Jahon siyosiy-mafkuraviy ta’limotlar fanining ob’ekti, perdmeti, maqsad va vazifalari. Reja


- masala. Burgerlar mafkurasi. Paduyalik Marsiliy siyosiy karashlari


Download 0.77 Mb.
bet14/16
Sana17.03.2020
Hajmi0.77 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

5- masala. Burgerlar mafkurasi. Paduyalik Marsiliy siyosiy karashlari.
U. Okkamning yaqin do’sti Marsiliy Poduanskiy ( 1270 – 1342 y. ) haqida maьlumotlar juda kam saqlanib qolgan. U o’z qarashlarda o’rta asrga xos cherko va davlat, din va fuqoro tamoyilini rad etgan holda cherkovni davlatdan ajratish g’oyasini ilgari surdi. U dinni inkor etmaydi, ammo din g’ar kimning shaxsiy ishi bo’lishi, cherkov esa davlat ishlariga aralashmasdan, ko’ngili, siyosatdan xoli bo’lgan tashkilot sifatida faьoliyat yuritishi zarur, deb hisoblaydi.

Marsiliy fikricha, cherkovning siyosatga intilishi uning diniy g’oyalariga zarar etkazadi, din sifatida ulug’vorligiga, sofligiga salbiy taьsir ko’rsatadi. Jamiyat aьzolari o’zlarining imkoniyat va erkinlik darajasida diniy faьoliyat bilan shug’ullanishlari kerak. Uning ijtimoiy – siyosiy g’oyalari o’sha davr Evropasi uchun yangi va mustaqil dunyoqarash edi.


ilk bosqich davri – XIV asr;

Renessans etuklik bosqich davri – XV asr;

bosqichlari: so’ngi bosqich davri – XVI asr.


Kapitalistik munosabatlarning tarkib topishi;

Xususiyatlari: savdo, hunarmandchilikning rivojlanishi;

ilk sanoat kurtaklarining pavdo bo’lishi;

shahar va shaharsozlikning yuzaga kelishi;

ilm-fan,ixtirolar va kashfiyotlar taraqqiyoti;

maorif, madaniyat,adabiyot va san’atda yangi

yo’nalishlarning paydo bo’lishi.



Renessansga xos

mafkuraviy o’zgarishlar:

erkovga xos sxolastik qarashlar inqirozi;

dunyoni materialistik bilishga intilish;

reformistik qarashlarning yuzaga kelishi;

gumanizm g’oyalarining keng quloch yoyilishi.



Italiya Ispaniya Angliya



Renessansning eng

yirik markazlari:
Germaniya Fransiya Niderlandiya
Florensiya;

Venetsiya;

shaharlari: Milan;

Urbino

Rim;

Neopol.



shahar aholisi yuqori tabaqa vakillari;

Renessans yirik ishbilarmonlarlar;

ishtirokchilari: ziyolilar, yuqori ma’lumotga ega

ruhoniy va monastir xodimlari.

Renessans mafkurasining

yirik nomayondalari:
D. Alig’eri F. Petrarka

P. D. Mirondola

M. Poduanskiy

Asarlari:

D. Alig’eri - “ Ziyofat “, “ Ilohiy komediya “, ‘Monarxiya “;
F. Petrarka - “Olamdan hazar qilish haqida “,”Afrika “,

Mening Italiyam “, “Respublika haqida “,

Avlodlarga maktub “, “ Mashhur kishilar

haqida “, “ Filologiya “, ”Konson’era “ ;
P.D. Mirondola - “ Geptapl “, “ Mavjudlik va birlik “,

900 tezislari.
Ijtimoiy – siyosiy qarashlari:

D. Alig’eri: insonga muhabbat;

Rim papasining siyosiy faoliyatini qoralash;

adolatli, yagona davlat qurish;

turli urushlarga barham berish;

odamlarni birlashtiruvchi umuminsoniy fazilatlar.

F. Petrarka: Insonni qadrlash;

Erkinlik;

Jamiyatda inson o’z o’rnini topaolishi;

Inson turli haq- huquqqa ega bo’lishi.

P. D. Mirondola: marifatparvarlik;

gumanizm;

fidoiylik;

erkinlik;

xristian ta’limotiga mustaqil yondoshish.



Marsiliy Poduanskiy: cherkov va davlat,

din va fuqoro tamoilini rad etadi;

cherkovni davlatdan ajratish;

cherkovni ko’ngilli, siyosatdan xoli xoli

tashkilotga aylantirish;

Har kimning imkoniyat va erkinlik darajasida faoliyat yuritmoqligi.



13 - mavzu: Reformatsiya mafkurasi, undagi mafkura va okimlar.
Reja:



  1. Reformatsiya mafkuasi. Reformatsiya markazlari. Reformatsiya xarakatining ijtimoiy tarkibi, xarakatlantiruvchi kuchlari va nazariyotchilari.

  2. Reformatsiyadagi mafkuraviy okimlar. Yan Gus taьlimoti. Lyuteranlik okimi. Tomas Myuntser ijtimoiy – siyosiy karashlari.

  3. Kalinizmda diniy va dunyoviy xokimiyat, vijdon, eьtikod erkinligi masalasi. Lyuteranchilik va kalьvinizmning kapitalizm mafkurasiga munosabati.

  4. Markazlashgan davlatchilik mafkurasi, uning nazariyotchilari. N. Makiavelli goyalari. J. Bodenning davlat va suverentet xakidagi karashlari.



13. 1. Reformatsiya mafkuasi. Reformatsiya markazlari. Reformatsiya xarakatining ijtimoiy tarkibi, xarakatlantiruvchi kuchlari va nazariyotchilari.

Urta asrlar Garbiy Evropasi tarixida Uygonish davri kabi Reformatsiya davri xam muxim tarixiy , ijtimoiy - siyosiy jarayondir. XVI asrda Garbiy Evropada yuz bergan tarixiy shart – sharoit Reformatsiya xarakatini keltirib chikardi. Bu davrga kelib mavjud feodal tuzumning inkirozga yuz tutganligi ayon bulib koldi. Feodalistik ishlab chikarish munosabatlarining negizida kapitalistik munosabatlarning vujudga kelishi va maydonga chikayotgan burjua, dexkonlar va shaxar kambagallari bilan feodallar urtasidagi sinfiy kurashning keskinlashuvi reformatsiya jarayonidagi muxim omil jisoblanadi.



Reformatsiya – lotincha reformatio – uzgartirish, islox kilish demakdir. Cherkov faoliyatiga tankidiy karash, uni yangicha talablar asosida islox kilish, Rim papasining siyosiy xukuklarini cheklash va mustakil cherkov tashkilotlarini tashkil etish reformatsiya xarakatining oldiga kuygan asosiy maksadi edi. Xarakatning bosh mafkurasi shu maksadlarni amalga oshirish orkali cherkovning Garbiy Evropadagi monopol mavkeiga chek kuyish edi.

Rim papasining muntazam siyosiy xokimiyatga intilishi, siyosiy ustunlik uchun dunyoviy xokimiyatlarga doimo tazьyik utkazib kelishi, uning urta asrlarga xos sxolastik karashlarga asoslangan diniy - teologik mafkurasini zurlik bilan odamlar ongida yagona mafkuraga aylantirish, odamlar ongiga singdirish uchun turli zuravonlik siyosatini kuchaytirish jamiyat tarakkiyotida yangi goyalarning, karashlarning tugilishiga va yoyilishiga olib keldi.

Insonga kanchalik zuravonlik, tazyik utkazilsa, uning erkinlik va ozodlikka bulgan intilishi shunchalik kuchayadi. Katolik cherkovi xam uz faoliyati davomida odamlarning ustidan goyaviy xukumron bulishga intilgani sari odamlar urtasida fikr erkinligi kuchayib bordi.

Reformatsiyaga xos karashlar dastlab Chexiyada ilk bor dunyoga kelgan bulsa, u Germaniyada voyaga etdi va tez orada butun Garbiy Evropa mamlakatlari buylab keng kuloch yozdi. Rim papasining Germaniyada indulьgentsiyalar savdosini avj oldirib yuborishi bu erda reformatsiya xarakatining boshlanishiga olib kelgan jiddiy bir turtki buldi. Katolik cherkovi tartiblaridan tokati tok bulgan xalk uchun bu asosiy sabab bulib xizmat kildi. Garbiy Evropaning bir kator mamlakatlari Angliya, Frantsiya, Italiya, Niderlandiya, Shvetsariya va Skandinaviya davlatlari Reformatsiyaning yirik markazlariga aylandi.

Reformatsiya jarayonida axoli keng katlamining mavjud ijtimoiy - iktisodiy tuzumdan norozi katlami faol katnashdi. Bular shaxarlik aslzodalar, mamlakat feodallari,knyazlar, ritsarlar va kambagal dexkonlar, ziyoli, ruxoniylar edi.

Reformatsiya katnashuvchilarining xar biri bu jarayondan kuzlagan uz maksadi va intilishlariga ega edi. Shaxarlik boylarga katolik cherkovi va dabdabali ibodatlar va tez – tez utkaziladigan diniy bayramlar xaddan tashkari serchikim bulib kurindi. Ular « ortikcha » xarajatlardan xoli, turli solik va yigimlar kamaytirilgan, kam sonli monastirlarga ega cherkovni tashkil etish tarafdorlari bulib, cherkovga karashli erlarni uzlariga berishlari va ulardan keladigan daromatdan aysh – ishratda yashashni istar edilar.

Cherkovni islox etishni kup sonli feodallar xam yoklab chikdilar. Ularning maksadi butun axolining naroziligi tabora kuchayib borishi va bu naroziliklar orkali cherkov erlarini kulga kiritish.

Knyazlar esa reformatsiya davrida siyosiy mustakillikni kulga kiritish, papaga buysunmagan xolda uz erlarida mustakil cherkovni tashkil etish, cherkovdan kelayotgan daromadning tulik uzida kolishiga erishish va bundan buyon Rim papasiga xech kanday soliklar tulamaslikka erishishni bu xarakatda maksad kilib kuygan edilar.

Axolinig eng nochor katlamini tashkil etuvchi dexkonlar va xunarmandlar esa Reformatsiya orkali cherkov marosimlarida engillikka erishish va asrlar davomida ezib kelayotgan zulmkorlardan butunlay kutilishni niyat kilib xarakatga kushildilar.

Reformatsiya katnashchilari orasida ayniksa yana bir katlam bor ediki, bular axolining eng teran fikr egalari - ziyolilar, ziyoli – ruxoniylar edi. Ular boshka katlamga karaganda bu jarayonni tez anglab etdilar va katolik cherkov faoliyatini keng taxlil etgan xolda xarakatning faol guruxini tashkil etdilar. Bu katlam Reformatsiya jarayonida insoiyat tarixida muxim axamiyatga ega goya va mafkuralarning ijodkori sifatida maydonga chikdilar. Ularning taьlimotlari Garbiy Evropaning usha davr mafkuraviy jarayonida aloxida urin tutgan xolda va keyingi ijtimoiy – siyosiy taьlimotlimotlarning shakllanishiga mafkuraviy taьsir kursatdi. Ular reformatsiya xarakatining faol katnashchilari, asosiy xarakatlantiruvchi kuchlari sifatida xarakatni ilmiy - nazariy jixatdan asoslab bergan nazariyotchilarga aylandi. Bular karoriga usha davr nazariyotchilari sifatida aloxida nom koldirgan Ya. Gus, M. Lyuter, J. Kalvin, N. Makiavelli va J. Bodenlprni kiritishimiz mumkin.
13.2. Reformatsiyadagi mafkuraviy okimlar. Yan Gus taьlimoti. Lyuteranlik okimi. Tomas Myuntser ijtimoiy – siyosiy karashlari.
Reformatsiya jarayonida xar biri uz mafkurasi va ijtimoiy – siyoisy goyalariga ega turli okim va yunalishlar vujudga keldi. Ularning xar biri uz oldiga muayyan maksadni kuygan xolda, yagona cherkovni islox etish mafkurasini ilgari surdilar.

Dastlabki reformistik karashlar chexiyalik, Praga universiteti professori Yan Gus goyalarida uz aksini topdi. U uzining maьruzalarida katolik cherkovining indulьgentsiyalar sotishiga karshi chikadi. Rimda papa tamonidan cherkov lavozimlari sotilayotganini fosh etib tashlaydi. Cherkov xodimlari tamonidan olib borilayotgan turli riyokorlarni ochikdan - ochik tankid kiladi. « Bechora kampirning oxirgi chakasini xam beiymon ruxoniy shilib oladi. Shundan keyin cherkov xodimini ugridan xam mugombirrok va yovuzrok demay buladimi ? » - deydi Yan Gus.

Yan Gus uz taьlimotida cherkovga uzgartirish kiritish, turli ortikcha chikimlarga asoslangan marosimlarni kamaytirish va Rim papasidan mustakil cherkov tashkil etish, cherkov marosimlarini bundan buyon ona tili – chex tilida olib borish goyasini ilgari surdi. U cherkovning kalloblik bilan tuplagan boyliklarini, erlarni episkoplardan, monastirlardan tortib olishga daьvat etadi. Uning fikricha, cherkov papaga emas, kirolga buysunishi lozim. U xatto agar papa bunga kunmasa, unga karshi urush eьlon kilish goyasini maьkul kuradi: « Birodarlar, urushish payti va kilichga navbat keldi »,- deya daьvat etadi Yan Gus.

Uning reformatsiyaga xos goyalari albatta Rim papasi va uning tarafdorlariga yokmadi. Rim papasi uni murtad deb eьlon kildi va cherkovdan xaydadi. Shundan sung Yan Gus uz taьlimoti targibotini oddiy dexkonlar orasida olib bordi. U Rim papasi tamonidan Kanstansa soboriga uz karashlarini ximoya kilish uchun munozaraga taklif etiladi. Papaning xavfsizlik buyicha bergan vaьdasiga ishonib kelgan Yan Gus cherkov xodimlari tamonidan kamokka olinadi. Undan uz goyalaridan voz kechishni talab etishadi. Shunda Yan Gus ularga uz gosidan xech kachon kechmasligini aytadi: « Vijdonimga xiyonat kilmayman. Agar men uz suzimdan kaytsam, doimo xakikatni aytishni urgatgan xalkimga kaysi yuz bilan karayman ».1 1415 yilda uni cherkov sudi olovda kuydirish tugrisida xukm chikardi.

Reformatsiya jarayoni davomida shakllangan yirik okim Martin Lyuter nomi bilan boglik lyuteranlik okimidir. Martin Lyuter Erfurt universitetini tugatgan va iloxiyat doktori unvoniga ega, olim va monax bulgan. U uz karashlarida reformatsiyaning faol ishtirokchisi sifatida uzi yashab turgan jamiyatdagi adolatsizliklarni kurib, keskin tankidiy


1. T. Salimov. S. Maxkamov. Jaxon tarixi. T. Shark. 1987 y. 268 – 269 – betlar.

fikrlarni bildirdi. « 95 tezis »ida cherkovni indulьgentsiyalar sotishini

koralaydi, cherkov papasiz xam yashashi mumkin, Rimga xech kanday yigimlar

yuborish shart emas, degan goyani ilgari suradi. Odamlarni Rim papasiga



.karshi katьiy kurash olib borishga chakiradi. U uz goyalari bilan ochikchasiga Yan Gus tarafdori ekanligini eьtirof etadi. Uning fikricha, cherkov zuravonligidan kutilish fakat ruxoniylarning ishi emas, balki butun xristianlarning vazifasi, dunyoviy muassasalar, dunyoviy xokimiyatlarning ishidir.

M. Lyuter goyalaridan oziklangan Germaniyaning shimolidagi knyazlar uz erlarida Lyuter taklif kilganidek, reforma utkazdilar. Ular monastirlarni yopib kuydilar va cherkovga karashli erlarni tortib oldilar. Knyazlar uz kul ostidagi knyazlikning oliy ruxoniy boshligi bulib oldilar. Bu protestant cherkovi endi lyuteranlik cherkovi deb yuritila boshlandi.

Ammo vakt utgan sari M. Lyuter jamiyatda sodir bulayotgan tartibsizliklardan xavotirga tushib boradi va uz karashlarida bu tartibsizliklarning oldini olish uchun kelishuvchanlik goyasini ilgari sura boshlaydi. Bu balki uning takvador kishi bulganligidandir, u adolat va ijtimoiy tenglikka tinch yul bilan etishish tarafdori bulib maydonga chikadi.

Refarmatsiya jarayonida deyarli butun Garbiy Evropa davlatlarida M. Lyuter goyalarini tarafdorlari vujudga keldi. Ular uzlarini lyuteranlar deb atashdi. Bu okim Garbiy Evropaning Germaniyasidan tashkari Ispaniya, Daniya, Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiyada xam tarkaldi. Bugungi kunda esa bu okim tarafdorlarini Aksh, Braziliya, Efiopiya, Sudan, Kamerun, Libiriya, Latviya va Estoniya davlatlarida xam uchratish mumkin.

Reformatsiya davrining xalk urtasida eng kuzga kuringan vakillaridan yana biri bu - Tomas Myuntser edi.

Reformistik goyalardan ilxomlangan Tomas Myuntser boshka reformachilardan farkli ularok, xalk xarakatiga boshchilik kildi. U uz davrining ukimishli kishisi, pop edi. Shuning uchun u xalk urtasida bemalol xarakat kilaolar va odamlarga tezrok va kuchlirok taьsir kursataolardi.

U uz karashlarida dastlab M. Lyuter goyalarini kullab – kuvvatlab chikdi. Ammo keyinchalik Lyuterning kelishuvchilik goyalarini eshitib, undan xafa bul va uni tankid kilib chikdi. « Modomiki Lyuter tarafdorlari pop va monaxlarga xujum kilishdan nariga utmas ekan, kurash boshlamasalar bulardi », - derdi Myuntser.

Myuntser uz goyalari bilan M. Lyuterdan fark kilgan xolda, xalkni feodal tartiblarni yuk kilishga ochikdan - ochik daьvat etadi. U butun xokimiyat fakat aslzodalar kulida emas, mamlakat axolisining eng kup kismini tashkil etuvchi oddiy mexnatkash ixtiyorida bulishi kerak.

U erda jannat yaratishni orzu kiladi, yaьni boylar xam kambagallar xam bulmaydigan tartib urnatilgan mamlakat tarafdori.

Ammo uning goyalari mulkdorlar katlami mafaatlariga umuman mos kelmasligi tabiiy edi. Shuning uchun knyaz va cherkov unga xavotirlanib karashardi.




1. Urta asrlar tarixi. T, 1990 y. 230 – 231 – betlar.

Uni fakat oddiy mexnatkash xalkgina kullab – kuvvatladi. Natijada knyazlar

uni yukotishga urinsa, oddiy xalk unga yordam berishga intildi.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling