Jurnaldan ko‘chirib bosilgan maqolalar «Til va ada biyot ta’limi»dan olindi, deb izohlanishi shart


Download 5.75 Mb.
Pdf просмотр
bet2/12
Sana15.12.2019
Hajmi5.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Глобал инновацион индексдир.

Глобал инновацион индекс (бундан буён ГИИ) 

инновацион фаолият бўйича энг муҳим ахборотлар 

манбаи ҳамда маъмурий ташкилотлар учун фойда-

ли назорат воситаси сифатида дунё миқёсида эъти-

роф  қилинган.  Мазкур  индекс  иқтисодий  жиҳатдан 

ривожланган,  шунингдек,  бозор  иқтисодиёти  энди 

шаклланаётган  давлатларда  қўлланилиши  ҳамда 

инновацияларга  кенг  ёндашиши  боис  эътиборга 

лойиқ. 

Ўзбекистон  Республикаси  инновацион  ривож-



ланиш  вазирлиги  баёнотига  биноан  мамлакати-

миз  ГИИ  тадқиқотларида  иштирок  этиши  лозим. 

Бу инвесторларда ҳар қандай давлатга, жумладан, 

Ўзбекистонга  ҳам  инвестиция  киритилиши,  юқори 

технологик ишлаб чиқариш, глобал меҳнат хизмат-

лари бозорида рақобатбардош кадрлар тайёрлани-

шига ишончни шакллантиради. Чунки мамлакатнинг 

иқтисодий-ижтимоий  тараққиёти  бевосита  таълим 

сифати,  аҳоли  фаровонлигининг  ошгани  бароба-

рида ёш мутахассис кадрларнинг интеллектуал са-

лоҳиятидан дарак беради. 

ГИИ “Инсон капитали ва тадқиқотлар” гуруҳининг 

маълумотлари  таҳлили,  Иқтисодий  ҳамкорлик  ва 

ривожланиш ташкилоти (ОЕСD)нинг Халқаро ўқув-

чиларни баҳолаш дастури (PISA) доирасида олин-

ган кўрсаткичларга эътибор қаратиш лозим. 



PISA дастури — Ўзбекистонда!

Бугунги  кунда  Ўзбекистон  Республикаси  Халқ 

таълими  вазирлиги  ЮНИСЕФ  билан  ҳамкорликда 

PISA  талаблари  асосида  умумий  ўрта  таълимнинг 

давлат таълим стандартлари ва ўқув дастурларини 

такомиллаштириш устида иш олиб бормоқда.

Жумладан,  ЎзР  ВМнинг  2017  йил  6  апрелдаги 

187-сон  қарори  билан  тасдиқланган  Давлат  таъ-

лим  стандартлари,  ўқув  режа  ва  ўқув  дастурлари 

(биринчи  навбатда  математика,  физика,  биология, 

она  тили  ва  адабиёт)  халқаро  экспертлар  –  Анна 

Голубева  (Эстония),  Натия  Джохадзе  (Грузия), 

Александр Сокол (Латвия) томонидан кўриб чиқил-

ди, уларнинг хулоса ва тавсиялари олинди ҳамда шу 

асосда давлат таълим стандартлари, ўқув режа ва 

ўқув  дастурларининг  дастлабки  такомиллаштирил-

ган лойиҳалари ишлаб чиқилди. Грузия ва Эстония 

давлатларидан ташриф буюрган экспертлар, Олий 

ва ўрта махсус таълим муассасалари, халқ таълими 

тизими мутахассислари билан ҳамкорликда ўқувчи-

ларда  шакллантирилиши  лозим  бўлган  таянч  ком-

петенциялар кўриб чиқилди ва улар интеграция қи-

линиб,  6 тадан 4 тага туширилди. 

Бугунги кунда ДТС ва ўқув дастурлари (матема-

тика,  биология,  физика)  лойиҳалари  халқаро  экс-

пертлар иштирокида такомиллаштирилмоқда. 

Таҳлиллар  жараёнида  фанлараро  ва  синфлар-

аро  такрор  бўлган  компетенциялар  аниқланиб,  19 

фаннинг  50  дан  ортиқ  компетенциялари  6  та  фан 

йўналишлари бўйича умумлаштирилиб, 14 тага кел-

тирилди. 

Халқаро баҳолаш синовлари қандай 

натижаларни кафолатлайди?

Албатта, мазкур саволнинг жавоби барча учун қи-

зиқарли бўлиши табиий. Бинобарин, амалдаги баҳо-

лаш мезонлари ҳам даврлар синовидан ўтган тизим 

сифатида ўз ижобий сифатларини кўрсатгани аниқ. 

Аммо  бугунги  таълим  жараёнидаги  янгиланишлар, 

табиийки,  унинг  сифат  самарадорлигини  баҳолаш 

ҳамда  халқаро  стандартлар  асосида  белгилаш  та-

лабини қўйиши равшан. 

Шу нуқтаи назардан Халқаро баҳолаш синовла-

ри,  энг  аввало,  таълим  тизимидаги  ўзгаришларни 

аниқлаш,  ўқувчиларнинг  саводхонлик  даражасини 

холисона баҳолаш ва халқаро миқёсда солиштириш 

имконини яратиши билан аҳамиятлидир. Шунингдек, 

маълум муддатда узлуксиз ўтказилиб бориладиган 

тестлар  вақт  ўтиши  билан  ўқувчилар  билимидаги 

ўзгаришлар тенденциясини тавсифловчи миқдорий 

кўрсаткичларни  аниқлаб,  тафовутларни  бартараф 

этиш  бўйича  тегишли  чоралар  кўришни  ҳам  талаб 

этади.  Бу  эса  таълим  сифатига  бевосита  салбий 

таъсир кўрсатувчи омиллар ва ўқувчиларга сифат-

ли  таълим  бериш  учун  умумтаълим  мактабларида 

яратилган  шарт-шароитларни  баҳолаш  юзасидан 

ҳам  миқдорий  кўрсаткичларни  аниқлаш  имкони-

ни  беради.  Эътиборлиси,  ушбу  жараёнда  мактаб 


veb-sayt:  www.tilvaadabiyot.uz

5

Dolzarb mavzu

ўқувчиларининг  саводхонлиги  ҳамда  билимларини 

амалиётда  қўллаш  қобилиятини  ривожлантириш 

борасида давлат ва нодавлат ташкилотлари ҳамда 

ота-оналарнинг  ҳамкорлигини  мувофиқлаштириш-

ни  ҳам  таҳлил  этиш  имконияти  юзага  келади.  Энг 

муҳими,  ушбу  баҳолаш  тизими  асосида  ўқувчилар 

билимидаги  ўзгаришлар  мамлакат  иқтисодий  ва 

ижтимоий ўсиш кўрсаткичларининг ҳам ошаётгани-

дан далолат беради. 

Пировардида,  мамлакатимиз  узлуксиз  таълим 

тизимини  халқаро  стандартлар  асосида  ислоҳ  қи-

лишга  имкониятлар  кенгайиб,  таълим  муассасала-

ри ўртасида соғлом рақобат муҳити ривожлантири-

лишига эришилади.

Масъулият ва навбатдаги вазифа 

нималардан иборат?

Ҳар бир янгилик амалиётга татбиқ этилар экан, 

у  ўзига  хос  муаммоларнинг  ечимини  талаб  этиши 

айни ҳақиқат. Шу маънода халқаро баҳолаш синов-

ларининг жорий этилиши ҳам таълим тизими масъ-

ул    лари олдига кўплаб янги вазифалар қўймоқда. 

Биринчидан, халқаро тадқиқотлар натижаларига 

асосланган ҳолда она тили, математика ва табиий 

фанларнинг  амалдаги  Давлат  таълим  стандартла-

ри,  ўқув  дастурлари  ва  ўқув  адабиётлари  мазму-

нига  ўзгартириш  ва  қўшимчалар  киритиш  долзарб 

ва кечиктириб бўлмас вазифа ҳисобланади. Бу эса 

юқоридаги фанлардан PISA баҳолаш дастури йўна-

лишида миллий саволлар базасини яратиш ва ўқув 

дастурларига  интеграция  қилиш  заруриятини  ҳам 

юзага келтириши табиий. 

PISA  баҳолаш  дастури  йўналишидаги  саволлар 

сингдирилган ўқув дастурлари асосида қўшимча ме-

тодик қўлланма, адабиётлар яратиш ва амалиётга 

жорий этиш эса навбатдаги вазифа бўлиб, бу йўна-

лишдаги  қўшимча  адабиётларнинг  кўплиги  ўқувчи-

лар  билим  ҳамда  кўникмаларининг  доимий  кенга-

йиб боришини таъминлайди.

Она тили, математика ва табиий фанларни ўқи-

тиш шакллари, методлари ва технологияларини ян-

гилаш  ва  ўқитувчиларнинг  бу  борадаги  билими  ва 

тайёргарлигини кучайтириш бўйича малака ошириш 

курсларини  ташкил  этиш  ҳам  долзарб  аҳамиятга 

эга. Зотан, умумий ўрта таълим мактаблари ўқувчи-

ларини синовларга замонавий билим ва илғор таж-

рибага эга муаллимлар тайёрлайди. 

Табиийки, мавжуд шароит ва имкониятларни ҳи-

собга  олган  ҳолда  PISA  баҳолаш  дастури  асосида 

ўқувчилар  саводхонлигини  баҳолашнинг  миллий 

тизимини яратиш ҳамда  амалий кўникмалар шакл-

лантирилишини баҳолашга қаратилган синовларни 

тизимли  равишда  ўтказиб  бориш  йўналишида  ҳам 

талай муаммолар ўз ечимини топиши муҳим аҳами-

ятга эга.

Бу  борада  юртимиз  таълим  муассасаларининг 

юксак интеллектуал ижодий салоҳиятга эга бўлган 

педагог ва илмий кадрларини ривожланган давлат-

ларнинг  етакчи  таълим  ва  илмий  муассасаларида 

малакасини  ошириш  ва  стажировка  ўташини  таш-

кил этиш, Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожлантириш 

ташкилотига  аъзо  давлатлардаги  нуфузли  таълим 

ва илмий марказлар, халқаро ҳамда хорижий таш-

килотлар  билан  ҳамкорлик  алоқаларини  йўлга  қў-

йиш катта аҳамият касб этади. 

Шу  орқали  Раҳбар  ва  педагог  кадрларни  қайта 

тайёрлаш ва малакасини ошириш тармоқ марказла-

рининг ўқув жараёнларига юқори малакали хорижий 

олимлар, ўқитувчи ва мутахассисларни жалб қилиш 

имконияти кенгайиб, ўзаро тажрибалар алмашину-

вига зарур шароитлар яратилади.

Албатта,  мазкур  вазифалар  ўқувчиларнинг 

она  тили,  математика  ва  табиий  фанлардан  PISA 

халқаро баҳолаш дастурига намунали тайёргарлик 

кўриш лари, мустақил таълим олишлари учун етарли 

шарт-шароит яратишда мустаҳкам пойдевор бўлиб 

хизмат  қилади.  Натижада  бугун  камолга  етаётган 

ёшларимизнинг мазкур тестлардаги юқори баҳола-

ри уларнинг интеллектуал салоҳияти ҳамда мамла-

кат  истиқболининг  янада  нурли  бўлишига  ишончи-

мизни мустаҳкамлаши шубҳасиз.   

Шу  ўринда  математика  ва  физика  фанларидан 

тайёрланган PISA, TIIMMS тести ҳамда анъанавий 

Очиқ ва Ёпиқ тест саволларидан намуналарни кел-

тиришни лозим топдик. 

Ҳозирда биринчи бор оммавий тест ва баҳолаш 

жараёнига  янги  турдаги  топшириқлар  киритилган. 

Яъни  тест  саволлари  ўқувчидан 



янги  объектни 

тадқиқ  этувчи  интерфаол  муаммолар,  вирту-

ал  мосламалар  (МР3  –  плеер,  кондиционер)  ва 

объек тив қонуниятларга асосланган жавобларни 

талаб этади.

Қуйида   

PISA,  TIMMS  тестидан    (математика, 

физика фани мисолида) намуна келтирамиз:

1. Расмда цилиндрнинг тузилиши тасвирланган. 

1 рақами билан нима белгиланган?

А ) Цилиндр ясовчиси



B) Цилиндр асоси

C) Цилиндр ён сирти

D) Цилиндр ўқи 

2. Сонларни қўшишга доир ёзувда ҳарфлар би-

лан қандай рақамлар белгиланган? 

A) A=9, B=5, D=6, E=7, F=1, G=0, H=8, O=2 

B) A=9, B=5, D=6, E=7, F=1, G=7, H=8, O=3 

C) A=9, B=5, D=6, E=7, F=1, G=0, H=8, O=4 

D) A=9, B=5, D=6, E=7, F=1, G=0, H=7, O=5 



PISA, TIMMS тести  (физика фани мисолида)

1.  Расмда  кўрсатилган  шам  устига  шиша  идиш 

ёпилди ва маълум вақтдан кейин шам ўчиб қолди. 

Нега? 


А)­Шиша­идишнинг­ичи­қизиб­кетди­­­­­­­­­­­­­­­­­­

B)­Шиша­идишнинг­ичи­совиб­кетди

C) Шиша идишнинг ичида ҳаво қолмади 

D)­Бундай­бўлиши­мумкин­эмас

1

2



3

6

e-mail: til_adabiyot@umail.uz



Dolzarb mavzu

O‘zbek tili lotin alifbosida 

29 ta harf bor. U boshqa lo-

tin alifbolaridan farqli xususi-

yatlarga ega. Bu alifbodagi 5 

harfning, ya’ni o‘, g‘, sh, ch, ng harflarning ikkita harf 

yoki belgilardan tashkil topganligidadir. Afsuski, bu xu-

susiyat ko‘pincha imlo qoidalari buzilishiga olib keladi. 

Bugunga qadar deyarli barcha yozishmalarda o‘ va g‘ 

harflardagi ‘ (apostrof) o‘rniga ’ (tutuq belgisi)ni ishlatib 

kelganmiz. 

Turkiy tillar alifbolarini ko‘zdan kechirib bu tovushlar 



Ö,­Ğ,­Ş,­Ç harflari bilan belgilanganligiga amin bo‘lish 

mumkin. Bir tomondan, bu harflar imloda uchraydigan 

xatolar va yozuvlarni kamaytirib, tushunarliroq va 

aniqroq qilsa, ikkinchi tomondan, klaviaturalarni stan-

dartlashtirish muammosini keltirib chiqaradi.

Hozirda  ko‘plab  kompyuter  klaviaturalaridan  foyda-

lanib  asosiy  o‘zbek  harflarini  qiynalmasdan  terishimiz 

mumkin, lekin O‘, G‘ va ’ (tutuq belgisi) bundan mustas-

no. Odatda, so‘zning o‘rtasida o‘ yoki g‘ harfidan foyda-

lanmoqchi bo‘lsak, <‘> belgisi o‘rniga <’> ni ishlatamiz. 

Yana  bir  muammo:  biz  ushbu  harflarni  terganimizda 

kompyuter ularni bitta belgi sifatida qabul qilmaydi. Bu 

harflar xato terilganiga deyarli hech kim e’tibor ham ber-

maydi. Buni esa imlo xatolarni tekshiruvchi aniq vosita 

(dastur) yo‘qligi bilan izohlash mumkin.

Masalan: “She’riyat inson ruhiyatini tetiklashtiruvchi 

tabiat in’omi bo`lib, bu in`omni har kim ham yaratishga 

qodir emas.  Bunga katta iste`dod, qobiliyat va chuqur 

bilim talab etiladi. Sizning e`tiboringizga havola etilayot-

gan ushbu she`rlar yuqorida sanab o`tilganlar mah-

sulidir”.

Bu yerda (`) belgisi ham o‘ va g‘ uchun, ham tutuq 

belgisi o‘rniga ishlatilmoqda. Bu muammoning yechimi 

standart o‘zbek klaviaturasini ishlab chiqishdir (1-rasm). 

Standart klaviaturani yaratishda bizga yuqoridagi bel-

gilarning “Unicode”da mavjud emasligi qator murakkab-

liklarni keltirib chiqaradi. Quyida bir nechta usulda bu 

muammolarni hal qilish variantlarini taklif qilmoqchimiz.

Standart klaviaturada qo‘sh belgili harflarni maxsus 

dastur yordamida o‘zbek tilida ishlatilmaydigan 

tugmalariga bog‘lab qo‘yish orqali hal qilish mumkin.

1

 



Bunda sh harfi uchun w tugmasi tanlanadi. Yuqoridagi 

5 ta harflarni hosil qilish uchun “Unicode”dagi quyidagi 

belgilar ishlatildi: 

Harf

Kichik harf 

uchun ishlatilgan 

“Unicode”

Katta harf uchun 

ishlatilgan 

“Unicode”

sh

U+0073, U+0068

U+0053, U+0068

ch

U+0063, U+0068

U+0043, U+0068

ng

U+006e, U+0067

U+004e, U+0067

o‘

U+006f, U+2018

U+004f, U+2018

g‘

U+0067, U+2018

U+0047, U+2018

U+2019


U+2019

Ushbu klaviaturani kompyuterimizga o‘rnatib 

ishlatganimizda belgilarni kiritish osonlashadi, lekin 

yagona muammo – kompyuter yuqoridagilarni bitta 

belgi sifatida qabul qilmaydi. 

Ma’lumki, biz rasmiy hujjatlar uchun 



Times New 

Roman shriftini ishlatamiz. Aynan ushbu shrift turini 

o‘zgartirgan holda yangi shrift turini hosil qilishimiz 

mumkin. 

FontLab dasturidan foydalangan holda 

yangi shrift turini yaratdik.

2

 Unda o‘zbek tilida kam 



ishlatiladigan w harfini sh,

 c harfini ch= belgisini ng

\ belgisini o‘,  `  belgisini  g‘  harflari  bilan  almashtirdik. 

Lekin  bu  usulning  eng  katta  kamchiligi  shundaki,  biz 

yaratgan shrift orqali yozilgan matnni boshqa shrift 

turiga o‘tkazadigan bo‘lsak, almashtirilgan belgilar 

oldingi holatiga qaytib qoladi. Demak, bu usuldan tor 

doirada foydalanishimiz mumkin bo‘ladi.



Nilufar ABDURAXMONOVA,

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti 

universiteti o‘qituvchisi, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori;

Jasur ISROILOV, 

Namangan davlat universiteti; 



San’at MATLATIPOV,

O‘zbekiston Milliy universiteti magistri



O‘ZBEK TILI LOTIN ALIFBOSI UCHUN 

KLAVIATURA YOKI“UNICODE” MASALASI

1-расм. Taklif qilinayotgan standart o‘zbek klaviaturasi.

2-rasm.


veb-sayt:  www.tilvaadabiyot.uz

7

Dolzarb mavzu

2-rasm. Biz tayyorlagan shriftda yozilgan matn. 

Eng  maqbul  variant  bu  “Unicode”ga  yangi  belgilar 

kiritish  uchun  tavsiya  berish  va  qo‘shish.  Yuqoridagi 

belgilar uchun “Unicode”da maxsus kod mavjud bo‘lsa, 

xatosiz yozish imkoniyati tug‘iladi. “Unicode”dan max-

sus belgi olishdan ko‘zlangan asosiy maqsad orfografik 

xatoliklarni tekshirayotganda yozilgan matn o‘zbek tili-

da yozilganligini avtomatik holatda aniqlab olishi uchun 

zamin yaratishdir. Biz yozayotgan matnda, albatta, 

yuqoridagi  belgilarni  ishlatamiz.  Ingliz  klaviaturasidan 

foydalanganimiz uchun o‘zbekcha matnni matn muhar-

riri dasturlari ingliz tilida yozilgan matndek qabul qiladi 

va imlo xatolarini avtomatik tekshirmaydi. Kuzatishlar 

shuni ko‘rsatmoqdaki, “Unicode” uchun yangi bel-

gi qo‘shish kamida bir yil vaqtni oladi. Misol uchun, 

Rossiya rubl (₽) belgisini kiritish uchun 3 oy, yoqish tug-

malarini (



Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Choudhury, R., K.Kashyap, and N.Deb, 2016. A survey on the different approaches of context sensitive spell-checking. International Journal of Engineering 

Science and Computing, 6(6):6872–6873.

2.  Fierman    W.,  1992.  Language  planning  and  national  development:  the  Uzbek  experience.  Berlin,  Germany;  New  York,  USA:  Mouton  de  Gruyter. 

Gupta, N. and P. Mathur, 2012. Spell checking techniques in NLP: A survey. International Journal of Advanced Research in Computer Science and Software 

Engineering, 2(12):217–221.

3. Li, X., J.Tracey, S.Grimes and S.Strassel, 2016. Uzbek-English and Turkish-English Morpheme Alignment Corpora. In Proceedings of LREC 2016. pages 

2925–2930.

4. Singh, S.P., A.Kumar, L.Singh, M.Bhargava, K.Goyal, and B.Sharma, 2016. Frequency based spell checking and rule-based grammar checking. In Proc. of 

International Conference on Electrical, Electronics, and Optimization Techniques (ICEEOT). IEEE.

2 yil vaqt ketgan. “Unicode”ga yangi belgi qo‘shish 

uchun quyidagi minimum talablarni bajarish kerak:

1) qo‘shilayotgan belgi hamma uchun umumiy va 

to‘g‘ri bo‘lishi;

2) ulardan foydalanish uchun isbot va dalillar kelti-

rilishi;


3) mualliflik huquqi bo‘yicha cheklovlar bo‘lishi;

4) “unicode” ishchi guruhi qo‘shilayotgan belgilarni 

foydali deb hisoblashi.

“Unicode” bizning so‘rovimizni qabul qilgan bo‘lib, 

hozirgi kunda ularga bir necha variantdagi shrift turlarini 

taqdim etishga tayyorlanmoqdamiz. Misol uchun:

Uz_Font.ttf

“Unicode”dan biz 5 ta belgi uchun yangi kod olgani-

mizdan keyin yuqorida keltirib o‘tgan 2 ta yechimimizni 

ham yangi kodlar bilan to‘g‘rilab qo‘yamiz.

Standart o‘zbek alifbosini yaratishning AKT jihatidan 

afzalliklari  ko‘p.  O‘zbekcha  so‘zlarni  “Office”  dastu-

rida tartiblasak, u ingliz tili alifbosi tartibida joylashadi. 

Bunga yana asosiy sabab o‘zbek tilining o‘z mashina tili 

uchun yagona kodga ega bo‘lgan tizimi yaratilmaganli-

gidir. Masalan, quyidagi so‘zlarni tahlil qilsak:

Tartiblanmagan 

so‘zlar


“Office” dasturida 

tartiblanishi

O‘zbek alifbosi 

asosida tartiblanishi

chiroyli

1. baho


1. baho

jo‘ja


2. chiroyli

3. daryo


baho

3. daryo


4. jo‘ja

suv


4. jo‘ja

5. suv


daryo

5. o‘quvchi

6. o‘quvchi 

o‘quvchi


6. suv

2. chiroyli

Ko‘rinib  turibdiki,  “Microsoft  office  word”  dasturi 

ingliz tiliga mo‘ljallangan. Bu yerda o‘zbek alifbosidagi 

ayrim grafemalar mavjud emas; o‘, g‘, ch harflari xuddi 

ingliz tili harflari singari quyidagicha qabul qilinadi: 



o‘–

>o, g‘–>g, ch –>c

va

) kiritish uchun esa



“Unicode”  kompyuter  lingvistikasi  va  leksikografi-

yasida ham muhim. O‘zbek tilining morfoanalizatori 

uchun so‘zlarning morfem tahlili yoki statistikasida alif-

bomizdagi harfiy birikmalar noqulaylik tug‘diradi. Bunda 

harfiy birikmalardan voz kechmagan holda ularni yago-

na grafema tarzida qabul qilish uchun “Unicode” olinsa, 

muammoning yechimi topilgan bo‘ladi, chunki sh, ch, 

ng

  harflariga  ingliz  tilidan  olingan  ikkita  harf  deb  qa-

ralmaydi. O‘zbek tilining milliy alifbosi uchun yagona 

mashina kodi olinsa, kompyuter o‘zbekcha matnni tahlil 

qilayotganda bunday harfiy birikmalarni bitta harf sifati-

da qabul qiladi.

Matnni ovozlashtirish masalasida ham biz tavsiya 

qilayotgan “Unicode” yordam berishi mumkin. Xususan,

 

ng (si+ngil) va­n+g­(un-ga)

 ko‘rinishdagi harfiy ketma-

ketlik uchragan paytda klaviaturaning maxsus belgilari 

orqali foydalanuvchi ng  harfi  kelganda  bitta  klavishni 

bosadi, biror so‘z n bilan tugagan, g bilan boshlangan 

hollarda alohida harflar terilaveradi. 

O‘zbek alifbosi uchun “Unicode”ni olish ayrim 

imloviy xatoliklarni bartaraf etadi. Masalan, so‘zlarda  [’] 

va [‘] belgilari yanglish qo‘llanadi. Chunki o‘, g‘ harflarini 

bosib yuqoridagi belgini ifodalash uchun klaviaturada 

ortiqcha harakat bajariladi, ya’ni probel-apostrof-<-



(strelka)-backspace­ (o‘chirish) klavishi bosiladi. Ko‘p 

norozilikka sabab bo‘lgan holat mana shunda ko‘rinadi, 

nazarimizda. Shu bois agar o‘, g‘  harflari  uchun   

ajralmas holatda yagona “Unicode” deb qabul qilinsa, 

imlodagi xatoliklar bartaraf etiladi.

Mustaqillikdan so‘ng millionlab adadda lotin 

yozuvidagi adabiyotlar chop etildi. AKTdan unumli 

foydalanmay turib boshqa alifboni joriy etishning 

quyidagi kamchiliklari kuzatiladi:

– adabiyotlarni qayta nashr etish uchun ortiqcha 

mablag‘ sarflanadi;

– 1993-yildan buyon lotin alifbosida savodi chiqqan 

avlod uchun yana chalkashliklar kelib chiqadi, bu esa 

lotin alifbosining keng ommaviylashuviga to‘sqinlik 

qiladi.

Butun dunyo lingvistikasi endilikda 29 harfdan iborat 



bo‘lgan alifboni o‘zbek alifbosi sifatida tan oldi. Boshqa 

tildan o‘zlashtirilishi mumkin bo‘gan ayrim harflar milliy 

g‘ururga ta’sir etishi mumkin.

Agar “Unicode” masalasi hal etilmasa, o‘zbek tilining 

Internetdagi maqomi o‘zgarishsiz qolaveradi.

Xullas, o‘zbek tilidagi 5 ta qo‘sh belgilarni 

“Unicode”ga kiritib, ular uchun yangi kod olsak, o‘zbek 

tili axborot texnologiyalari qurilmalari o‘z o‘rniga, 

shriftiga ega bo‘ladi. Unda nafaqat imlo xatolarning oldi 

olinadi, balki u orfografik xatolarni tekshirishda, tarjimon 

dasturlardagi matn tilini avtomatik aniqlash tizimi uchun 

ham yaxshi bo‘ladi. Bu standartning kelajakda imlo 

xatolarini kamaytirish, yozuvda o‘zbek tilidan kengroq 

foydalanishga yo‘l ochishiga ishonamiz.

,

,

,



8

e-mail: til_adabiyot@umail.uz



–  Устоз,  суҳбатларингиздан  бирида:  “Уйи­

мизга  одамлар  китоб  ўқиш  учун  келарди...”,  – 

дегансиз.    Мана  шундай  маърифатли  муҳитда 

улғайган бола бир кун келиб шоир ёки академик 

бўлади, албатта, дейишса, ҳеч ким ажабланмаса 

керак. Бироқ ҳар қандай муҳитда ҳам илм, маъ-

рифат излаб завқ билан қилинган меҳнат ва эзгу 

мақсад  йўлидаги  изчил  интилиш  ўз  мевасини 

Каталог: wp-content -> themes -> twentytwelve -> images


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling