Jahon siyosiy-mafkuraviy ta’limotlar fanining ob’ekti, perdmeti, maqsad va vazifalari. Reja


Download 0.77 Mb.
bet16/16
Sana17.03.2020
Hajmi0.77 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

respublika tarafdori;

davlatni tiraniya usulida boshqarish.

J. Boden - jamiyat taraqqiyotini tarix bilan

bog’lash;

markazlashgan davlat tuzish;

davlatni monarxiya asosida boshqarish;



davlat suvereniteti.

14 – mavzu. XVI – XVII asrlarda Garbiy Evropada ilk utopik

sotsializm.
Reja:

1. Sotsialiщm genezisining obьektiv va subьektiv omillari.

2. T. Mor sotsial upotist. « Utopiya » asarining goyaviy - siyosiy mazmuni.

3. T. Kompanellaning « Kuyosh shaxri » asarida ideal davlat tuzilishi.

4. Sotsialist- mutafakkirlarning xususiy mulkchilik, feodal tabakachilikka munosabati. Mulk umumiyligi, odamlarning moddiy tengligi va « Odil davlat » goyalari.

5. Sotsial – mutafakkirlar ijodida inson kadr – kimmati,shaxs mustakilligi goyasiga eьtibor, nazariy kollektivizm, shaxsning davlat tamonidan mavx etilishi.


14.1. Sotsializm genezisining obьektiv va subьektiv omillari.
Urta asrlar Garbiy Evropa tarakkiyotida Uygonish davri gumanizmi inson va inson takdiri bilan boglik mafkura sifatida mavjud jamiyatning muxim vokeasiga aylandi. Gumanizm mafkurasi rivojlanib Reformatsiya davrida cherkovni islox kilish orkali ijtimoiy tengsizlikka karshi kator goyalarni ilgari surdi. Ijtimoiy tenglik, insonni kadrlash, uning takdiri uchun masьullik goyalari gumanizm mafkurasiga xos jixatlar bulib, feodal munosabatlar emirilib, kapitalistik munosabatlar tarkib topayotgan Garbiy Evropada Reformatsiya jarayonida uziga xos tarzda namayon buldi.

Garbiy Evropa jamiyatida kapitalistik munosabatlar tarkib topar ekan, avvalgi feodallar asta – sekin sanoat egalariga aylana bordi. Er, mol – mulk, yangi korxonalardan tushayotgan foyda evaziga ular tabora boyib borar di. Butun boylik mamlakatning bir xovuch aslzodalar kulida tuplanmokda. Ammo axolining kup sonli katlami kundan - kunga kambagallashib, yollanma ishchi kuchi safini tuldirmokda edi. Bu jarayon ular urtasidagi ijtimoiy tengsizlikning tabora ildiz otib ketishiga olib keldi.

Garbiy Evropaning bir kator mamlakatlarida sodir bulgan xalk xarakatlari,

fukorolar urtasidagi urushlar kuchayib ketgan ana shu ijtimoiy tengsizlikka karshi chikishlar edi, deyish mumkin.

Kapitalizm mafkurasining markazida xususiy mulk va unga egalik tamoyili ustun turadi. Jamiyatda tovar – pul munosabatlari rivoj topadi. Mafkuraviy karashlar moxiyatini kapital tashkil etadi. Bu esa kup sonli axolining kambagal katlami ustidan nazoratni yanada kuchaytirilishiga olib keladi.

Garbiy Evropada vujudga kelgan kapitalistik munosabatlar gumanizm gosining keng kuloch yoyishiga zamin bulib xizmat kildi. Jamiyatdagi mavjud tartibsizliklar, ijtimoiy tengsizliklarga barxam berish, moddiy neьmatlarni odamlar urtasida teng taksimlash, inson xukuklari bilan boglik masalalarni xal etishga karatilgan goyalar Evropa mutafakkirlari karashlarida ilk sotsialistik mafkura sifatida vujudga keldi.

Sotsializm tushunchasiga jamiyat nuktai – nazaridan izox bersak, (u lotincha suz) xususiy mulk urniga ijtimoiy mulkchilikka asoslangan, jamiyat xayoti barcha soxalariga davlatning kuprok aralashuvini takozo etadigan ijtimoiy tuzum.1.

Sotsializm mafkurasi genezisi kapitalistik munosabatlar tarkib topayotgan XVI asr oxiri XVII boshlarida, gumanizm goyalari asosida, adolat va ijtimoiy tenglik urnatish orzusi sifatida Garbiy Evropaning bir kator gumanist faylasuflarining tafakkur maxsuli, xayolot dunyosining manzarasi kurinishida vujudga keldi.

Sotsializm mafkurasining obьektiv omillari sifatida urta asr Garbiy Evropa jamiyatida ijtimoiy tengsizlik, xususiy mulk tamoyilining ustuvorligidir.

Ijtimoiy tengsizlikka barxam berish maksadida sotsialistik karashlar negizini inson xukuklari va erkinliklari bilan boglik masalalar tashkil etadi. Urta asrda davom etgan inson xak – xukuklari uchun kurash, jamiyatni islox etish yulidagi urinishlar ilk sotsializm genezisi- vujudga kelishi uchun subьektiv omil bulib xizmat kildi.

Ilk sotsializm mafkurasi usha davr jamiyatini uzgartirishga kodir emas edi. Uni xayotga tadbik etishning uzi xom xayol bulardi. Sotsializmni ijodkorlari bulmish mashxur faylasuflar xam bu xolatni anglab etgan xolda, uni utopiya tarzda yaratdilar.

14. 2. T. Mor - sotsial upotist. « Utopiya » asarining goyaviy - siyosiy mazmuni.

Tomas Mor - ingliz gumanisti, davlat arbobi, yozuvchi, xayoliy falsafaning kuzga kuringan namayondalaridan biri. U 1478 yilda Londonda sud amaldori oilasida dunyoga keldi. Okford universitetida taxsil olib, « Bibliya » ni chukur urgandi. Bu mukaddas kitob taьsirida unda gumanistik karashlar shakllandi. Uz davri ijtimoiy tuzumiga nisbatan tankidiy kuz bilan karash unda ijtimoiy tengsizlikka asoslangan jamiyat xakidagi goyalarning paydo bulishiga olib keldi.

1516 yil « Davlatning eng yaxshi tuzumi tugrisida va yangm Utopiya oroli xakida bagoyat foydali, xam marokli, xam oltin kitob » deb nomlangan asarini yaratdi. Bu asar keyinchalik kiskartirilib «Utopiya » nomini oldi.

Asar ikki kismdan iborat. Asarning avval ikkinchi kismi yozildi. Ushbu kismda T. Mor uzining xayoliy davlatini yaratadi. Yozuvchi Utopiya ( « aslida yuk joy ») orolida uziga xos turmush tarziga ega jamiyat yaratadi. Bu jamiyatda barcha odamlar olti soat mexnat kiladi. Barcha moddiy neьmatlar xamma uchun teng, boy xam, kambagal xam yuk. Odamlar uz imkoniyatiga yarasha mexnat kiladi. Moddiy neьmatlar urtada , jamoa mulki xisoblanadi.




1. Falsafa komusiy lugat. T. Shark. 2004 y. 372 – bet.

Odamlar tamonidan yaratilgan moddiy neьmatlar jamoa omborxonalarida saklanadi. Kimga nima kerak bulsa, extiyojiga karab ishlatadi. Odamlar mexnatdan bush paytlari ilm – fan, adabiyot va sanьat xamda sport bilan shugullanishgan.

Orolda xususiy mulk yuk, shuning uchun xamma bexavotir yashashga urganishgan. Xatto odamlar bemalol uz uylarini ochik koldirib ketaverishadi, orolda urnatilgan tartibga kura, mol – dunyoga berilib ketmasliklari uchun odamlar uz uy - joylarini xar un oyda uzaro almashinib turishgan.

Orolda bugun bizga kimmatbaxo xisoblangan laьl, gavxar, yokut va olmos kabi toshlardan odamlar jirkanishgan, bu toshlarni bolalar uynab yurishgan. Oltindan esa kullar va jinoyatchilarni zanjirband kilishda zanjir yasashgan.

Axolining asosiy kismini erkin kishilar tashkil etgan. Fakat jinoyatchilardan kullar va xizmatkorlar urnida foydalanishgan. Ularning zimmasiga eng ogir va iflos ishlar yuklatilgan. Ammo kullar agar yaxshi xizmat kilib, odamlar ishonchini oklasa, ular yana erkin kishiga aylanishi mumkin. Kulning bolasi kul sanalmagan.

Tomas Mor ijtimoiy tenglikka asoslangan, insoniy xukuklar karor topgan, tarakkiy etgan davlat yaratdi. Ammo T. Mor bu davlatni real xayotda amalga oshirish yul – yuriklarini bilmas edi. Balki u Angliyaning mavjud jamiyatida uzi orzu kilgan bu davlatni barpo etish mumkin emasligini xam anglab etgandir.

T. Mor ushbu asarning birinchi kismini keyinrok yaratdi. Asarning birinchi kismida Angliya jamiyatida sodir bulayotgan adolatsizliklarni kuzatib, uni kattik tankid kiladi. Oddiy xalk asoratga solayotgan gov tutish va gadoylarga karshi chikarilgan shafkatsiz konunlarni insonga nisbatan zurlik timsoli, deb xisoblaydi. U xalk boshiga tushayotgan barcha kulfatlarning asl sababchisi sifatida xususiy mulkni ayblaydi. Xukumatni xalk manfaatlariga zid ish yuritayotganligini fosh etuvchi goyalarni ilgari suradi.

Tomas Mor ingliz jamiyatida ijtimoiy tengsizlikka barxam berish, inson xak - xukuklarini poymol etilishiga karshi kurashish uchun xayoliy yulni tanladi. U uz xayolida shunday mamlakatni orzu kiladiki, unda inson inson ustidan xukumron emas, aksincha inson inson bilan dust – birodar, ijtimoiy teng, mexnat oldida barcha barobar goyalari asos kilib olindi.


14.3. T. Kompanellaning « Kuyosh shaxri » asarida ideal davlat

tuzilishi.

Tommazo Kampanella italiyalik xayolparast faylasuf. Uning asli ismi Jovanni Domeniko bulib, T. Kampanella uning taxallusidir. 1568 – 1639 yillar davomida yashab ijod etgan. U yoshligida Italiyadagi Domeniko ordenida taxsil oladi. Ammo bu erdagi urta asrga xos sxolastik anьanalar uni koniktirmaydi. U kidirib yurib, Bernardino Telizio naturfalsafaviy anьanalar bilan shugullana boshlaydi. Monastir tamonaidan taьkibga uchragan T. Kampvnella kup utmay kulga olinadi. Ammo kamokdan kochib ketishga ulguradi. Ispaniyaga uyushtirilgan fitnada katnashganligi uchun Kampanella yana kamokka olinadi, jazodan kutilish maksadida u uzini akliy zaif kilib kursatadi. Ulim jazosi yigirma etti yillik kamok bilan almashtiriladi.

T. Kampanella boshiga tushgan kurgiliklardan ruxiy tushkunlikka tushmaydi. Kamokda paytida xam ijod etishdan tuxtamadi. Usha yillar davomida uzining bir kator asarlarini yaratdi. Shu asarlaridan biri uning « Kuyosh shaxri » deb atalgan asaridir.

T. Kampanella bu asarida xayolan odil va ezgulikka yugrilgan idel jamiyat goyasini ilgari suradi. U bu asari orkali uzi yashayotgan jamiyatni yashirin ravishda tankid kiladi. Real jamiyatga karama - karshi idel jamiyatni kuyadi.

Muallif asarda « Kuyosh shaxri »ini uch boshkaruvchi kuliga topshiradi. Birinchi boshkaruvchi – xarbiy ishlar, ikkinchi boshkaruvchi - ilm – fan soxasi bilan va nixoyat uchinchi boshkaruvchi - ishlab chikarish, ozik – ovkat, kiyim – bosh, yaьni moddiy neьmatlar ishlab chikarish ishlarini xamda odamlar tarbiyasi bilan shugullanadi. Boshkaruvchilarning xar biri uz nomiga ega: Kudrat, Donishmand va Muxabbat. Xokimiyat tepasida bu uch boshkaruvchi ustidan nazorat kiluvchi Metafizik nomli boshkaruvchi turadi.

U barcha muommoli masalalarni xal etish xukukiga ega. U kachonki, uzidan yukori kobiliyatga ega, ilm - fan, istьedod, tajriba egasi topilsa, uz ixtiyori bilan vazifasidan isteьfo berishi kerak. Bu raxbarlar xalk irodasi bilan almashtirilmaydi. Kolgan mansablarga xalk orasidan saylanadi.

« Kuyosh shaxri »da ijtimoiy tengsizlik yuk, barcha moddiy neьmatlar ustidan xukumronlik davlat kulida. Fukorolarning barcha xatti - xarakatlari muayyan maksadlarga yunaltirilgan va davlat tamonidan nazorat kilinadi. Xamma narsa maьlum bir tizimga solingan. Odamlar bu mamlakatda davlat tamonidan taьkiklangan ishlar bilan shugullanmaydi, uy – joy, kiyim - kechak, faьolit turi, xatto uyin - kulgulari xam bir xil.

Kampanella uz davlatida axolining bilim darajasi, tafakkuri yuksak darajada rivojlanishiga axamiyat beradi, turli urushlarga barxam berib, davlatni odillik va xalollik bilan boshkaradi.
14.4. Sotsialist- mutafakkirlarning xususiy mulkchilik, feodal tabakachilikka munosabati. Mulk umumiyligi, odamlarning moddiy tengligi va « Odil davlat » goyalari.

Sotsialist - mutafakkirlar T. Mor va T. Kampanella uzlarining « Utopiya » va « Kuyosh shaxri » asarlarida xayolan uziga xos turmush tarziga ega davlat goyasini yaratdilar. Uzlari yashab turgan jamiyatga nisbatan tankidiy kuz bilan karagan bu mutafakkirlar mavjud ijtimoiy muommolarni xayolan xal etish intiladilar. Xar ikkala asar ijodkorlari real dunyoda tarkib topib kelayotgan kapitalistik munosabatlarni kullab - kuvvatlamaydi. Aksincha, bu dunyoga karama – karshi uzlarining xayoliy dunyosini, ijtimoiy tengsizlikka asoslangan real jamiyatga karshi ijtimoiy tenglik va adolat tamoyillariga asoslangan jamiyatni, xususiy mulkka karshi jamoa mulkini goyasini ilgari suradilar.

Asar mualliflari urta asrga xos feodal munosabatlar xalkning boshiga tushgan ayanchli kismat ekanligiga eьtiborni karatadi. Oddiy xalkning jabr – zulmdan ezilayotganligi ularning kalbini ezadi. Uzlari yaratgan jamiyatlarida xech kanaka tabakalanishga asoslanmagan xayot, xammaning birday tengligi karor topgan ijtimoiy tuzum yaratdilar.

T. Mor « Utopiya » da shunday jamiyat yaratadiki, unda inson kadri, uning erkinliklari va xukuklari amalga oshgan, insonlar turli iktidor, talant va kobiliyatlarini bemalol kursataolishlari uchun barcha shart - sharoit yaratilgan. Bu jamiyatda inson inson ustidan xukumron emas.

T. Kapmanella esa bu masalaga boshkacharok yondoshadi. Uning « Kuyosh shaxri » da odamlar « Utopiya » dagidek keng imkoniyatlarga ega emas. Bu davlatda butun jamiyat ustidan davlat xukumronligi urnatilgan. Davlat boshkaruvidan tortib, barcha soxalar muayyan bir tizimga solingan.

Xar ikki mamlakatda xam konun ustuvorligi taьminlangan. Fukorolar uz oldidagi fukorolik burch va vazifalarini sidkidildan bajarishlari shart. « Utopiya » dan kura « Kuyosh shaxri » da xokimiyat kattikkullik tamoyiliga asoslanadi.

Lekin xar ikki davlat boshkaruvida adolat goyalari ilgari surilgan. Real jamiyatda xususiy mulk ustunligi, mulkdorlarning turli yullar bilan va xar kanday sharoitda xam uz mol – mulkini kupaytirishga urinishlari amal kilsa, faylasuflarning xayoliy davlatlarida odamlar mol – mulk, boylikka berilib ketmasliklari uchun zarur chora – tadbirlar tizimi yaratilgan. Xatto Kampanellaning Muxabbat boshkaruchisi vakolatiga odamlarni tarbiyalab borish vazifasi xam yuklatilganlini kurish mumkin.

Xar ikki mutafakkir taьlimotchilar tamonidan yaratilgan ideal davlat nazariyasi sotsializm goyasining dastlabki kurtaklari edi, xolos. Shuning uchun ular yaratgan jamiyat baьzi kamchiliklardan xoli emas albatta. Ammo shuni bilamizki, xar ikki xayoliy jamiyat ular uchun « odil davlat » edi.



14.5. Sotsialist – mutafakkirlar ijodida inson kadr – kimmati,shaxs mustakilligi goyasiga eьtibor, nazariy kollektivizm, shaxsning davlat tamonidan mavx etilishi.

Sotsialist – mutafakkirlar T. Mor va T. Kampanella uz asarlarida asosiy etiborni inson va uning kadr – kimmatiga karatadilar. Xar ikki gumanist mutafakkir insonni ulug va mukarram deb biladi, inson va uning takdiriga masьuliyatlik bilan yondoshadilar.

Shaxsning erkin yashashi, uz kobiliyat va iktidorini namayon etishi uchun imkonyat beradi. Ular yaratgan davlat boshkaruvchilari uz fukorolari takdiri va yaxshi yashashi uchun kayguradilar.

T. Mor « Utopiya «da barcha moddiy neьmatlarni jamoa mulkiga aylantiradi va fukorolar ongida shu neьmatlardan fakat extiyoji uchun zarur kismidan foydalanish tartibini joriy etish orkali kollektiv - jamoa mulkini yaratadi. Bu bilan taьlimotchi kollektivizm nazariyasini yaratdi.

T. Kompanella esa uz asarida kollektivizm nazariyasini davlat mulki kurinishida asoslashga intildi. Uning davlatida fukorolarning uzi xam davlat mulki xisoblanadi. Fukorolar davlat tamonidan mavx etilgan. Fukorolarni ng erkin faьoliyati kisman bulsa-da cheklangan, ularni bir xil kurinishga ega kilishga uriniladi. Inson tabiatan bir xil bulmasligini nazarga olsak, Kampanella davlatidagi bir xillik goyasi xakikiy xayolot ekanligiga amin bulamiz.

Xar ikki faylasuf tamonidan yaratilgan ushbu asarlarlar sotsializmning

ilk kurtaklari sifatida maydonga kelgan nodir asarlar xisoblanadi. Bu asarlarda xar mutafakkir uz zamonasidan norozi kayfiyatda xayollarida buyuk va odil davlat yaratdilar. Ular tamonidan olga surgan goyalar ezgulikka

asoslanadi. Ularning ezgulik mafkurasi keyingi utopist taьlimotchilar tamonidan yanada rivojlantirildi.



11 Абу Наср Фаробий, « Фозил одамлар шахри », Т. 1993 й. 187 – бет


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling