MO’jiza kitob


Download 4.8 Kb.

bet1/16
Sana08.06.2018
Hajmi4.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

 
 
 
 
 
 
MO’JIZA KITOB 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

MATERIYA NIMA? 
 
Koinotning  istalgan  yerida  ma'lum  bir  fazoni  egallagan  narsa  materiya  deb 
ataladi. Materiyaning Qattiq, suyuq va gazsimon uchta ҳolati mavjud. 
Materiya,  shuningdek,organik  va  noorganik  turlarga  bo‟linadi.  O‟simliklar, 
hayvonlar  va  odamlar  tirik  materiya  namunalaridir.  O‟tin,  paxta  va  jundan 
tayyorlangan  kiyimlar,  grechixa  yormasi  ham  tirik  materiyaga  tegishli,  chunki  ular 
ham  bir  vaqtlar  qandaydir  tirik  mavjudotning  qismi  bo‟lgan.  Temir,  mis,  oyna,  suv, 
havo va hokozolar, noorganik materiyaga misol bo‟la oladi. 
Materiyaning  barcha  turlari,  ҳolati  yoki  shaklidan  qati    nazar,  atomlardan 
tashkil  topgan.  Atomlar  tarkibi  esa  markaziy  yadro  va  uning  atrofida  aylanuvchi 
elektronlardan iborat. Elektronlar doimo ҳarakatda bo‟lgan kichik elektr zarralaridir. 
Atomlar,  odamlar  uning  o‟lchamlarini  tasavvur  qila  olmaydigan  darajada  kichik 
bo‟lsa-da,  yadro  va  elektronlar  o‟rtasida  sezilarli  bo‟shliq  mavjud.  Ushbu  bo‟shliq 
atom tashkil topgan zarralarning umumiy hajmidan ancha kattadir. Demak, materiya, 
asosan,  bo‟shliqdan  tashkil  topgan!  U  odammi  yoki  g‟ishtli  devormi,  buning 
ahamiyati yo‟q. Agar sizning tanangizdan barcha bo‟shliqlar chiqarib tashlanib, faqat 
qattiq asosgina qoldirilsa, siz ushoqdekkina tabletka darajasida kichrayib qolasiz. 
Agar barcha atomlar bir xil bo‟lganida edi, materiya butun dunyoda faqat bir xil 
ko‟rinishga  ega  bo‟lar  edi.  Biroq  ular  yuzdan  oshiq  ko‟rinishga  egadir,  ularning  har 
biri alohida holda materiyaning eng oddiy ko‟rinishi — elementni tashkil etadi. Oltin, 
temir, yod, kislorod, mis sof ko‟rinishda alohida elementlardan iboratdir. 
Turli  atomlarning  kombinatsiyasidan  tashkil  topgan  va  bir-biri  bilan 
mustahkam  bog‟langan  materiya  modda  deb  ataladi.  Moddaning  eng  kichik  zarrasi 
molekula  deb  ataladi.  Atom  va  molekulalar  bir-biriga  qanchalik  yaqin  joylashsa, 
materiya shunchalik «zich» bo‟ladi. Materiya qanchalik zich bo‟lsa, shunchalik og‟ir 
bo‟ladi, shuning uchun ham oltin yog‟ochdan og‟irroqdir. 
Materiya  bir  (qattiq,  suyuq  yoki  gazsimon)  ҳolatdan  ikkinchi  ҳolatga  o‟tishi 
mumkin. Uni butunlay yo‟q qilib bo‟lmaydi, ammo energiyaga aylantirish mumkin. 
 
KOINOT NIMA? 
 
Bizni  o‟rab  turgan  butun  moddiy  dunyo,  shuningdek,  Yerdan  tashqarida 
bo‟lgan  kosmik  fazo,  sayyoralar  va  yulduzlar  Koinotni  tashkil  qiladi.  O‟z  hayoti 
davomida turli shakllarga kiradigan materiyaning boshi ham, adog‟i ham yo‟q. 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

Ko‟pchilik  munajjimlar,  Koinot  bundan  15  000  mlrd.  yil  muqaddam  sodir 
bo‟lgan  kuchli  portlash  natijasida  vujudga  kelgan,  deb  hisoblaydi.  Olimlar  «Katta 
Zarba»  deb  ataydigan  bu  kuchli  portlash  qaynoq  gazlarni  turli  tomonlarga  haydab 
yubordi  va,  nihoyat,  o‟sha  gazlardan  galaktikalar,  yulduzlar  va  sayyoralar  tashkil 
topdi. 
Koinotning chek-chegarasi bo‟lmasa kerak. Boz ustiga, u tobora kengaymoqda, 
ya'ni  uni  tashkil  etuvchi  galaktikalar,  yulduzlar  va  quyosh  sistemalari  o‟z  o‟rnini 
o‟zgartirib, barcha yo‟nalishlar bo‟yicha markazidan uzoqlashib bormoqda. Hatto eng 
zamonaviy  astronomik  vositalarning  ham  butun  Koinotni  qamrab  olishga  kuchi 
yetmaydi.  Vaholonki,  ular  bizdan  2  milliard  yorug‟lik  uzoqligida  bo‟lgan  yulduzlar  
nurini  ham    ilg‟ash  quvvatiga  ega.  Balkim,  o‟sha  yulduzlar  so‟nib  ketgan  bo‟lishi 
mumkin, lekin teleskop ularni ko‟radi (sababi, ularning shu'lasi Yerga yetib kelgunga 
qadar milliardlab yillar o‟tadi). 
Koinotning  kattaligi  qancha?  U  shu  darajada  kattaki,  munajjimlar  uning 
ko‟lamini yorug‟lik yillari bilan o‟lchashga majbur bo‟lishadi. Yoruglik yili yorug‟lik 
bir  yil  davomida  bosib  o‟tadigan  masofani  anglatadi.  Yorug‟lik  sekundiga  300  000 
(186 000 mil) kilometr tezlik bilan harakat qiladi. Shunga asosan, bir yorug‟lik yili 9 
500 000 mln. km.ga teng. 
 
KOINOT CHEKSIZMI? 
 
Odamzot  Koinotning  haqiqiy  o‟lchamlarini  tasavvur  qilishi  qiyin.  Biz  uning 
nechog‟li katta ekanini bilmaymiz, binobarin, qanchalik masofaga cho‟zilib ketganini 
tasavvur qilishimiz ham qiyin. 
Agar biz Yerdan uzoqlasha boshlasak, buning sababini anglab yetamiz. Yer — 
Quyosh  sistemasining  kichik  bir  zarrasi.  Quyosh  sistemasiga  uning  atrofida 
aylanadigan sayyoralar, kichik sayyoralardan iborat asteroidlar va meteorlar kiradi. 
Bizning  butun  Quyosh  sistemamiz  o‟z  navbatida  «galaktika»  deb  ataluvchi 
boshqa bir katta sistemaning kichik  qismidir. Galaktika million-million yulduzlardan 
tashkil  topgan  bo‟lib,  o‟sha  yulduzlarning  ko‟pchiligi  bizning  Quyoshimizdan  ancha 
kattadir va o‟z quyosh sistemalariga ega. 
Shunday  qilib,  biz  Somon  yo‟li  deb  ataydigan  va  kechalari  kuzatadigan 
galaktikadagi  yulduzlarning  barchasi  «quyoshlar»dir.  Ularning  o‟rtasidagi  masofa  
kilometrlar bilan emas,yoruglik yillari bilan o‟lchanadi. Yorug‟lik bir yil davomida 9 
500  000  000  000  km  masofani  bosib  utadi.  Bizga  eng  yaqin  va  yorqin  yulduz 
bo‟lmish  Sentavr  Alfasi  Yerdan  46  000  000  000  000  km  uzoqlikda  joylashgan.  O‟z 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

navbatida  bizning  galaktikamiz  ham  undan-da  kattaroq  sistemaning  kichik  bir 
bo‟lagidir. 
Bundan boshqa yana millionlab galaktikalar mavjud bo‟lib, ulardan eng yaqini 
bilan  bizning  galaktikamiz  o‟rtasidagi  masofa  2  000  000,  eng  uzog‟i  bilan  bizning 
galaktikamiz  o‟rtasidagi  masofa  esa  trillionlab  yorug‟lik  yillariga  tengdir.  Bularning 
barchasi  bizga  ma'lum  bo‟lgan  Koinotning  faqat  bir  bo‟lagidir.  Haqiqatda  esa  uning 
o‟lchamlari bundan ham katta bo‟lishi mumkin! 
Munajjimlarning  fikri  ham  shunday.  Asosiy  muammo  Koinotning  aynan 
qanchalik katta ekanini bilishdadir. 
Olimlar  bu  savolga  javob  topishga  harakat  qilganda,  fazoning  o‟ziga  xos 
xususiyatlarini hisobga olishlariga to‟g‟ri keladi. Zamonaviy nazariyalarga ko‟ra, fazo 
o‟z  atrofida  egila  boradi.  Buning  ma'nosi  shuki,  fazoning  «tashqarisi»ga  chiqish 
mumkin  emas,  chunki  siz  ma'lum  bir  chiziq  bo‟ylab  oldinga  qanchalik  harakat 
qilmang, u, baribir, egilib, fazo «ichida» qolib ketaveradi. 
Uning  qanday  yuz  berishini  quyidagi  misol  yordamida  tushuntirish  mumkin. 
Moskvadan Vladivostokka ma'lum bir balandlikda uchayotgan samolyot Yerning egik 
yuzasini takrorlovchi yoy shaklini hosil qiladi. Agar u to‟g‟ri chiziq bo‟ylab uchganda 
edi,  manzilga  yetadigan  masofani  bosib  o‟tganida  bir  necha  ming  kilometr 
balandlikka chiqib ketgan bo‟lardi. 
Munajjimlarning fikricha, fazodagi har qanday harakat xuddi shu holatda sodir 
bo‟ladi,  yagona  farqi  shundaki, fazoning  egilishi  o‟ta  murakkab  hodisadir.  Uni  biror 
surat  yoki  model  yordamida  tasvirlab  bo‟lmaydi,  faqat  oliy  matematika  qonunlari 
yordamida hisoblab chiqish mumkin. 
 
NECHTA GALAKTIKA BOR? 
 
Butun  Koinot  bo‟ylab  sochilib  ketgan  yulduzlar  g‟uj-g‟uj  to‟plangan  yerlar 
galaktika  deb  ataladi.  Bizning  Quyosh  esa  Somon  Yo‟li  galaktikasidagi  yulduzdir. 
Ushbu  galaktikada  ham  milliardlab  yulduzlar  bor.  Yorug‟lik  galaktikamizning  bir 
burchidan  ikkinchi  bir  burchiga  yetib  borishi  uchun,  taxminan,  yuz  ming  yil  kerak 
bo‟ladi. (yorug‟lik bir yilda 9 500 000 000 000 kilometr masofani bosib o‟tadi!) 
Munajjimlar  teleskoplar  yordamida  bizning  galaktikamizdan  boshqa  yana 
millionlab  galaktikalar  borligini  aniqlashgan.  Bizga  ma'lum  galaktikalarning  3  turi 
ma'lum.  Somon  Yo‟li  kabi  spiral  ko‟rinishiga  ega  bo‟lgan  galaktikalar  spiralsimon 
galaktikalar deb ataladi. Ularning eng yaqini, taxminan, Yerdan ikki million yorug‟lik 
yili  uzoqlikda  joylashgan.  Bu  Andromeda  burjidagi  katta  spiralsimon  galaktikadir. 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

Kuzatiladigan eng yorqin galaktikalarning 17 foizga yaqinini ellipssimon galaktikalar 
tashkil  etadi  (ellips  cho‟zinchoq  aylanadi,  ya'ni  tuxumga  o‟xshaydi).  Bunday 
galaktikalar,  asosan,  yulduzlardan  tashkil  topgandir.  Ularda  gaz  va  changlar  oz 
miqdorda  bo‟lishi  yoki,  umuman,  bo‟lmasligi  ham  mumkin.  Ba'zi  galaktikalar 
noto‟g‟ri  galaktikalar  deb  ataladi,  chunki  ularning  muayyan  shakli  yo‟q.  Bunday 
galaktikalar  yulduzlardan, chang  va  gazlardan  tashkil  topgandir. Somon  Yo‟liga  eng 
yaqin ikki galaktika noto‟g‟ri galaktikalar turkumiga mansub. 
Shu  bilan  bir  qatorda,  bir  nechta  kichik  galaktikalar  ham  mavjud,  ular 
«mittivoylar»  deb  ataladi.  Ulardan  eng  kichiklarining  o‟lchami  bir  necha  yuz 
yorug‟lik yiliga teng bo‟lib, bir necha ming yulduzlardan tashkil topgan. 
Koinotda katta galaktikalarga nisbatan « mittivoylar» ko‟p bo‟lishi ehtimoldan 
xoli emas. 
Galaktikalar  bir-biridan  yuz  minglab  yoruglik  yili  uzoqda  joylashgan.  Ular, 
odatda, guruh-guruh yoki klasterlar  holida mavjuddir. Guruh yoki klasterlar bir necha 
o‟ndan tortib ko‟p ming galaktikalardan iborat. 
Kuzatish  mumkin  bo‟lgan  eng  uzoq  klasterlar  bizning  Somon  Yo‟li 
galaktikamizdan trillionlab yorug‟lik yili olisda joylashgan. 
Yerdan  shu  darajada  uzoq  galaktikalar  borki,  ulargacha  bo‟lgan  masofani 
tasavvur  qilishning  o‟zi  nihoyatda  qiyin.  Shuning  uchun  ham:  «Koinotda  nechta 
galaktika bor?» degan savol jumboqligicha qolaveradi. 
TUMANLIK NIMA? 
 
Agar kitoblarda katta spiral, girdob va bulut ko‟rinishidagi tasvirlarga ko‟zingiz 
tushgan bo‟lsa, shunga o‟xshash manzarani osmonda ham ko‟raman, deb ovora bo‟lib 
yurmang. Aksariyat tumanliklarni teleskop yordamisiz ko‟rib bo‟lmaydi. «Tumanlik» 
so‟zining paydo bo‟lishiga sabab munajjimlar avvallari zaif teleskoplar bilan osmonni 
kuzatishganda,  ularning  ko‟ziga  olisdagi  g‟uj-g‟uj  yulduzlar  yoki  chang  va  gazlar 
tumanli dog‟lar bo‟lib ko‟ringan. 
Tumanlik  ikki  xil  bo‟ladi:  galaktika  tumanligi,  galaktikalardan  tashqaridagi 
tumanlik.  Galaktika  tumanligini  bizning  galaktikamizda  (Somon  Yo‟li)  ham  ko‟rish 
mumkin.  Ular  chang  va  gazdan  iborat.  Galaktikalardan  tashqaridagi  tumanliklar 
bizning galaktikamizdan tashqarida joylashgan. Ular, asosan, yulduzlardan iborat. 
2  mingga  yetar-yetmas  galaktika  tumanliklari  bor.  Demak,  sizu  bizga  ma'lum 
bo‟lgan  tumanliklarning  aksariyati  bizning  galaktikamizdan  tashqarida  joylashgan. 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

Ularning  miqdori  qancha?  Somon  Yo‟lidan  tashqaridagi  fazoda  millionlab 
tumanliklar bo‟lishi mumkin. 
Galaktikalardan 
tashqaridagi 
tumanliklar 
«koinot 
orolchalari» 
yoki 
«galaktikalar» deb ataladi. Buning ma'nosi shuki, agar kimdir bizning galaktikamizni 
ham o‟sha tomonlardan kuzatsa, u ham tumanlikka o‟xshab ko‟ringan bo‟lur edi. 
Galaktikalardan  tashqaridagi  tumanliklar  turli  xil  ko‟rinishlarga  ega.  Ba'zilari 
—  noto‟g‟ri  yoki  ellips  shaklida.  Ularning  aksariyat  ko‟pchiligi  spiralsimon 
tumanliklardir.  Bizning  galaktikamizga  o‟xshash  spiralsimon  galaktikalar  ko‟plab 
yulduzlar,  katta  gaz  bulutlari  va  chang  bilan  to‟lgan  bepoyon  mintaqalardan  iborat. 
Odatda,  tumanlikning  yadrosi  bo‟ladi  va  undan  spiral  shaklidagi  syuxlar  atrofga 
tarqaladi.  Andromeda  tumanligi  Yerga  eng  yaqin,  eng  bepoyon  va  eng  yorqin 
tumanlikdir.  U  bizning    Quyoshga  nisbatan  1  500  000  000  marta  ko‟p  yorug‟lik 
ajratib chiqaradi! 
 
YULDUZLAR QANDAY PAYDO BO’LGAN? 
 
Avvalo,  yulduzlarning  o‟zi  nima?  Yulduz  cho‟g‟  bo‟lib  qizigan  gazlardan 
iborat  katta  shardir.  Yulduzlar  tarkibida  katta  miqdordagi  vodorod  bor  va  u  asosiy 
energiya  manbaidir.  Yulduzlar  tarkibida,  shuningdek,  geliy,  azot,  kislorod,  temir,  
nikel  va  rux  kabi  boshqa    kimyoviy  elementlar  ham  bor.  Yulduzlarning  barcha 
elementlari gazsimon holatdadir. 
Yulduzlar  chang  va  gazlarning  koinot  bo‟ylab  harakat  qilayotgan  zich 
bulutlaridan  hosil  bo‟ladi.  O‟sha  bulutning  ichidagi  behisob  gazsimon  zarralar  bir 
yerga  to‟plana  borishi  natijasida  yulduz  hosil  bo‟ladi.  Aylanayotgan  zarralar  o‟ziga 
boshqalarini    ham  birlashtirib  oladi,  u  asta-sekin  kattalasha  boradi  va  tortish  kuchi 
ham o‟sadi. Zarralar katta gaz sharini tashkil qiladi. 
Shar  kattalashgani  sayin  zichlashadi  va  uning  ichidagi  bosim  orta  boradi. 
Nihoyat,  bosim  shunday  bir  darajaga  yetib,  gazning  temperaturasi  ko‟tariladi  va 
o‟zidan  yorug‟lik  chiqara  boshlaydi.  Sharning  ichidagi  bosim  va  temperatura  juda 
yuqori darajaga yetgandan so‟ng termoyadro reaksiyalari yuz bera boshlaydi. Gazlar 
yulduzlarga  aylanadi.  Buning  uchun  qancha  vaqt  kerak  bo‟ladi?  Millionlab  yillar 
kerak bo‟lsa ajab emas. 
Agar  yulduz  hosil  bo‟lishi  uchun  katta  miqdordagi  modda  bir  joyga  yig‟ilsa, 
o‟sha  yulduz  katta,  yorqin  va  issiq  bo‟ladi.  Agar  u  issiq  yulduz  bo‟lsa,  uning 
termoyadro yonilg‟isi 100 000 000 yil yorug‟lik chiqarishiga yetadi. Agar yulduz oz 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

miqdordagi moddadan hosil bo‟lsa, u kichik, xira va sovuq bo‟ladi. Uning yonilg‟isi 
juda sekinlik bilan yona boradi va u milliardlab yillar yorug‟lik taratishi mumkin. 
Bizning  Quyosh  o‟rtacha  kattalikdagi  yulduzdir.  U  Yerga  nisbatan  1  300  000 
marta kattadir. 
 
NEGA YULDUZLAR O’ZIDAN YORUG’LIK CHIQARADI? 
 
Yulduzlar,  nurini  o‟zida  aks  ettiradigan  va  shu  tufayligina  yorug‟  bo‟lib 
ko‟rinadigan  sayyoralar  va  ularning  yo‟ldoshlaridan  farqli  o‟laroq,o‟zidan  nur 
tarqatadigan  katta  gaz  sharlaridir.  Masalan,  Oy  shu'lasi  Quyosh  nurining  aksidan 
boshqa narsa emas. Yana bir farq shundaki, bizga yulduzlar miltillayotganga o‟xshab 
ko‟rinadi,  ammo  sayeralar  yorug‟ligi  miltillamaydi.  Yulduzlar  miltillashiga  sabab 
bo‟lgan narsa Yer atmosferasida turli moddalarning mavjudligidir. 
Quyosh  ham,  unchalik  katta  yoki  yorqin  bo‟lmasada,  yulduzdir.  Boshqa 
yulduzlar  bilan  taqqoslaganda,  u  o‟rtacha  kattalikdadir.  Millionlab  yulduzlar 
Quyoshdan kichik bo‟lishi barobarida yana shunchasi undan ancha kattadir. Shunday 
yulduzlar  ham  borki,  ular  Quyosh  o‟rnida  bo‟lganida  Yer,  Mars,  ҳatto,  Yupiter 
orbitasini  ham  o‟z  ichiga  qamrab  olishi  mumkin  edi.  Ammo  ular  bizdan  juda  olisda 
joylashgani uchun ko‟zimizga kichik bir nuqta bo‟lib ko‟rinadi. 
Qadimgi  yunon  munajjimlari  zamonidan  beri  yulduzlar  kattaligiga  qarab,  bir 
necha guruhlarga bo‟linadi. «Kattalik» deganda, yulduzlarning katta-kichikligi emas, 
aksincha,  ularning  yorqinligi  ko‟zda  tutiladi.  Bundan  tashqari,  yulduzlar  o‟z 
spektrlariga  ko‟ra  ham,  boshqacha  aytganda,  o‟z  yorug‟lik  tulqinlari  uzunligi  bilan 
ham  bir-biridan  farq  qiladi.  Munajjimlar  u  yoki  bu  yulduzning  spektrini 
urganayotganda,  o‟sha  yulduzning  o‟ziga  xos  xususiyati,  temperaturasi  va  hatto 
kimyoviy tarkibi to‟g‟risida ham qimmatli ma'lumotlar yig‟ishadi. 
 
YULDUZLARNING YORQINLIGI QANDAY FARQLANADI? 
 
Osmonga boqqanimizda, biz yulduzlarni bir-biridan unchalik farqlay olmaymiz. 
Faqat  ayrimlari  kattaroq  va  boshqalariga  nisbatan  yorqinroq  ko‟rinadi,  xolos.  Aslida 
esa ular bir-biridan keskin farq qiladi, ular o‟rtasidagi tafovut nihoyatda kattadir. 
Agar  yulduzlarni  spektrlariga  ko‟ra  guruhlarga  ajratadigan  bo‟lsak,  ko‟kdan 
tortib qizilgacha bo‟lgan yulduzlar qatori vujudga keladi. 
Ko‟k  yulduzlar  eng  issiq  va  yorqindir.  Ular  yuzasidagi  temperatura  Selsiy 
shkalasi  buyicha  400  000  darajani  tashkil  etadi.  Quyosh  yuzasidagi  temperatura  esa 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

Selsiy  shkalasi  bo‟yicha,  taxminan,  6000  darajadir.  Eng  sovuq  yulduzlar  qizil  tusda 
bo‟ladi.  Ularning  temperaturasi  —  Selsiy  shkalasi  bo‟yicha  2500  daraja  atrofida, 
ularning  yorug‟ligi  ko‟k,  oq  yoki  sariq  yulduzlarniki  singari  yorqin  emas. 
Shuningdek, ko‟plab butunlay o‟ziga xos yulduzlar ham bor: ular sirasiga qora o‟pqon 
deb  atalmish  neyron  yulduzlarni  va  hokozolar  kiritish  mumkin.  Qora  o‟pqonlar 
mutlaqo o‟zidan yorug‟lik chiqarmaydi. 
Yulduzlarni yorqinligiga qarab bir-biridan ajratish uchun qadimgi yunon olimi 
Gipparx muomalaga kiritgan yulduz kattaligi degan tushuncha bor. Aynan yorqin nur 
taratuvchi yulduzlar bir xil kattalikka mansubdir. Birinchi kattalikdagi yulduzlar eng 
yorqin  yulduzlar  hisoblanadi.  Ular  ikkinchi  kattalikdagi  yulduzlardan  2,5  barobar, 
ikkinchi  kattalikdagi  yulduzlar  esa  uchinchi  kattalikdagi  yulduzlardan  2,5  barobar 
yorqinroqdir  va  hokozolar.  Oddiy  ko‟z  bilan  1—6  kattalikdagi  yulduzlarni  ko‟rish 
mumkin, lekin ularning miqdori yulduzlarning jami miqdori bilan taqqoslaganda, juda 
ozdir.  Shuni  ham  unutmaslik  kerakki,  yulduz  kattaligi  yoki  ko‟z  ilg‟aydigan  yulduz 
kattaligi ularning yorqinligini ham, ҳaqiqiy o‟lchamlarini ham bildirmaydi, aksincha, 
ularni Birdan kuzatayotgan odam ko‟z o‟ngidagi yorqinlikni anglatadi, xolos. 
 
ENG YORQIN YULDUZ QAYSI? 
 
Biror marta osmondan eng yorqin yulduzni topishga urinib ko‟rganmisiz? 
Osmondagi yulduzlar ko‟zingizga son-sanoqsizday ko‟ringan bo‟lsa ajab emas. Lekin 
teleskopsiz 6000 ga yaqin yulduzni ko‟rish mumkin, ulardan 1500 tasi Janubiy yarim 
shar ustida bo‟lib, Shimoliy yarim shardan ko‟rinmaydi. 
Bundan  2000  yil  oldinoq  yunon  munajjimlari  yulduzlarni  yorqinligiga  qarab 
kattalikka  va  sinflarga  ajratishgan.  Teleskop  paydo  bo‟lishidan  oldin  yulduzlarning 
olti  kattaligi  yoki  sinfi  mavjud  edi.  Birinchi  kattalikdagi  yulduzlar  eng  yorqinlari, 
oltinchi  kattalikdagilari  esa  eng  xiralari  edi.  Oltinchi  kattalikdagi  yulduzlardan 
kichiklarini teleskopsiz  ko‟rib  bo‟lmaydi. Bugungi kunda  zamonaviy  teleskoplar  21-
kattalikdagi yulduzni ham suratga olish imkonini beradi. 
Bir  kattalikdagi  yulduzning  yorqinligi  undan  oldingi  kattalikdagi  yulduz 
yorqinligidan  2,5  barobar  kamdir.  Birinchi  kattalikdagi  yulduzlar  soni  22  tadir, 
ulardan eng yorqini Sirius bo‟lib, u 1,5 kattalikka ega. Ushbu yulduz oddiy ko‟z bilan 
ko‟rish  mumkin  bo‟lgan  eng  kichik  yulduzdan  1000  martadan  oshiqroq  darajada 
yorqindir. 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

Yulduzlarning kattaligi yoki sinfi qanchalik past bo‟lgani sari ularning miqdori 
shunchalik ko‟pdir. Agar birinchi kattalikdagi yulduzlar soni, bor-yo‟g‟i, 22 ta bo‟lsa, 
20-kattalikdagi yulduzlar soni milliardga yaqin. 
 
YULDUZLAR KUNDUZI QAYERGA G’OYIB BO’LADI? 
 
Yulduzlar na kechasi, na kunduzi hech qayerga g‟oyib bo‟lmaydi. Quyosh nuri 
yulduzlarnikidan  bir  necha  barobar  kuchli  bo‟lgani  uchun  ham  na  Oy  va  na 
yulduzlarni  biz  kunduzi  ko‟ra  olmaymiz.  Quyoshning  bizga  yaqinligi  yulduzlarni 
kunduzi ilg‟ashimizga imkon bermaydi. 
Osmonni  Quyosh  botayetganda  kuzatish  juda  maroqli:  qani,  qaysi  yulduz 
birinchi  bo‟lib  paydo  bo‟lar  ekan?  Tun  qorong‟isidagi  eng  yorqin  yulduzlar  aynan 
Quyosh botgandan so‟ng ilk paydo bo‟lganlari ekanini ilg‟ab olish qiyin emas. 
 
OSMONDA NECHTA YULDUZ BOR? 
 
Bu  savolga  xech  kim  aniq  javob  bera  olmasa  kerak.  Yerdagi  eng  kuchli 
teleskoplar bilan ham yulduzlarning barchasini ko‟rish mumkin emas. Barchamizning 
uyimiz  bo‟lmish  Yer  (yulduz  ham  emas!),  bor-yo‟g‟i,  kichik  bir  sayyora  bo‟lib,  u 
o‟rtacha kattalikdagi yulduz  — Quyosh atrofida aylanadi. Quyosh esa o‟z navbatida 
Somon  Yo‟lidagi  kichik  bir  yulduzdan  boshqa  narsa  emas.  Bizning  galaktikamizda 
bunday  million-million  yulduzlar  bor.  Bundan  tashqari,  Somon  Yo‟lining  o‟zi 
Koinotdagi  ming-minglab  galaktikalardan  biridir.  Ming-minglab  galaktikalardan 
bittasi bo‟lgan bizning galaktikamiz ham shu darajada bepoyonki, juda katta tezlikka 
ega bo‟lgan yorug‟lik uning bir chekkasidan ikkinchi bir chekkasiga yetib borguncha 
ming  yillar  vaqt  o‟tadi.  Shunday  ekan,  biz  osmondagi  yulduzlar  sonini  xech  qachon 
aniq hisoblab chiqa olmaymiz. Lekin savolga quyidagicha javob berish ham mumkin: 
yulduzlar soni shu darajada ko‟pki, ularning miqdorini tasavvur ham qilib bo‟lmaydi. 
 
YULDUZLARGACHA BO’LGAN MASOFA UZOQMI? 
 
Koinotda shunday yulduzlar borki va ular bizdan shu qadar olisda joylashganki, 
ulargacha bo‟lgan masofani aniqlashning ham, ularni sanab sanog‟iga yetishning ham 
imkoni yo‟q. Eng yaqin yulduz Yerdan qanchalik uzoqda joylashgan? 
www.kitob.uz saytida elektron kitoblar, audio ertaklar, darsliklar mavjud

Yerdan  Quyoshgacha  bo‟lgan  masofa  150  000  000  kilometrdir.  Yorug‟lik 
sekundiga  300  000  kilometr  tezlik  bilan  harakatlanishini  hisobga  olsak,  u  Quyosh 
bilan Yer o‟rtasidagi masofani bosib o‟tishi uchun 8 minut kerak bo‟ladi. 
Bizga eng yaqin yulduzlar Sentvbr Proksimasi va Sentavr Alfasidir. Ular bilan 
Yer  o‟rtasidagi  masofa  Yer  bilan  Quyosh  o‟rtasidagi  masofadan  270  000  marta 
uzundir,  ya'ni  Yerdan  bu  yulduzlargacha  bo‟lgan  masofa  150  000  000  kilometrlik 
masofadan 270 000 marta uzundir! 
Yulduzlargacha  bo‟lgan  masofa  nihoyatda  olis  bo‟lgani  tufayli  uni  o‟lchash 
uchun  maxsus  birlik  ishlab  chiqishga  to‟g‟ri  kelgan.  Bu  birlik  yorug‟lik  yili  deb 
ataladi.  Bu  yorug‟lik  bir  yilda  bosib  o‟tadigan  masofaga  tengdir,  ya'ni  taxminan  10 
trillion  kilometrni  (10  000  000  000  000  km)  tashkil  etadi.  Eng  yaqin  yulduzgacha 
bo‟lgan masofa bu ko‟rsatkichdan 4,5 marta ko‟pdir. 
Osmondagi  yulduzlardan  6000  tasini  oddiy  ko‟z  bilan,  teleskop  yerdamisiz 
kuzatish mumkin. 


Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling