan  eng 

asosiysi  va  oddiysi  quyidacha:

Bunda:  F — forvard kursi;  S — spot  (joriy) kurs;  r — risksiz da- 

romadning  foiz stavkasi  (odatda,  bunda  banklarning  depozit  foiz 

stavkasi  yoki  davlat  qimmatli  qog‘ozlari  foiz  stavkalari  olinadi) 

(bu  ko'rsatkich  koeffitsient  ko‘rinishida  olinadi,  masalan,  10  foiz 

0,1  koeffitsient,  14  foiz  — 0,14  va h.k.);  t  — forvard  shartnomasi- 

ning  amal  qilish  muddati,  kun  hisobida.

Agar  forvard  shartnomasidagi  aktivlar  bo‘yicha  dividendlar 

yoki  foiz  to‘lovlari  amalga  oshirilsa,  unda  forvard  kursini  hisob- 

lash  biroz  murakkablashib,  quyidagi ko‘rinishni  oladi:

Bunda:  Div  — dividend.

351


Fyuchers shartnomalari  kelajakdagi ma’lum bir sanada,  oldin- 

dan  kelishilgan  narx bo'yicha,  aniq  miqdordagi  mahsulotlar  (ba- 

zis  aktivlarjni  tomonlar  tomonidan  sotish  yoki  sotib  olish  maj- 

buriyatini  belgilovchi  standartlashgan birja bitimlaridir.

Fyuchers  shartnomasini  tovarlarni  haqiqatda  yetkazib  be- 

rishni  nazarda tutishi  ham  mumkin. Jahon amaliyotida fyuchers 

shartnomalari  bo'yicha  haqiqatda  tovarlarni  tomonlar  o'rtasida 

o‘zaro ayirboshlash jami fyuchers bitimlarining atigi  5%  ni tash- 

kil  etadi.  Birjalarning  hisob  palatalari  orqali  fyuchers  shartno- 

malarini  hech  bir  shartlarsiz  amalga  oshirilishini,  bajarilishini 

ta'minlash  ularni  yuqori  likvidli  moliyaviy  aktivlarga  aylantir- 

gan.


14.1-jadval


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   33


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling