Mikrobiologiya


Download 1.38 Mb.
Pdf просмотр
bet26/40
Sana03.03.2020
Hajmi1.38 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   40
5. Murdalardan material.
6. Tashqi muhitdagi  buyumlardan yuvinadi.
Tekshirish materialini to‘plash
Najas boshqa ichak infeksiyalardagi kabi olinadi. Qusuq moddasi
ham toksikoinfeksiyada olinganidek olinadi.

214
Siydikning o‘rta miqdori steril kateterda steril idishga olinadi.
Yaradan  ajratma,  quloqdan  yiring,  halqum  ajratmasi  steril  paxtali
tampon yordamida olinadi.
Murdalardan material steril asboblarda steril idishlarga olinadi.
Tashqi buyumlardan yuvindi steril paxta tampon yordamida olinib,
probirkadagi  fiziologik  eritmaga  solinadi
Asosiy  tekshirish  usullari
1. Mikrobiologik.
2. Serologik.
Tekshirishning  birinchi  kuni.  Tekshirish  materiallari  Endo  va
Ploskiryov muhitlariga ekiladi, termostatda 37°C haroratda 24 soat
qoldiriladi.
Tekshirishning ikkinchi kuni. Ekilgan muhitlar ko‘zdan kechiriladi.
G‘ujg‘on  o‘sgan  yoki  alohida  koloniyadan  Rassel  yoki  Olkeniskiy
muhitlarning  kondensatsion  suyuqligi  (Shukevich  usuli)  ekiladi.
Termostatda 37°C haroratda 24 soat qoldiriladi.
Tekshirishning uchinchi kuni. Muhitlar tekshiriladi. Rassel yoki
Olkeniskiy muhitlarining yuzasida koloniyalar yoyilib  o‘sgan bo‘lsa,
ular glukozani gazgacha parchalab, laktozani parchalamasa, surtma
preparati  tayyorlanadi,  Gram  usulida  bo‘yalib  mikroskop  ostida
tekshiriladi.  Agar  Grammanfiy  mayda  tayoqchasimon  bakteriyalar
ko‘rinsa, tekshirish ishlari davom ettiriladi.
Suyuq  kulturani  o‘rganish  uchun  mannitga,  GPSHga  ekiladi
(vodorod  sulfit  va  indol  hosil  qilishini  aniqlash  uchun  qopqog‘iga
indikator shimdirilgtan filtr qog‘oz o‘rnatiladi). Yarimsuyuq agarga,
jelatinaga, fenilalaninli aminokislotali muhitga ekiladi.
Tekshirishning  to‘rtinchi  kuni.  Natija  o‘qiladi.  Proteylarning
ko‘pgina shtammlari mannitni parchalamaydi, indol va vodorod sulfit
hosil qiladi, yarimsuyuq agarda yoyilib o‘sadi, harakatchan, jelatinani
suyultiradi  va  fenilalanindezaminaza  fermentini  hosil  qiladi,  ya’ni
fenilalanin aminokislotali muhit rangini o‘zgartiradi. Shunday o‘zga-
rishlar bo‘lsa. Proteus avlodi bor, deb javob beriladi.
Kasallikka to‘liq tashxis qo‘yish uchun buyum oynachasi ustida
Proteus bakteriyalarini saqlovchi agglutinatsiyalovchi zardoblar bilan
agglutinatsiya reaksiyasi qo‘yiladi. Avval polivalent O zardoblari bilan
shunday reaksiya qo‘yiladi. Reaksiya musbat bo‘lsa polivalent zardob
tarkibiga kiruvchi O turdagi zardoblar bilan agglutinatsiya reaksiyasi
qo‘yiladi. O  guruhi aniqlangandan so‘ng H zardobi bilan reaksiya
qo‘yiladi va serovari aniqlanadi.

215
1. Proteylar qanday kasalliklarni keltirib chiqaradi?
2. Proteylar keltirib chiqaradigan kasalliklarning oldini olish uchun
qanday ishlar olib boriladi?
23-bob.
 ENTEROKOLIT IYERSINIALAR
Yersinialar enterobakteriya avlodiga mansub. Ularga bir qancha
turlar  kiradi:
1. Yersinia pestis — toun (o‘lat) qo‘zg‘atuvchisi.
2. Yersinia  pseudotuberculosis  —  psevdotuberkulyoz  qo‘zg‘a-
tuvchisi.
3. Yersinia enterocolitica — ichak infeksiyalarini keltirib chiqaradi
va  boshqalar.  Yersenia  enterocolitica  tabiatda  keng  tarqalgan.  Ular
kemiruvchilar organizmida va uy hayvonlarida ko‘p uchraydi.
Morfologiyasi.  Mayda,  uchlari  yumaloq,  Grammanfiy  tayoq-
chasimon  bakteriyalardir.  0,8—1,2x0,3—0,7  mkm  kattalikda,  eski
kulturalarda  uzun  tayoqchasimon  yoki  iðsimon  bo‘lishi  mumkin.
Harakatchan. Spora hosil qilmaydi.
Kultural  xossasi.  Fakultativ  anaerob.  Oddiy  oziqa  muhitlarida
22—28°C da yaxshi o‘sadi.
GPAda mayda, yaltiroq, rangsiz, (22—25°C) termostatda saqlash
vaqti  uzaytirilsa  kattalashadigan  koloniya  hosil  qilib  o‘sadi.  37°C
haroratli termostatda koloniyalar xiraroq, markazi bo‘rtib chiqqan,
chetlari  g‘adir-budur  bo‘ladi.
Fermentativ xossasi. Glukozani kislotacha parchalaydi, saxarozani
parchalamaydi. Vodorod sulfit hosil qilmaydi, ayrim hollarda indol
hosil qiladi.
Toksigenligi. Endotoksin ajratadi. Ayrim shtammlari ekzotoksin
ham ajratadi.
Antigenligi. Yersinia enterocolitica O, K va H—antigenlarini saqlaydi.
O—antigeni yog‘, uglevod tabiatli. Odamda kasallik keltirib chiqa-
ruvchilari 0
9
, 0
3
, 0
5
 serovarlarga tegishli.
Chidamliligi. Yuqori harorat ta’siriga chidamsiz. 100°C harorat
ta’sirida  shu  zahoti,  60—80°C  da  15—20  daqiqadan  so‘ng  nobud
bo‘ladi. Past haroratda (—15—20°C) uzoq vaqt saqlanadi. 4—14°C da
saqlanibgina qolmasdan, bo‘linib ko‘payadi.  Tik quyosh nurlari ta’sirida
30 daqiqada, tarqoq nurlar ta’sirida 6—8 soatdan so‘ng nobud bo‘ladi.
Quritishga chidamsiz. Oziq-ovqatlarda uzoq vaqt saqlanadi, hatto
ularda bo‘linib ko‘payadi.
?
Nazorat  uchun  savollar

216
Dezinfeksiyalovchi moddalar (sulema, xloramin, fenol) iyersi-
nialarini bir necha daqiqadan so‘ng o‘ldiradi.
Patogenligi.  Yersenia  enterocoliticaga  laboratoriya  hayvonlari
sezuvchan emas. Tabiiy sharoitda ular kemiruvchilar, cho‘chqa, itlarni
o‘limga olib keluvchi og‘ir kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Infeksiya manbai. Ko‘pgina hollarda kasal hayvonlar, kam hollarda
bemor odam infeksiya manbai bo‘lib hisoblanadi.
Tarqalish  yo‘li.  Oziq-ovqatlar  orqali  tarqaladi.
Patogenezi.  Iyersinialar  og‘iz  shilliq  qavati  orqali  tanaga  kirib,
oshqozon-ichak sistemasiga o‘tadi va u yerda bo‘linib ko‘payadi. Ayrim
hollarda ular ichak epiteliy hujayrasiga o‘tadi  va uning ichida bo‘linib
ko‘payadi. Endotoksin va zaharli moddalari o‘tkir gastroenterokolitni
keltirib chiqaradi. Qo‘zg‘atuvchi qonga o‘tib, bakteriyemiya va tarqoq
jarayonni keltirib chiqaradi. Bunda jigar, taloq va boshqa a’zolar ham
jarohatlanadi.
Profilaktikasi. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash va qayta ishlashda
sanitariya nazoratini kuchaytirish. Sanitariya-gigiyena va shaxsiy gigiyena
qoidalariga  rioya  qilish  lozim. Maxsus profilaktikasi yo‘q.
Davosi. Kasallik belgilariga ko‘ra, tegishlicha davolanadi, anti-
biotiklar  beriladi.
MIKROBIOLOGIK TEKSHIRISH
TEKSHIRISH MATERIALI
1. Najas.
2. Qusuq moddasi va oshqozon yuvindisi.
3.  Qon.
4. Siydik.
5. Burun va halqumdan shilliq, yara ajratmasi.
6. Murdalardan material.
Tekshirish  materialini  to‘plash
Najas.
Barcha ichak infeksiyasidagidek olinadi.
Qusuq moddasi —
Toksikoinfeksiyadagi kabi olinadi.
oshqozon  yuvindisi.
Qon.
Tif va paratiflarnikiga o‘xshash olinadi.
Siydik.
Boshqa infeksiyadagi kabi olinadi.
Burun-halqumdan
Klebsiyella va protey kasalliklarida
surtma.
olinganidek olinadi.
Murdalardan material.
Boshqa infeksiyalardagidek olinadi.

217
Asosiy tekshirish usuli
Mikrobiologik.
Tekshirishning birinchi kuni. Barcha tekshirish materiallari Endo,
EMC va boyituvchi muhitga ekiladi. 20—28°C haroratda 24 soat qoldiriladi.
Tekshirishning ikkinchi kuni. Endo va EMC muhitida o‘sgan kultura
ko‘zdan kechiriladi. Mayda, yumaloq, yaltiroq koloniyalar tanlanadi.
Rassel yoki Olkenitskiy muhitiga olib ekiladi. Kosachalarni yana
20—28°C haroratda qoldiriladi. Agarda Endo va EMCda koloniyalar
o‘smagan bo‘lsa, boyituvchi muhitlardan olib qaytadan ekiladi.
Tekshirishning  uchinchi  kuni.  Qaytadan  kosachalar  ko‘zdan
kechiriladi. Yirikroq (0,1—0,2 ml), chetlari tekis, yumaloq, yaltiroq
pushti rang beruvchi koloniyalar tanlanadi. Ulardan olib Rassel va
Olkenitskiy muhitiga ekiladi.
Ekilgan Rassel va Olkenitskiy muhitlari ko‘zdan kechiriladi, surtma
preparat tayyorlanadi va Gram usulida bo‘yaladi. Mayda (kam hollarda
polimorf) Grammanfiy tayoqchasimon bakteriyalar ko‘rinsa, tekshirish
ishlari davom ettiriladi. Laktozani parchalamasa, glukoza va moche-
vinani  parchalasa,  vodorod  sulfit  hosil  qilmagan  bo‘lsa,  hara-
katchanligini o‘rganish uchun yarimsuyuq agarga ekiladi (18—20°C
va 37°C). Saxarolitik xossasini o‘rganish uchun Giss qatoriga ekiladi.
Proteolitik xossasini o‘rganish uchun jelatina va sitratli muhitlarga
ekiladi.
Tekshirishning to‘rtinchi kuni. Natija o‘qiladi. Glukoza, mannit,
saxarozani parchalasa, laktoza va ramnozani parchalamasa, vodorod
sulfit hosil qilmasa, 22°C da qoldirilgan muhitda harakatchan bo‘lib,
37°C li muhitda harakatsiz bo‘lsa, Yersinia enterocolitica aniqlandi,
deb javob beriladi.
1. Yersinia enterocoliticaning alohida belgilari qanday?
2. Yersinia enterocolitica qanday yo‘llar bilan tarqaladi?
3. Kasalliklarning oldini olish uchun qanday profilaktik ishlar olib
boriladi?
24-bob.
 KO‘K-YASHIL YIRING TAYOQCHASI
Ko‘k-yashil  yiring  tayoqchasi  —  Pseudomonas  aeruqinosa
Pseudomonadoceae oilasiga, Pseudomonas avlodiga kiradi. Bu mikro-
organizmlar shartli patogen mikroorganizmlardir. Ular tashqi muhitda
keng tarqalgan, doimo odam va hayvon organizmida hayot kechiradi.
?
Nazorat  uchun  savollar

218
Morfologiyasi.  Mayda,  Grammanfiy,  1,5—3,0x0,5—0,8  mkm
kattalikdagi tayoqchasimon bakteriyalardir. Harakatchan, xivchinlari bir
uchida (lofotrix) joylashgan. Spora hosil qilmaydi. Ayrim hollarda kapsulaga
o‘xshash shilliq hosil qiladi.
Kultural xossasi. Qat’iy aerob. Oddiy oziqa muhitlarida yaxshi o‘sadi.
O‘rtacha o‘sish harorati 37°C. GPAda 2—5 mm kattalikdagi, yumaloq
yarimtiniq, ko‘kimtir-kulrang yaltiroq koloniyalar, GPSHda esa bir tekis
loyqalanish va parda hosil qilib o‘sadi. Eng xarakterli belgilari shuki, bu
mikrob pigment hosil qiladi va xushbo‘y hid chiqaradi. Ko‘k yashil yiring
tayoqchasi  suvda eriydigan ko‘k-yashil piotsianin pigmentini hosil qiladi,
oziqa muhiti sekin-asta yashil yoki ko‘k tusga kiradi. U ko‘pgina bakteriyalarga
antagonistik ta’sir ko‘rsatadi, lekin zaharli bo‘lganligi uchun davolash
maqsadida  qo‘llab  bo‘lmaydi.  Ko‘k-yashil  yiring  tayoqchalarining
kulturalaridan jasmin, karamel yoki iroqi sovun hidi keladi.
Fermentativ xossasi. Faqat glukozani fermentlaydi. Proteolitik xossasi
kuchli: jelatinani suyultiradi, sutni, zardobni ivitadi. Sitaxromli oksidaza
reaksiyasi musbat bo‘ladi.
Toksigenligi. Gemolitik va sitotoksik ta’sir ko‘rsatuvchi toksin va
leykotsitlarni lizisga uchratuvchi leykotsidin toksinini ajratadi.
Antigenligi. P. aeruqinosa O va H —  antigenini saqlaydi. O zardobi
yordamida agglutinatsiya reaksiyasini qo‘yib, u qaysi O guruhiga tegishli
ekanligini aniqlanadi.
Chidamliligi. 60°C harorat ta’sirida 15 daqiqadan so‘ng nobud
bo‘ladi. Ultrabinafsha nurlariga chidamli. 2 % li fenol eritmasi ko‘k-
yashil  yiring  tayoqchasini  tez  o‘ldiradi.  Kuygan  tana  qismlaridagi
qo‘tirlarda, xonadagi changda ikki haftagacha saqlanadi. Ko‘pgina
antibiotiklarga chidamli.
Patogenligi.  Quyonlar,  oq  sichqonlar  va  dengiz  cho‘chqachalari
ko‘k-yashil tayoqchalariga sezgirdir.
Infeksiya manbai. Bemor odam va bakteriya tashuvchilar infeksiya
manbai bo‘lib hisoblanadi.
Tarqalish yo‘li. Bilvosita kontakt, havo changi yo‘li orqali tarqaladi.
Ular tabiatda tuproq, go‘ng, iflos suv, odam najasi, hayvonlar tezagida
keng tarqalgan bo‘lib, chirish jarayonida qatnashadi.
Patogenezi. Infeksiyaning kirish darvozasiga bog‘liq holda ko‘k-
yashil yiring tayoqchalari yiringli yallig‘lanish jarayonlarini keltirib
chiqaradi. Organizmning infeksiyalarga chidamliligi kamayganda ko‘k-
yashil yiring tayoqchasi jarohatlar, qovuq, buyrak jomi, o‘rta quloq,
gaymor bo‘shlig‘ining yiringli yallig‘lanishi, sepsis va boshqa kasal-
liklarga sabab bo‘ladi.
Immuniteti. Kuchsiz immunitet yuzaga keladi.
Profilaktikasi. Sanitariya-gigiyena va shaxsiy gigiyena qoidalariga
rioya qilish lozim.

219
Davosi. Antibiotiklar (karbenitsillin, polimiksin, gentamitsin va
b.), P.aeruqinos bilan emlangan donor qoni plazmasini qo‘yish va
bakteriofagning (piofag) qo‘llanilishi yaxshi natija beradi.
MIKROBIOLOGIK TEKSHIRISH
TEKSHIRISH MATERIALI
1. Burun, halqumdan shilliq, jarohat ajratmasi.
2. Qon.
3. Siydik.
4. Murdalardan material.
5. Qo‘l va buyumlardan yuvindi.
Tekshirish  materialini  to‘plash
Burun, halqumdan surtma protey va klebsiyelladagi kabi olinadi.
Qon.
Salmonella infeksiyasida olinganidek olinadi.
Siydik.
Kateterda bankaga olinadi.
Murdadan
Steril asboblar yordamida steril idishga
material.
olinadi.
Qo‘l va buyumlardan yuvindi steril paxta tampon yordamida olinadi.
Asosiy  tekshirish  usuli
Mikrobiologik.
Tekshirishning birinchi kuni. Tekshirish materiallari GPA, GPSH,
shakarli sho‘rvaga ekiladi. Termostatda 37°C haroratda 24 soat qoldiriladi.
Tekshirishning  ikkinchi  kuni.  Ekilgan  muhitlar  tekshiriladi.  Ko‘k-
yashil rangli, jasmin hidi keladigan koloniyalar tanlab olinadi va taxminiy
diagnoz  qo‘yiladi.  Shubhali  koloniyalar  probirkadagi  laktozali  qiyshiq
agarga ekiladi, ustiga vazelin moyi qo‘yiladi. Agar kosachalarda o‘sish
bo‘lmasa, o‘zgarish bo‘lgan probirkadagi kulturadan olib qaytadan ekiladi.
Tekshirishning uchinchi kuni. Laktozani parchalamagan probirkalar
tanlab  olinadi.  Surtma  preparat  tayyorlab,  Gram  usulida  bo‘yab
mikroskop  ostida  tekshiriladi.  Grammanfiy  P.aeruqinosaga  xos
bakteriyalar ko‘rinsa, sitoxromoksidaza sinamasi qo‘yiladi. Sinama musbat
bo‘lishi kerak. Shunday o‘zgarishlar kuzatilsa, to‘liq tashxis qo‘yiladi.
1. Ko‘k-yashil yiring tayoqchasining alohida belgilari qanday?
2. Ko‘k-yashil yiring tayoqchlari qayerda uchraydi?
3. Kasallikning oldini olish uchun qanday ishlar olib borilishi lozim?
?
Nazorat  uchun  savollar

220
O‘ta xavfli infeksiyalarni qo‘zg‘atuvchilar
O‘ta xavfli infeksiyalarga vabo, zoonoz infeksiyalardan toun (o‘lat),
tulyaremiya, brutselloz va kuydirgi (sibir yarasi) kiradi. O‘ta xavfli
infeksiya o‘choqlarida ishlaydigan tibbiyot xodimlari Sog‘liqni  saqlash
vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan qoidalar bilan yaxshi tanishgan
bo‘lishlari lozim. Tekshirishlar maxsus laboratoriyalarda olib boriladi.
Tibbiyot xodimlari infeksiya o‘choqlari va laboratoriyalarda maxsus
kiyimlarda  ishlashlari  lozim.  Maxsus  kiyim  quyidagilardan  iborat:
kombinezon, xalat, rezina etik, ko‘zoynak, rezina qo‘lqop, dezinfek-
siyalovchi moddalarga namlangan sochiq, ro‘mol, paxta dokali niqob
(u burun, og‘iz, iyakni yopishi lozim).
Bu maxsus kiyim bosqichma-bosqich kiyiladi va yechiladi. Barcha
yechilgan kiyimlar 5 % li lizol eritmasida, ko‘zoynak  70° li etil spirtida
zararsizlantiriladi, so‘ng avtoklavda sterilizatsiya qilinadi.
Tekshirish  materiali  olinadigan  idishlarning  butun  ekanligi
tekshiriladi, qog‘oz yopishtirilib, bemor haqidagi barcha ma’lumotlar
(familiyasi, ismi, tug‘ilgan yili, tekshirish materiali olingan vaqti va
hamshira imzosi) yozib qo‘yilishi kerak. Tekshirish materiali solin-
gandan so‘ng idishning qopqog‘i yopiladi. Sham (parafin) quyiladi.
Surtma  tayyorlanadigan  buyum  oynachaga  oldindan  yozib
qo‘yiladi.  Tekshirish  materiali  solingan  idish  dezinfeksiyalovchi
moddaga  (5  %  li  lizol  eritmasi  yoki  karbol  kislotasi)  namlangan
sochiqqa  o‘raladi.  Tekshirish  materiali  ekilgan  probirka  va  Petri
kosachalari metall byukslarga solinib, ustiga «ehtiyotlang», deb yozib
qo‘yiladi.  Tekshirish  materiali  maxsus  transportda  laboratoriyaga
yetkaziladi.
25-bob.
 VABO QO‘ZG‘ATUVCHISI
Vibrio cholerae turi Vibrionaceae oilasiga, Vibrio avlodiga kiradi.
Vabo  qo‘zg‘atuvchisining  ikkita  biovari  mavjud.  Vibrio  cholerae
biovarini  R. Kox (1883) va Vibrio eltor biovarini F. Gotshlixt (1906)
aniqlagan. Uzoq vaqt davomida Eltor biovarini vabo qo‘zg‘atuvchisi,
deb  hisoblamaganlar.  1962-yilda  JSST  qaroriga  ko‘ra,  u  vabo
vibrionining biovari, deb hisoblandi.
Keyingi yillarda suvda va tashqi muhitda vaboning NAG vibrioni
ham aniqlangan, lekin u to‘liq nomlanmagan. NAG biovarining o‘tkir
ichak kasalliklarini keltirib chiqarishi aniqlandi. Morfologik, kultural va
fermentativ xossasiga ko‘ra, vabo vibrionlari  bir-biridan farqlanmaydi.
Ular umumiy H — antigeniga ega. O — antigeni ularda turlichadir. O—
antigeniga ko‘ra, NAG vibrionining 60 ta O guruhi bor.

221
Morfologiyasi.  Vabo  vibrioni  katta  bo‘lmagan  (1—3x0,2—0,4
mkm),  biroz  bukilgan,  vergul  shakliga  o‘xshash,  juda  polimorf
tayoqchadir.  Sun’iy  oziqa  muhitlarida,  ayniqsa,  eski  kulturalarda
sharsimon, donga o‘xshash, iðsimon, spiralsimon shaklda ko‘rinadi.
Vabo vibrioni juda harakatchan. Xivchini monotrix joylashgan va u
bakteriya tanasiga qaraganda uzun. Spora va kapsula hosil qilmaydi. Gram-
manfiy bo‘lib bo‘yaladi. Bo‘yalgan preparatlarda baliq to‘dasiga o‘xshab
ko‘rinadi. Elektron mikroskop ostida qaralganda, hujayra devori va
sitoplazmatik membrana orasida vakuolalar joylashganligi ko‘rinadi.
Bu vakuolalarda ekzotoksin sintezlanadi.
Kultural xossasi. Vabo vibrioni — fakultativ anaerob. Oziqa muhitiga
talabchan emas. Keskin ishqoriy reaksiyali muhitlarda ham o‘sa oladi.
37—39°C haroratda va pH 8—9 da yaxshi o‘sadi. Elektiv muhiti 1 % li
peptonli suv hisoblanadi. Bu muhitda 5—6 soatdan so‘ng ular nozik
havorangli parda hosil qilib o‘sadi. TBRS zich muhitida 12—14 soatdan
so‘ng (tiosulfat nitrat saxarozali o‘t suyuqligi qo‘shilgan muhit) sariq
rangli koloniya hosil qilib o‘sadi. Muhit havorang berib turadi. Vabo
vibrioni S shakldan R shaklga aylanishi mumkin va bu jarayon antigenlik
jarayonining o‘zgarishi bilan sodir bo‘ladi.
Fermentativ  xossasi.  Vabo  vibrioni  biokimyoviy  jihatdan  faol.
Saxarolitik xossasiga ko‘ra, glukoza, saxaroza, mannit, mannozani
kislotagacha  parchalaydi,  arabinozani  parchalamaydi.  Bu  kasallik
diagnostikasida katta ahamiyatga ega. Proteolitik xossasiga ko‘ra, jelatinani
voronkasimon holda suyultiradi, triðtofanni indolgacha parchalaydi,
oksidaza fermentini ajratadi. Nitratni nitritga qaytaradi. Sutni ivitadi.
Vodorod sulfiti hosil qilmaydi. Diagnostik xossasiga ko‘ra, kraxmalni
parchalaydi  va  bu  diagnostikada  ahamiyatga  ega.  Vabo  vibrioni
fibrinolizin, plazmakoagulaza, gialuronidaza, letsitinaza, kollagenaza
va boshqa patogen fermentlarni ajratadi.
Toksigenligi. Vabo vibrioni uch turdagi toksinlarni ajratadi. Tok-
sinning  I  turi  endotoksin,  mikrob  hujayrasi  parchalanganda  hosil
bo‘ladi. Yog‘, uglevod, oqsil tabiatli, yuqori haroratga chidamli. Bu
toksin antibakterial immunitet hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Toksinning
II turi ekzotoksin (xolerogen) bo‘lib, termolabil, enterotoksik ta’sir
ko‘rsatadi va vabo patogenezida katta rol o‘ynaydi (ingichka ichak
sekretor  hujayralari  faolligini  oshiradi,  bu  esa  organizmning
suvsizlanishiga olib keladi). Toksinning III turi termostabil bo‘lib,
natriyning ichak epiteliysi orqali o‘tishini tezlatadi.
Antigenligi. Vabo vibrioni yuqori haroratga chidamli somatik O—
antigenini va yuqori haroratga chidamsiz H—antigenini saqlaydi. H—
antigeni  barcha  Vibro  avlodi  uchun  umumiy  hisoblanadi,  spetsifik
emas. O—antigeni esa turga xos bo‘lib, 54 guruhga bo‘linadi.  Vibrio
cholerae  va  Vibrio  eltor  O
1
  guruhga  tegishlidir.  O
1
  guruh  3  ta

222
komponentdan  iborat  —  A,  B,  C.  Ular  birlashganda  3  ta  serovar
yuzaga keladi. AB—serovar Ogava, AC — serovar Inaba, ABC— serovari
Gikokshimalardir.
Chidamliligi. 60°C harorat ta’sirida 5 daqiqa qaynatilganda shu
zahoti  nobud  bo‘ladi.  Past  haroratga  chidamli.  Muzda  bir  necha
oygacha, dengiz va ariq suvlarida bir necha hafta, pashsha ichagida
4—5 kungacha saqlanadi. Quritish va quyosh nuriga vabo vibrioni juda
sezgir. Dezinfeksiyalovchi moddalar ta’sirida tez nobud bo‘ladi. Vabo
vibrioni kislotalarga (xlorid kislota va boshq.) juda sezgir. El-Tor biovari
esa ancha chidamli.
Patogenligi. Tabiiy sharoitda hayvonlar vabo bilan kasallanmaydi.
Laboratoriya hayvonlaridan quyon, dengiz cho‘chqachalari sezgirdir.
Ularning qorin bo‘shlig‘iga vabo vibrioni yuborilganda toksikoz yuzaga
kelib, ularning o‘limiga sabab bo‘ladi.
Infeksiya manbai. Tarqalish yo‘li. Infeksiya manbai bo‘lib bemor
odam va sog‘lom bakteriya tashuvchilar hisoblanadi. El-Tor vibrioni
keltirib chiqargan vaboda tashuvchilik uzoq davom etadi. Qo‘zg‘atuvchi
oziq-ovqat (sabzavot va mevalar), asosan, suv orqali, maishiy kontakt
yo‘li orqali yuqadi.
Vabo  qadimdan  ma’lum  bo‘lgan  infeksiya  hisoblanib,  ma’lum
davrlarda epidemiyalar vujudga keltirib, millionlab odamlarni yostig‘ini
quritgan.
Patogenezi. Kirish darvozasi bo‘lib og‘iz  shilliq qavati hisoblanadi.
Oshqozonga tushgan vabo vibrioni kislotali sharoit ta’sirida qisman
nobud bo‘ladi, kislotali sharoitni kechib o‘tganlari ichakka tushadi,
u yerda ishqoriy sharoit va oqsillar (asosan, pepton) ko‘p bo‘lganligi
sababli ular bo‘linib ko‘payadi, endotoksin ishlab chiqaradi va shu
sababli organizmda anatomik va funksional o‘zgarishlar ro‘y beradi,
ya’ni suv-tuz almashinuvi buziladi, termoregulatsiya izdan chiqadi,
ingichka ichak zararlanib epiteliysi ko‘chib tushadi. Yurak-qon tomiri
sistemasining faoliyati keskin buziladi va boshqa holatlar kuzatiladi.
Kasallik tez-tez va mo‘l ich ketishi bilan boshlanadi. Ich tez orada
suvday suyuladi va unda ichak epiteliysining parchalari ko‘rinadi. Shu
tariqa bemorning axlati iðir-iðir bo‘lib qoladi. So‘ngra ich ketishiga qusish
ham qo‘shiladi. Natijada bemor organizmi suvsizlanadi, terining elastikligi
yo‘qolib, burishib qoladi, qon aylanishi qiyinlashadi va badan ko‘karadi.
Bunday holat vabo algidi deyiladi. Kasallikning shu og‘ir davrida
bemorning harorati normadan ham pasayib 35°C gacha tushadi, talvasa
tutadi. Bemorning siydigi kelmay qolishi (anuriya) mumkin. Vabodan
ko‘plab kishilar halok bo‘ladi.
Vabodan o‘lgan bemorlarning jasadi yorib qaralganda, ingichka
ichak shilliq pardasining yallig‘lanishi, qið-qizarib bo‘rtganligi va ko‘p
joylari  zararlanganligi  aniqlanadi.  Ichak  suyuqligida,  ba’zan  o‘t

223
pufagining suyuqligida ham juda ko‘p vabo vibrionlari topiladi. Bemor
tuzalib ketgan taqdirda, odatda, birinchi haftada, vabo vibrionidan
xalos bo‘ladi. Vabo kasalligida surunkali bakteriya tashuvchilik bir-
muncha kam uchraydi.
Vaboning yuqorida  tasvir etilgan tiðik  shaklidan tashqari, yashindek
tez o‘tadigan  shakli ham ma’lum. Vaboning bu shakli bilan og‘rigan
bemor, hatto ichi ketmasdan turib, kasallikning dastlabki soatlaridayoq


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   40


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling