Moddalakning kimyoviy texnologiyasi


am aliy  aham iyatga  ega,  chunki  bunda  qorilgan  yoki  qoliplovchi

bet5/31
Sana15.12.2019
Hajmi
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

am aliy  aham iyatga  ega,  chunki  bunda  qorilgan  yoki  qoliplovchi 
agregatda turgan gipsning tishlashishini  m a’lum  vaqt  kechiktirish 
ham da ko'plab m iqdorda gips va gips-beton aralashmalari tayyor- 
lash  im kon i  tug‘iladi.  Bundan  tashqari,  qorishm a  tayyorlashda 
suvni  kam   ishlatish  m um k in  b o 'la d i,  natijada  buyum larning 
m ustahkam ligi  ortadi.
G ip sn in g   q o tish   ja ra y o n id a   u n in g   hajm i  ta x m in an   1  % 
kengayadi.  Bu esa gipsdan  m e ’m orchilik buyumlari  tayyorlashda, 
yoriq larni  berkitishda  va  b osh q a   m aqsadlarda  foyd alan ish ga 
qulaylik yaratadi.  Standartda  k o ‘rsatilishicha,  qurilish  gipsi  tish- 
lashishining boshlanishi 4 daqiqadan keyin,  oxiri esa 6 daqiqadan 
30  daqiqagacha  davom   etishi  kerak.  D em ak ,  qurilish  gipsi  tez 
tishlashadigan  va  tez  qotadigan bog'lovch i  moddadir.  Bu  h oi  bir 
qancha  noqulayliklarga  sabab  b o ‘ladi,  chunki  qorilgan  gipsni 
tishlashib qolm asdan ilgari ishlatish lozim . Agar tishlashish jarayoni 
buzilsa,  hosil  bo'layotgan  kristall  o ‘simtalari  parchalanib  ketadi 
va  m ustahkam ligi  keskin  kamayadi.  Shu  sababli  gipsni  tishlash- 
gunga  qadar  ishlatib  tugatish  yoki  o z -o z   m iqdorda  qorish  yoxud 
gipsga tishlashish jarayonini susaytiruvchi moddalar q o ‘shish zarur.
G ipsning  tishlashish  vaqtini  uzaytirish  uchun  unga  m axsus 
susaytirgichlar  qo'shiladi.  K olloid  eritm a  hosil  qiluvchi,  yarim 
suvli gipsning (zichligi 2500—2800 k g /m 3,  uyum  tarzidagi hajmiy 
massasi 800— 1100 k g /m 3,  zichlashtirilgan  holdagi hajm iy massasi 
1250— 1450  k g /m 3)  erish  tezligini  susaytiruvchi  va  natijada  ikki 
m olekula suvli gipsning kristallanishini kechiktiruvchi materiallarga
36

suyak elimi,  kozein, jelatin,  gliserin,  magniy,  kalsiy tuzlari  misol 
bo‘ladi.  Gipsning tishlashish vaqtini uzaytirish uchun 60°C gacha 
isitilgan  suv  ham   ishlatish  mumkin.
Zavodlarda gipsdan binokorlik buyumlari tayyorlash va ularni 
sovuqda qotirish uchun qurilish gipsining tislilashishini tezlashtirish 
talab  etiladi.  Buning  uchun  qurilish  gipsiga  ikki  suvli  gips,  osh 
tuzi,  kaliy  sulfat,  sulfat  kislota,  ishqorlar,  krem niy-ftoridli  kaliy 
va  boshqa  bir  qancha  m oddalar  q o ‘shiladi.
Qurilish fosfogipsi havoda qotadigan bog'lovchi modda bo'lib, suv 
ichida  quriladigan  inshootlarda undan  foydalanib  bolm ayd i,  chunki 
bunda  qotish  vaqtida  hosil  b o‘ladigan  ikki  suvli  gips  erib,  kristall 
o'simtalari parchalanib  ketadi va mustahkamligi keskin kamayadi.
G ips  qayta  quritilganda  uning  m ustahkamligi  yana  tiklanadi. 
G ipsdan  tayyorlangan  m ahsulotning  suvga  bu  qadar  chidam siz 
b o ‘lishining  asosiy  sababi  shundaki,  suv  pardalarining  qotgan 
gipsdagi  kristall  tuzilm alari  ayrim  elem entlarni  ajratib,  parcha- 
lovchi  ta’sir  k o ‘rsatadi.  G ipsdan  tayyorlangan  m ahsulot  y o g 'in - 
garchilik va namlikdan saqlansa, u uzoqqa chidaydi. N a m  m uhitda 
tayyorlangan  gipsli  buyum lar  o ‘z  m ustahkam ligini  50%  gacha 
kamaytiradi.  Suvda chidamlilik xususiyatini oshirish uchun gipsdan 
tayyorlangan  buyum   va  qism lar  suv  ta’sir  etm aydigan  m oddalar 
bilan  shimdiriladi,  ularning  sirti b o ‘yaladi yoki gipsga s o ‘nm agan 
ohak,  sem ent,  toshqol  va  tosh  un i,  kul  yoki  tuyilgan  dom na 
toshqoli  kabi  m oddalar  q o ‘shiladi.
Qurilish gipsi k o ‘proq tuyilsa, juda m ayin va tez tishlashuvchi 
qolipbop  gips  hosil  b o ‘ladi.
Qurilish  gipsi  o ‘z  sifatiga  k o ‘ra  ikki  navga  bo'linadi.  G ipsni 
c h o ‘zilishdagi  m ustahkam lik chegarasi  40x40x160  m m   o ‘lcham li 
qolipga  quyib  tayyorlangan  nam unalarda  aniqlanadi.  Standart 
talablarini qanoatlantiradigan gips qorishm asini tayyorlash uchun 
suv  m iqdoriga  katta  aham iyat  berish  kerak.
1-nav  qurilish  gipsini  suv  bilan  qorishtirilganda  1,5  soat  vaqt 
o'tgach,  siqilishdagi m ustahkam lik chegarasi kam ida 4,5  M Pa,  2- 
nav gipsniki  esa  3,5  M Pa bo'lishi  kerak.
Gipsning  qotishi. 
G ip sn in g   qotish   jarayon i  u n in g   gidra- 
tatsiyalanishi  bilan  boshlanadi,  ya ’ni  bunda yarim m olekula  suvli 
gips qaytadan kristall holatdagi ikki m olekula suvli gipsga aylanadi:
C aS 0 4 - 0,5H 20 + l , 5 H 20 = C a S 0 4-  2H 20 .
Aslida  gipsning  qotishi  uchun  kam  suv  talab  qilinsa-da,  gips 
qorishm asini  ishlatish  qulay b o iis h i  uchun  ko'proq  suv  solinadi.
37

B uyum ning  m ustahkam ligini oshirish uchun undagi ortiqcha  suv 
quritish  y o ‘li  bilan  yo'qotiladi.
A kadem ik  A .A .B aykovning  nazariyasi  b o £yicha,  gips  qota- 
yotganda  asosan,  kuyidagi  fizik-kim yoviy jarayonlar  ro‘y  beradi. 
Yarim   m olekula  suvli gips  suvda qism an erib,  ikki  m olekula  suvli 
qiyin eruvchan gips hosil qiladi.  G ips zarrachalari gel deb ataluvchi 
yelim sim on   holatga  aylanadi,  bu  esa gipsning,  gidratatsiyalanishi 
deb ataladi.  Natijada kolloid holatdagi juda m ayda zarrachalardan 
tashkil  topgan  gips  xamiri  hosil  b o ‘ladi  va  u  tezda  kristallana 
boshlaydi.  Ikki  suvli  gips  zarrachalarida  o ‘sayotgan  ignasim on 
kristallar  o ‘zaro  zichlashadi  va  m ustahkam   tutashgan  kristallga 
aylanadi.  K olloid  eritm a  hosil  b o ‘lishi  va  bu  eritm aning  kristal- 
lanish jarayoni,  yarim  m olekula suvli gipsning ikki  m olekula suvli 
gipsga  to'la   aylanishiga  qadar  davom   etadi.  Buyum   quritilganda 
undagi  eritm a  holid a  qolgan  yarim  suvli  gips  kolloid  xamirga 
aylanadi  s o £ng  ikki  m olekula  suvli  gips  kristallari  ajralib  chiqadi, 
buning hisobiga buyum ning mustahkamligi yanada ortadi.  Shuning 
uchun ,  gipsdan  ishlangan  buyumlar  harorati  70°C  gacha b o £lgan 
m axsus  quritish  b o £lmalarida  quritiladi.
Qurilish gipsidan asosan suvoq ishlari uchun ohak-gips qorish- 
m asi  tayyorlashda  va  b in ok orlik   d e ta lla n   ishlab  chiqarishda 
foydalaniladi.
Shuni  aytib  o £tish  m uhimki,  qurilish  gipsiga  hech  qanday 
qo £shimcha  aralashtirmay,  o £zini  sof  holda  ishlatish  m um kin, 
chunki  u   quriganda  yorilib  ketmaydi.  Ohak-gips  suvoq  qorish- 
m alarida  bir  hajm  gipsga  1—5  hajm  ohak  qo £shiladi,  natijada 
qorishmaning  tishlashishi  sekinlashib,  elastikligi  ortadi.
B og‘lovchi m oddani tejash va ohakning darz ketishini y o ‘qotish 
uchun  gips  va  ohak  aralashmasiga  1—3  hajm  qum   yoki  uning 
o £rnini bosadigan boshqa m odda (toshqol,  pem za,  y o g £och  qipig'i 
va  qirindi  singari  narsalar)  q o £shiladi.  Suvoq  qorishm asi  tayyor­
lashda qurilish gipsiga  ohak qo'shm asa ham  b o £ladi,  biroq  bunda 
tishlashishni  susaytiruvchi  biror  q o'sh im ch a  m odda  aralashtirish 
kerak.
O hak-gips  qorishmalari  ohak  qorishm asidan  tez  qotishi  va 
ancha  m ustahkam ligi  bilan,  gips  qorishm asidan  esa  elastikligi 
ham da  sekin  tishlashishi  bilan  farq  qiladi.  G ips  qorishm asini 
tayyorlashda  gil  ham   ishlatiladi.
Yuqorida aytib o £tilganidek, suvoqchilikda ohak va suvoq gipsidan 
iborat binokorlik qorishmalari ishlatiladi.  Ohak, odatda ohak xamiri 
ko£rinishida ishlatiladi, buning uchun u so£ndiriladi.  Ohakni so'ndirish
38

ekzotermik jarayon  bo‘lib,  bunda  m a’lum  miqdorda  issiqlik  ajralib 
chiqadi.  G ipsni kuydirish esa endotermik jarayon bo'lib,  bunda suv 
ajralib  chiqadi  va  issiqlik  yutiladi.  M ak-Enelli  gipsdan  cliiqadigan 
namdan  ohakni  gidratatsiyalashda,  ohak  gidratasiyasi  issiqligidan 
esa  gipsni  kuydirishdajuda  o ‘rinli  foydalangan.
Qurilish gipsidan turli gips va gips-beton  m ahsulotlari tayyor­
lanadi,  bular  quruq  suvoq,  devor  plitalari  va  panellar,  qavatlar 
orasiga q o ‘yiladigan detallar,  arxitektura-binokorlik m ahsulotlari, 
ventilyatsiya qutilari,  term oizolyatsiya plitalari va boshqalardir.
Qurilish  gipsining  rangi  oq  b o ‘lgani  uchun  u  su n ’iy  marmar 
va  b a ’zi  bir  b o 'y o q la r  h a m d a  b o ‘r  tayyorlash d a  h a m   ken g 
qoM lanilm oqda,  ku lo lch ilik d a   gipsdan  qoliplar  tayyorlanadi. 
Shuningdek,  k o ‘zgu  va  optik  shishalar  ishlab  chiqarishda  ham  
gips ishlatiladi.  G ips asbest va boshqa materiallar bilan aralashma 
holida  issiqlikni  o'tkazm aydigan  buyum lar  tayyorlashda  keng 
q o ‘llaniladi.
B u ndan  tashqari,  qurilish  gipsi  b in o   d evorlarinin g  ich k i 
tom onini suvashda,  naqqoshlikda va bezak buyumlar tayyorlashda 
keng ishlatiladi.  G ips o ‘tga chidamli bo'lganligi uchun undan binoni 
sham ollatuvchi qurilmalar,  lift kataklari va boshqalar tayyorlanadi.
Gipsni  tashish  va  saqlash. 
G ipsli  bog'Iovchilarni  tashish  va 
saqlashda ularga nam  ta ’sir etm asligi kerak.  Ochiq joyda gipsni bir 
o y d a n   o r tiq   s a q la s h   m u m k in   e m a s .  A k s  h o ld a ,  u n in g  
m u s ta h k a m lig i  20%   g a c h a   k a m a y a d i.  G ip s   s a q la y d ig a n  
om borlarning  pollari  y og‘ochdan  qurilgan  bo'lishi  kerak.
Yuqori mustahkamlikka ega boMgan  gips. 
Ikki  m olekula  suvli 
tabiiy gipstoshni  750—800°C haroratda pishirgandan so £ng tuyiladi 
va  unga  natriy  sulfat,  alyum iniy va boshqa tuzlar q o ‘shib,  yuqori 
m ustahkam   gips  olinadi.  Bunday  gips  sekin  qotuvchi,  am m o 
siqilishdagi  m ustahkam ligi  30  M P a  gacha,  rangi  esa  oq  bo'ladi.
Yuqori  m ustahkam   gips  olishning  ikkinchi  usuli  ham   bor: 
gipstoshni yuqori bosimli  (0 ,1 3—0,2  M Pa) bug'da  125°C haroratda 
pishirib,  yuqori  m ustahkamlikka  ega  b o ‘lgan  gips  olinadi.
Prof.  B.G.Skramtayev va G .G .Bulichevlam ing bu usuli b o ‘yicha 
gipstosh  germ etik  y op iq   q o zon g a  solinadi  va  to'yin g an   b u g‘ 
yordam ida 0,13  M Pa bosim  ostida pishiriladi,  ham da kukun qilib 
tuyiladi.  O lingan  gipsni  qotirish  uchun  suv  miqdori  60%  em as, 
balki,  4 0 —50%  b o ‘ladi.  B u n d ay  gip sn in g  7  kundan  keyingi 
m ustahkam ligi  15—40  M Pa ga yetadi.
Y uqori  m ustahkam   gips  juda  m uhim   inshootlar  qurishda, 
shuningdek, metallurgiya sanoatida qoliplar tayyorlashda ishlatiladi.
39

Angidrit sement. 
Tabiiy gipstoshni yoki angidritni 600—750°C 
da  pishirib,  s o ‘ng  tuyib,  havoda  qotadigan  b o g io v c h i  m odda  — 
angidrit sem ent olinadi.  Sem ent faolligini oshirish maqsadida unga 
katalizator  sifatidagi  q o ‘shilm alardan  ohak,  pishirilgan  dolom it, 
d om n a  tosh qoli  va yon u vch i  slanes  kuli  q o ‘shiladi.  Bu  sem entni 
akadem ik  P.P. B udnikov  ixtiro  etgan.
Angidrit sem ent sekin tishlashuvchi b og‘lovchidir. Tishlashish- 
ning  boshlanishi  1— 1,5  soatdan  keyin  boshlanadi,  oxiri  esa,  24 
soatgacha  davom   etad i,  u   gipsga  nisbatan  suvga  chidam lidir. 
Siqilishga m ustahkamligi b o'yicha 50,  100,  150 va 200 markalarga 
b o'lin ad i.  Z ich ligi  2 8 0 0 —2900  k g /m 3,  u yu m   tarzidagi  hajm iy 
m assasi  85 0 — 1100  k g /m 3,  zichlantirilgandagi  hajm iy  massasi 
1 2 0 0 - 1 5 0 0   k g /m 3.
K am   kuydiriladigan  gipsli  b o g ‘lo v ch i  m oddalardan  farqli 
ravishda angidritli sem entning hajmi qotayotganda kengaym aydi, 
gidravlik xususiyatlariga ega emas, nam havo muhitida juda tez qotadi. 
N a m lik d a   dastlabk i  q o tish d a n   k e y in ,  quruq  m u h itd a   yan a 
m ustahkam lanaveradi.  Q otgan  angidrit  sem en t  suvda  uzoq   vaqt 
turib  q olsa,  m ustahk am lik  darajasi  pasayadi,  keyin  quruqlik 
sharoitida uning  m ustahkam ligi  yana  ortaveradi.  Agarda angidrit 
sem entga faollashtiruvchi m odda sifatida dom na toshqoli qo'shilsa, 
uning suvga chidam liligi ortadi.
B inokorlik  qorishm alari  angidrit  sem en td an   tayyorlangan 
b o ‘lsa,  15  martagacha m uzlab erigan holda ham  sezilarli darajada 
buzilmaydi.  U yning choksiz to'shalmasi,  linoleum  osti to ‘shalmasi, 
turli  hil  suvoq  va  oraliq  qorishmalar,  organik,  anorganik  t o ‘l- 
dirgichli yengil betonlar,  o g ‘ir betonlar ishlab chiqarish,  shuning- 
dek, su n ’iy marmar tayyorlashda angidrit sem entdan foydalaniladi. 
Angidrit  sem entdan  ishlangan  konstruksiya  va  buyumlarni  havo 
nam ligi  60—70%  dan yuqori b o ‘lgan yerlarda  ishlatib b o ‘lmaydi.
Angidrit sem ent qorishma sifatida g £isht terishda,  suvoqchilikda, 
izolyatsiya  materiallari  ishlab  chiqarishda  va  beton  sifatida  esa 
in s h o o tla r n in g   su v  t a ’sir  e tm a y d ig a n   q is m la r in i  q u rish d a  
ishlatiladi.
Pardozbop gips (sement). 
Zararli aralashmalardan tozalangan 
gipstoshni  550—700°C   da  pishirib,  keyin  tuyish jarayonida  unga 
a ly u m in iy li  a c h c h iq to sh   q o 'sh ib ,  p a rd o zb o p   g ip s  (se m e n t) 
olinad i.  Pardozbop  gips  oq  rangli  b o ‘lib,  uning  nur  qaytarish 
koeffitsiyenti 90% dan kam bo'lm asligi kerak. Tishlashish  1  soatdan 
keyin  boshlanadi  va  12  soatgacha  davom   etadi.  U   100  dan  400 
gacha bo‘lgan markalarda chiqariladi. Qurilishda pardozbop qorishma
40

sifatida sun’iy marmar toshlari,  m e ’m orchilik va bezak buyumlari 
tayyorlashda foydalaniladi.
Yuqori haroratda pishirilib  (800— 1100°C)  mayda tuyilgan tabiiy 
gipstosh  yoki  angidrit  tuyilgan  bog'lovchilar  jum lasiga  kiradi. 
Gipstoshni pishirish jarayonida C a S 0 4 • 2 H 20  o ‘z tarkibidagi barcha 
suvni  yo‘qotib,  undagi  C a S 0 4  qisman  parchalanadi  va  gipsda  faol 
CaO  hosil  bo'ladi.  Bu  esa  b og‘lovchiga  katalizatorlarsiz  qotish 
xususiyatini  beradi.
Yuqori haroratda  pishirilgan  gips  100,  150 va  200  markalarda 
chiqariladi.  U ning  solishtirm a  massasi  2 ,8 —2,9  g /sm 3,  hajm iy 
massasi  9 0 0— 1100  k g /m 3.  Bu  gips  sekin  tishlashuvchan  bo'lib, 
boshqa  gipslarga  nisbatan  suvga  chidam lidir.
Qurilishda g ‘isht  terish,  suvoqchilik,  b eton  buyumlari ham da 
sun’iy  marmar  toshlari  tayyorlashda  ishlatiladi.
Gipsli bog‘lovchi  moddalardan 0 ‘zbekistonda keng foydalanish 
arxeologlarning ko'rsatishicha, V II—X  va X —X III  asrlarga t o ‘g ‘ri 
kcladi.  Bu davrda gips asosan g ‘isht terishda,  san’at koshonalarini 
yaratishda,  ganch va  alebastr toshlariga o ‘yib gullar solishda  k o ‘p 
ishlatilgan.  M a ’lu m k i,  gips  havoda  qotadigan  b o g ‘lovch id ir. 
Shunga ko‘ra odam lar gipsli b og‘lovchilarni ob -h av o,  suv —  nam  
ta’siriga  chidam liligini  va  m ustahkam ligini  oshirish  m aqsadida 
juda  ko‘p  turli  faol  q o ‘shilm alar  qo'shib  tajribalar  o'tkazilgan. 
M asalan,  gips  q o rish m a sin in g   p la stik lig i,  y o p ish u v c h a n lig i, 
shuningdek,  buyum ning  chidam liligi,  m ustahkam ligini  oshirish 
maqsadida  maxsus  o ‘sim lik yelim i  ishlatilgan.  G ipsning  ob -h avo 
ta’siriga chidam liligini oshirish maqsadida esa qorishmaga o'sim lik 
kuli,  tuyilgan  pista  ko'm ir,  g ‘isht  kukuni,  ohak  va  boshqalar 
q o 'sh ib ,  devorlar  q urishda,  su v o q c h ilik   va  m e ’m o rch ilik d a  
ishlatilgan.
0 ‘lkam iz  yuqori  sifatli  gips  b o g ‘lovchilari  ishlab  chiqaruvchi 
xom ashyo zaxiralariga juda boy.  Respublika tumanlarida ikki suvli 
tabiiy gips  (C a S 0 4 • 2 H 20 )   va  ganch,  shuningdek,  tabiiy  angidrit 
C a S 0 4  zaxiralari juda  ko‘p  tarqalgan.  G anch bilan  arziq  o ‘zining 
m ineralogik tarkibiga k o ‘ra,  sog‘  tuproqning  ikki  suvli  tabiiy gips 
aralashishidan tashkil topgan bir-biriga o ‘xshash jinsdir.  Ularning 
farqi  shundaki,  ganch  tabiatda  tosh  holatida,  arziq  esa  tuproq 
holatida uchraydi.
H ozir  respublikamizda  um um iy  hajmi  12  m in  tonnaga  yaqin 
25  xil gipsbop xom ashyo zaxiralari topilgan.  Bu gipsbop xom ashyo 
o ‘z in in g   m in e r a lo g ik   tarkibiga  k o ‘ra  k im y o v iy   to z a   ta b iiy  
gipstoshga  yaqin.  K im yoviy  toza  gipsda  SaO  m iqdori  32,56%  va
41

S 0 3  m iqdori  46,51%   b o is a ,  Farg‘ona,  S o ‘x,  Quvasoy,  S h o ‘rsuv, 
Q am ishboshi  kabi  tum anlardan  olinadigan  tabiiy  gipsda  o ‘rta 
hisobda  SaO  ning  m iqdori  32,9% ,  S 0 3  ning  miqdori  esa  45,2% 
ni  tashkil  etadi.
0 £zbekistonda  ishlatiladigan  barcha  gipsli  b og‘lovchilarning 
60—70%  ini qurilish gipsi tashkil etadi.  Respublikada ishlatiladigan 
k o ‘pgina  qurilish  gipslari  tez  qotuvchan.  Tishlashishining  bosh- 
lanishi  4 —5  daqiqa,  oxiri  esa  7 —8  daqiqaga  boradi.
M a ’lum ki,  yirik  o'lcham dagi  gips-beton  buyum larni  tayyor- 
lashda qorishmaning tishlashishini sekinlashtirish katta ahamiyatga 
ega.  Shu  m aqsadda  qorishm a  tayyorlanayotganda  unga  0,25% 
m iqdorda suyak yelim i  qo'shiladi.  Natijada qorishm aning  tishla- 
shishi,  o'rta  hisobda  5—6  marta  sekinlashadi,  plastikligi  ortadi, 
b u y u m   m u sta h k am ligi  esa   2 0 —24%  g a ch a   ortad i.  G ip sd a n  
ishlangan  nam unaning  suv  shim uvchanligi  26%  b o ‘lsa,  suyak 
yelim i  q o ‘shilgandan  s o ‘ng  bu  k o ‘rsatkich  6 —  9%  ga  kamayadi.
0 ‘rta  O siy o d a   k o ‘p  tarq algan  g a n c h   h a v o d a   q o ta d ig a n  
b o g ‘lovchi  m odda  b o ‘lib,  u  oddiy  qurilish  gipsidan  tarkibidagi 
tuproqning  k o ‘pligi  (2 0—40%)  bilan  farq  qiladi.  G a n ch   ham  
qurilish gipsi  singari  170— 180°C  haroratda  pishirib  olinadi,  ya’ni 
undagi ikki m olekula suvli gips yarim m olekulali holga keltiriladi. 
G an ch n in g sifati,  asosan,  undagi yarim  m olekulali gipsning yoki, 
boshqacha aytganda, xom ashyo tarkibidagi ikki  molekulali gipsning 
m iqdoriga  b o g iiq .  B unda  gipsnin g  m iqdori  qanchalik  ortsa, 
ganchning  sifati  shuncha  yuqori  b o ‘ladi.  H ozir  respublikamizda 
t o ‘rtta  korxona  ganch  ishlab  chiqarm oqda.
Tabiiy angidrit sement.  Respublikada yuqori sifatli tabiiy angidrit 
zaxiralarini juda  k o ‘p  tarqalganligi  havoda  qotadigan  b o g ‘lovchi 
angidrit  sem entini  k o‘p  m iqdorda  (pishirilgan  va  pishirilm agan 
xillari)  ishlab  chiqarish  im konini  beradi.
X o m ash yo   tarkibida  faol  m oddalarn ing  k o ‘p  b o ‘lishi  uni 
u m u m a n   p ish irm ay ,  faqat  m ex a n ik   y o ‘l  b ila n   qayta  ishlab 
m ustahkam ligi talab qilingan  ko'rsatkichli bog'lovchi m odda olish 
mumkinligi aniqlandi. Angidrit sem entning mustahkamligi qurilish 
gipsi mustahkamligiga nisbatan yuqori.  Bu sem entga ohak kukuni, 
p ortlan d sem en t  va  shu  kabi  faol  m oddalar  q o ‘sh ilsa,  un in g 
siqilishidagi m ustahkamligi  19,8—20,5  M Pa gacha yetadi.
Pishirm ay  tayyorlanadigan,  shuningdek,  talab  qilingan  m us- 
tahkamlikka ega b o ‘lgan angidrit sem entni  k o ‘plab ishlab chiqarish 
iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega.
42

9.  Oíta yuqori  haroratda  kuydiriladigan 
gips  (ekstrix-gips)
Ikki  m olekula suvli gips yoki  angidritni  800— 1000°C haroratda 
kuydirib  olingan  m ahsulot  tuyilsa,  ekstrik  gips  hosil  bo'Iadi.
0 ‘ta yuqori haroratda kuydirilgan gipsning angidrit sem entdan 
l'arqi  shundaki,  u   katalizatorsiz  ham   qotayeradi.  C hunki  gips 
ko'rsatilgan  haroratlarda  kuydirilganda  C a S 0 4  qisman  parcha- 
lanadi,  ya’ni  SaO erkin  holatda yoki  m C a S 0 4 •  nCaO k o‘rinishida 
kalsiy  sulfatning  asosiy  birikmalari  tarzida  ajralib  chiqadi.  Xuddi 
ana  shu  birikm alar  katalizatorlar  h isob lan ad i.  U lar  ishqoriy 
m uhitni  vujudga  keltiradi.  Natijada juda  katta  haroratda  kuydi­
rilgan  gipsning  eruvchanligi  yanada  oshadi  va  shu  bilan  ikki 
m olekula  suvli  gipsning  hosil  b o ‘lish  jarayoni  tezlashadi.  Ikki 
molekula suvli gips kristallarining hosil bo'lishi esa angidrit sem ent 
qotayotga
n
  vaqtdagidek  asosiy  qotish jarayoni  hisoblanadi.
1.  Tayyorlash  texnologiyash
0 ‘ta  yuqori  haroratda  kuydirilgan  gips  texnologiyasi  deyarli 
angidrit 
sement
  texnologiyasiga  o ‘xshaydi,  biroq  unga  nisbatan 
soddaroqdir,  chunki unga  katalizator q o ‘shilm aydi.  A sosiy  ishlab 
chiqarish operatsiyalariga gipstoshni  maydalash,  kuydirish va kuy­
dirilgan  m ahsulotni  kukun  h oligacha 
(asosan  zo'ldirli  te
gir- 
monlarda)  tuyish  asosiy  ishlab  chiqarish  jarayonlaridan  hisob ­
lanadi.
Angidrit  sem ent,  asosan,  nim   gaz  o ‘txonali  shaxta  pechlarda 
kuydiriladi.  Bunday hollarda kalsiy sulfidi  hosil b o ‘lmasligi  uchun 
pechda  oksidlantirish  m uhiti  yaratm oq lozim .  Chunki b og‘lovchi 
Каталог: Elektron%20adabiyotlar -> 24%20Кимё%20фанлар
24%20Кимё%20фанлар -> Toshkent kimyo-texnologiyainstituti sh. P. Nurullayev, A. J. Xoliqov, J. S. Qayumov analitik, fizikaviy va kolloid kimyo
24%20Кимё%20фанлар -> A. F. Maxsumov kimyo fanlari doktori, professor
24%20Кимё%20фанлар -> Iqtisod-moliya
24%20Кимё%20фанлар -> 24. Bog'lovchi moddalarning kimyoviy texnologiyasi. Otaqo'ziyev T.A, Otaqo'ziyev E.T.pdf [Alyuminatlar]
24%20Кимё%20фанлар -> Няниннивииник и н и н м н н в Й
24%20Кимё%20фанлар -> E. N. Lutfullayev, Z. N. Normurodov
24%20Кимё%20фанлар -> Kimyoviy texnologiya. Kattayev N.pdf [Angren oltin boyitish fabrikasi]
24%20Кимё%20фанлар -> S. M. Turobjonov, T. T. Tursunov, K. M. Adilova
24%20Кимё%20фанлар -> K. A. Ciiolponov, S. N. Am inov anorganik kimyo
24%20Кимё%20фанлар -> E. O. O r I p o V, A. O. N a s r u L l a y e V bioorganik kimyo


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling