Namangan davlat universiteti e. Kenjayev qadimgi dunyo tarixi


Download 1.87 Mb.
Pdf ko'rish
bet40/53
Sana08.12.2019
Hajmi1.87 Mb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   53

Adabiyot  va san’at 

Shaq va Yunon ma’daniyatini o’zaro ta’sirida 

Bobil va Misrda tarixshunoslikning rivoji ko’zga 

tashlanadi. Er.avv. III asrning I yarmida bobillik kohin 

Beroesning “Xaldeya tarixi”  va misrlik kohin 

Manefonning “Misr tarixi” nomli asarlari yaratildi. 

Har ikkala asar ham yunon tilida bo’lsada, maxalliy 

manbalar aosida yozilgan edi.  

Afsuski ikkala asardan ham bizgacha faqat ayrim 

parchalar  etib  kelgan.  Manefon  asarida  esa, 

fir’avnlarning  eng  qadimgi  zamonlardan  to 

Iskandargacha  podsholar  sulolalarini  xronologik 

ro’yxati berilgan. 

Ellin  davrida  fan  sifatida  adabiyotshunoslik 

kurtaklaridan   filologik tanqid, Gomerdan boshlab 

klassik mualliflar asarlarini asl nusxalarini qayta 

tiklash va sharxlash shaklida yuzaga keladi. Filologlar 

mantiqiy asosda yunon grammatika tizimini ishlab 

chidilar. 

Iskandariya museyoni yunon adabiyotining muhim 

markazi bo’lib qoldi. Bu erda va boshqa joylarda rivoj 

topgan adabiy oqim “Iskandariya adabiy oqimi” deb 

nom olgan. Bu ellin jamiyati yuqori tabaqasining 

kayfiyatini  ifodalagan  poeziya  edi.  Iskandariya 

shoirlarining boshlig’i Kallimax edi. U museyon 

kutubxonasining mudiri va taxt vorisining tarbiyachisi 

edi. Kalllimax  kutubxona katalogini tuzdi.  Shu bilan 

birga Kallimax   mifologik, tarixiy va adabiy 



 

680 


mavzularda yozilgan hajm jihatidan kichik – kichik 

she’rlar muallifidir. 

Kallimaxning  kichik  zamondoshi  Feokrit  

Iskandariyadagi eng taniqli shoir edi. U kichik – 

kichik lirik – dramatik poema g’oyalar muallifi bo’lib 

tarixga kirdi. Kallimax o’z asarlarida qishloq va 

shahar hayotining tinch manzaralarini ideallashtirgan, 

cho’ponlar hamda shaharlik erkak va ayollarning 

hissiy kechinmalarini madh etuvchi nozik lirikdir. 

Iskandariya poeziyasidan tashqari, ellin davrida 

yangi attika komediyasi katta ahamiyat kasb etdi. 

Attika komediyaning asosiy vakili   Menandr edi. 

Misrda topilgan papirus o’ramlari tufayli uning 

komediyalari  bizga  ma’lum  bo’ldi.  Menandr 

komediyalari syujeti oilaviy, maishiy, dramalardan 

iborat.  Menandr  komediyalari  baxtiyorlik  bilan 

tamomlandi. 

Ellin davrida tasviriy san’at ajoyib yutuqlarga 

erishdi. Bu davrda yunon va sharq an’analari bilan 

qo’shilgan anchagina arxitektura yodgorliklari bunyod 

etilgan. Xashamat va ulug’vorlikka intilish ularning 

ko’plari uchun xos bo’lgan xususiyat harakterlidir. 

Haykaltaroshlik san’ati bu davrda ancha ravnaq 

topgan edi. Ammo uning mazmuni klassik davr 

an’analaridan  farq  qildi.  Ma’budalar  va 

qahramonlarning 

ideallashtirilgan 

va 


umumlashtirilgan haykallari orqaga  surilib tabiiy 

tarzda  gavdalantirilgan  va tasvirlangan  shaxsning 



 

681 


individualligi yaqqol ko’rsatilgan portretlar oldingi 

qatorga o’tdi. Ellin davrning haykaltaroshlari yaratgan 

yakka va guruh tarzidagi haykallarda jismoniy va 

ruhiy azob, kurash, g’alaba, o’lim tasvirlab ko’rsatilar 

edi. 

Peyzajni fan sifatida tasvirlab unda yoki uning 



o’rtasida asosiy syujetni aks ettirish haykaltaroshlikda 

yangilik edi. Bu usul klassikaga ma’lum emas edi. 

Shu bilan bir qatorda haykaltaroshlikda dabdabali 

yo’nalish   mavjud bo’lib, u ellin hukmdorlarni 

haykallar  soyasida  namoyon  bo’lardi.  Ellin 

haykaltaroshligida er. avv. IV asrning ulug’,  mohir 

ustalariga borib taqaladigan bir necha yo’nalishni 

ko’rish mumkin. Afinada va Iskandariya Praksitelga 

borib taqaladigan san’at asarlarini tomosha qilish 

uchun  kiruvchi o’ziga to’q  kishilarning didiga 

mo’ljallangan  san’at asarlarini ko’rishi mumkin edi. 

Afroditaning  va  boshqa  ma’budalarning 

yalang’och haykallari bu yo’nalishga xos xususiyatdir. 

Dramatizmda to’la Pergam maktabi Skopasga borib 

taqalafi. Pergam mexrobining friz mazkur maktabni 

ajoyib  yodgorligi  bo’lib,  unda  ma’budlarning 

gigantlar bilan kurashi tasvirlanadi. Bu pergam va 

boshqa ellin davaltlarining   jangovor galat (kel’t)  

qabilalari bilan olib borgan og’ir kurashlarining ramzi 

edi.  Rodos mashhur haykaltaroshlik maktabi Asippga 

borib taqaladi.  Bu  maktabda  asosan  haykallar 

baquvvat atletlarning  tasvirlaridan iborat. 



 

682 


 

Tayanch iboralar 

 Serapis, Frigiya ma’budasi (Kibela-yerni onasi), 

yahudiy dini,  Ptolemey II Filadel’f, Ptolemey III, 

Berenika, “stoya”,  Epikur falsafa maktabi, Antisfen, 

Diogen, Feosfrat, Menon, tibbiy adabiyot, matematika 

va astranomiya, “O’simliklar tarixi”, “O’simliklar 

fiziologiyasi”, ilmiy markaz Museyon,  astronomic 

rasadxona, fizika, Evklid, “Boshlang’ich geometriya”, 

Eratosfen,  dengizchilik,   Orontdagi  Pergam, 

Antioxiya,  Aristofel,  Teofrast, “fizik”,  Museyon 

kutubxonasining  mudiri  Kirenalik  Eratosfen, 

“Geografiya”, Gipparx atoqli astronom, Kallimax 

kutubxonasi,  Menandr,  Rodos  haykaltaroshlik 

maktabi Asipp, Skopas, “Xaldeya tarixi”, Manefon 

“Misr tarixi”, “Apaliya” sulh shartmomasi. 

 

Tavsiya etiladigan adabiyotlar 

 

Каримов  И. А. Тарихий  хотирасиз  келажак 



йук. Тошкент 1998. 

 

Бойназаров  Ф. А. Кадимги  дунё  тарихи.  



Тошкент  2004. 

Вощинина  А. И. Античное  искусство. М., 

1962. 

История  древнего  мира/Под  ред.  И.  М. 



Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С.  

Свенцицкой.  М., 1983, т. II, лекции 19. 

Лурье С. Я. Архимед. М.-Л., 1945. 


 

683 


Соколов В. В.  Античная философия. М., 1958. 

Штол Г. Боги и гиганты. Пер. с нем. М., 1971. 

Источниковедение  Древней  Греции  (эпоха 

эллинизма)/Под ред. В. И.   

Кузищина. М., 1982. 

Кошеленко  Г.  А.  Греческий  полис  на 

эллинистическом Востоке. М., 1979. 

Тарн  В. Эллинистическая  цивилизация. М., 

1949. 

Доватур  А.  И.  «Политика»  и  политии 



Аристотеля. Л., 1965. 

 

Asosiy sanalar 

Er. avv  IV asr  

Afinada “Epikur maktabi” paydo 

bo’ldi. 

Er. avv  III-II asrlar “Arastu maktabi”da aniq va tabiiy 

fanlar o’rganildi. 

Er. avv  III-II asrlar   Ellin madaniyati davri 

Er. avv  III asr  

Ktesiy snaryadni kashf qildi. 

Er. avv. II asr   astronom  va  geolix  Gipparx 

yashagan davr. 

Er. avv  

I asr  


Pont podsholigida suv tegirmoni 

ixtiro qilindi. 

Er. 

avv  


asr   Geron 

mexanika 

bilan 


shug’llandi. 

Er. avv III asr I yarmi  bobillik koxin Beres “Xaldeya 

tarixi”da va Misr koxini  

 

 



Manefon “Misr tarixi” asarini yozdilar 

 

684 


. 

Mustaqil ish mavzulari                                                           

Ellin davri kashfuyotlari 

Ellin davri falsafa maktablari 

Arastuning “Politiya” asari 

Ellin madaniyatining o’ziga xos xususiyatlari 

 

Reyting savollari 

1.  Falsafada  stoiklar 

maktabining  asoschisi 

kim? 


A) Zenon.                               

B) Epikur. 

C) Pirron.                              

D) Arastu. 

E) Evklid. 

2.”Biror narsani hech 

qachon bilib bo’lmaydi” 

jumlasi  qaysi  yunon 

falsafa 

maktabiga 

tegishli? 

A)  stoiklar  maktabiga 

tegishli.                             

B) skeptiklar maktabiga 

tegishli. 

C) epikurchilar

 

maktabiga tegishli.                              



D) 

emipiriklar 

maktabiga tegishli. 

E) to’g’ri javob yo’q. 

3.”Kimda kam ehtiyoj 

bo’lsa, u kishida farog’at 

bo’ladi” 

drgan 


tushunchani 

qaysi 


faylasuf ilgari suradi? 

A) Zenon.                              

B) Epikur.  

C) Pirron.                              

D) Berenika. 

E) Arsinoya. 

4. 

“Tabiblar 



kasallikni 

sababini 

bilishi  mumkin  emas, 

faqat uni kuzatish kerak 

va dorilarni sinash bilan 

davolash  zarur”  degan 



 

685 


tushunchani qaysi falsafa 

maktabi ilgari surgan? 

A) stoiklar.                            

B) epikur.  

C) skeptiklar.                         

D) kiniklar  

E) to’g’ri javov yo’q. 

5.   Er.   avv.IV   –III  

asrlarda  tabiiy va aniq 

fanlar qaysi yunon olimi 

maktabida o’rganildi? 

A) stoiklar,   skeptiklar.       

B) stoiklar, epikurchilar. 

C) 


epikurchilar, 

skeptiklar. 

D) 

skeptiklar, 



emipiriklar. 

E) stoiklar, emipiriklar. 

6.  Er.  avv.  III-II 

asrlarda tabiiy va aniq 

fanlar qaysi yunon olimi                                               

maktabida o’rganilgan?    

A) Feofrast.                            

B) Arastu. 

C) Zenon.                               

D)Evklid. 

E) Pifagor. 

7.  70  ming  jildli 

kutubxona,  botanika 

bog’i, zoopark, xirurgiya 

laboratoriyasidan  iborat 

Museyonni  kim  tashkil 

etgan? 

A)Arastu.                                 



B) Ptolemey I Soter. 

C) Appoloniy.                          

D) samoslik Aristarx. 

E) Ktesiy.                       

8. Snaryad, suv soati, 

turli  nasoslar,gidravlik 

organ,  olovga  qarshi 

nasos kabi kashfyotlarni 

amalga oshirgan olimni 

aniqlang? 

A) Eratosfen                           

B) Ktesiy 

C) Appologiy                          

D) Evklid 

E) Konno 

9. Er. avv. III asrda 

qaysi  yunon  sayyoxi 

Hindistonga  kemada 

safar  qilganda  musson 

shamolidan foydalandi? 

A) Nearx                                    


 

686 


B) Gippal 

C) Feofrast                                 

D) Strabon 

E) Epikur. 

10.  “Yer  quyosh 

atrofida aylanadi” degan 

farazni  ilgari  surgan 

olimni aniqlang? 

A) Antiox                                   

B) samoslik Aristarx 

C) Appoloniy                            

D) Dosifey 

E) Feofrast    

11.  Yer  shari 

uzunligini ko’p darajada 

aniqlab,  ”geografiya” 

atamasini  birinchi  bor 

kim ishlatgan? 

A) Arximed                                

B) Eratosfen 

C) Evklid                                   

D) Gerofil 

E) Geron 

12.  Kecha  va 

kunduzning  tengligi 

kashfyotini kimga nisbat 

qiladilar? 

A) Arximed                                

B) Gipparx                                                       

C) Geron                                    

D) Gerofil   

E) Evklid   

       

13. 


Taqvimni, 

yerdan 


oygacha 

masofani, yer va quyosh 

massasini  va  ekvatorni 

360  gradusga taqsimlab 

uzunlik  va  kenglik 

tushunchasini 

joriy 

qilgan  qadimgi  yunon 



olimi kim?    

A) Zrastrat                               

B) Gipparx  

C) Geron                                   

D) Epikur  

E) Arximed 

14. 

Rodos 


haykaltaroshlik  maktabi 

kimga borib taqaladi ? 

A) Pergamga 

B) Epikurga 

C) Asippga 

D) Pirronga 

E) Evklidga. 


 

687 


15. Dramafizmda fula 

Pergam  maktabi  kimga 

borib taqaladi ? 

A) Zenonga 

B) Epikurga 

C) Pirronga 

D) Asippga 

E) Skopasga 

16.  Injener,  ixtirochi, 

nazariy  mexanika  va 

gidrostatika 

sferik 


geometriya 

va 


trigonometriya asoslarini 

yartagan 

yirik 

nazariyotchi 



olimni 

ayting? 


A) Arximed 

B) Tiofrast 

C) Eratosfen 

D) Zenon 

E) Droyzen 

17. Er. avv.  II asrda 

yashagan 

mashhur 


astronom  va  geograf 

kim? 


A) Gipparx 

B) Alkey 

C) Eratosfen 

D) Ipatiya 

E) Solon 

18. Ellin davrida Attika 

komediyasining  asosiy 

vakilini ko’rsating? 

A) Minandr 

B) Yevripid 

C) Sofokl 

D) Esxil 

E) Safo 

19. Ellin davrida Rodos 

haykaltaroshlik  maktabi 

asoschisi kim? 

A) Asipp 

B) Polikled 

C) Fidiy 

D) Aristofan 

E) Miron 


 

688 


RIM 

 

I BOB 

 

 

Rim tarixiga kirish. Italiya va uning qadimgi 



aholisi 

 

 



Apennin yarim oroli va uning aholisi 

Qadimgi Italiya  (yunoncha “buzoqlar mamlakati”) 

deb dastlab o’zining      sero’t yaylov-o’tloqlari bilan 

ma’lum bo’lgan Apennin yarim oroli janubi aytilgan. 

Apennin yarim oroli o’rtayerdengizi dunyosining eng 

markazida joylashgan bo’lib, qadimda qulay geografik 

va iqlim shart-sharoitlariga ega edi. Italiyani sharqdan, 

janub va g’arbdan Ligur, Tirren, Ioniya va  Adriatika 

dengizlari  o’rab,  uni  O’rtayerdengizining barcha 

mamlakatlari bilan bog’lagan edi. Er. avv. I ming 

yillikda Italiyaning shimoliy hududlari mo’tadil iqlim 

zonasida bo’lib, Apennin yarim orolning  qolgan 

hududlari iqlimi iliq va yumshoq edi. Shimolda  uning 

tabiiy chegaralari Alp tog’lari, janubda Messin 

qo’ltig’I uni Sitsiliyadan ajratib turar edi. Italiyaning 

g’arbiy qirg’og’i qulay buxtalarga boy bo’lkib, 

dengizchilik va savdoni rivojlanishiga turtki berdi. 

Italiyaning ko’pgina qismini tog’lar egallaydi, 

faqatgina 20% hududi tekisliklardan iborat. Etruriya, 


 

689 


Kampaniya va Apuliyaning unumdor yerlari Latsiya 

tekisligi va Po vodiysi dehqonchilik uchun qulay 

bo’lganligi uchun bu yerda tariq, bug’doy, polba 

ekilgan, bog’dorchilik zaytun daraxtlari va uzumchilik 

bilan shug’ullanganlar. Qadimgi Italiya suv va 

o’rmonlarga boy edi. Qadimda foydali qazilmalar 

ko’p emas edi: temir, mis, qo’rg’oshin, oltin, kumush, 

qurilish toshi, marmar, loy, tuz.  

Qadimgi Italiyani 3 qismga bo’lish qabul qilingan: 

Shimoliy (Liguriya, Alp orti galliyasi va Venetsiya), 

o’rta (Etruriya, Latsiya. Kampaniya, Umbriya, Pitsen 

va Samniy) va janubiy (Apuliya, Kalabriya, Lukaniya 

va Bruttiya).

 

Apennin tog’lari janubiy sharqqa cho’zilib borib 



Arelin tumanida Adriatik dengizigacha yetib boradi, 

yarim orolning shimoliy qismi markaziy va janubiy 

qismidan ajratib turadi. Uning shimoliy iqlimi o’rta 

Evropa iqlimiga yaqinroq. Yarim orolning bu qismi 

juda hosildor bo’lib keyinchalik Italiya deb atala 

boshlandi. Dastlab bu nom yunonlar Italiya deb atagan 

aholi yashagan Kalabriyaning janubiy tumanlariga 

nisbatan aytilgan. Er. avv. V asrda Po vodiysiga gallar 

ko’chib kelib, u erdan etrusklarni siqib chiqardilar. 

Shu sababli bu o’lka Rimda “Tsizlal’p galliyasi” deb 

nom oldi. U sispadan Galliyasi Poning o’ng qirg’og’i 

va tarnspadan Galliyasi (daryodan shimol tomondagi 

viloyat) ni o’z ichiga oladi. Italiyani o’zi Apennin 

janubidan boshlanadi. Markaziy Italiyani G’arbiy 



 

690 


qismi madaniyat tarixida o’z er tuzilishiga ko’ra 

muxim rol’ o’ynadi. Bu erda etrusk (hozirgi 

Florentsiya), latin markazi Rim, Kampaniya (Kapuya 

va Neapol bilan) kabi uch tekislik etadi. Bu erdan 

kemachilik uchun qirg’oqlari qulay tabiiy portlari 

bo’lgan Tibr daryosi oqib o’tadi. 

Latin tekisligining markazida Tibr daryosi va 

shimoliy sharqdan sabin, sharqdan Alban, janubdan 

Vol’sk tog’lari  bilan o’rab turishi yarim orol tarixida 

latin xalqlarini yuksalishiga sabab bo’ladi. Italiyani 

sharqiy qismi tog’lik bo’lib, janubga tomon mars, 

piligin, marrusen, vistenlar vatani yovvoyi sabin 

tog’lari  cho’zilib  ketadi.  Undan so’ng Samnit 

tepaliklari etadi. 

Janubiy Italiyaning g’arbiy qismida samnitlarga 

qarindosh tog’li qabilalar joylashgan tog’lik Lukaniya 

va Bruttiya yotadi. Sharqiy qismida suvsiz Apuliya va 

Kalabriya viloyatlari bo’lib bu erda Tarent qo’ltig’i 

orqali Yunonistondan kolonistlar kelgan. Bu erda 

Tarent, Regey, Kroton, Metapont, Posidoniya, Eleya 

kabi ko’p sonli yunon koloniyalari barpo etilib buyuk 

Yunoniston deb atalgan. 

Qadimgi Rim tarixida Sitsiliya oroli madaniyati 

muhim o’rin tutadi. Orolni sharqiy va janubiy 

hududlarini yunonlar egalladilar. Bu erga ilgariroq 

finikiyaliklar kelib Panorm (hozirgi Palermo) va 

Lilibey (hozirgi Marsala) shaharlariga asos soldilar. 

Qadimdan Italiyada apelsin va limon daraxtlari 



 

691 


o’stirilgan. Italiyaga xurmo va anorni karfagenliklar 

olib  keldilar.  Yunonistonga  qaraganda  Italiyada 

hosildor  yerlar  ko’proq. Ayniqsa  Po  vodiysi, 

Kampaniya, viloyati tsikurn va falern navli  vinolari 

bilan mashhur edi. Italiyada dehqonchilik uchun juda 

ko’p botqoq yerlar quritilib, sun’iy sug’orish ishlari 

amalga oshirildi. Bu ishning moxir ustasi etrusklar 

edi. Mamlakatda metal juda kam bo’lgani uchun u 

chetdan olib kelingan. Faqat Etruriyadan mis va 

qo’rg’oshin, El’ba orolida temir  qazib olingan. 

Metalga ishlov berishda etrusklar katta yutuqlarga 

erishdilar. 

 

Qadimgi Rim tarixi manbalari 

  Qadimgi Rim tarixini an’anaviy xronologik 

chegarasi Rim shahrini barpo qilinishi 754 – 753 

yillardan  boshlanib, G’arbiy Rim imperiyasining 

qulashi 476 yil bilan tugallanadi. Rim tarixini 

o’rganishda turli xil manbalar: Rim va Yunon 

tarixchilarining asarlari, tabiiy, ilmiy va badiiy 

adabiyot,  huquqiy  yodgorliklar,  arxeologiya, 

epigrafika,  numizmatika  va  papirologiya 

ma’lumotlaridan foydalaniladi.  

  Qadimgi Rim tarixi bo’yicha moddiy manbalar 

xilma-xil bo’lib, Italiyaning paleolit va neolit davridan 

dalolat  beradigan tosh qurollar, sopol idishlar, 

qoyatosh  tasvirlari  mavjud.  Shimoliy  va  o’rta 

Italiyada  etrusk  madaniyatiga  tegishli  bo’lgan  


 

692 


sog’onalar, uy-joy ibodatxona qoldiqlari topilgan. 

Rim shahrining o’zida palatin, eskvilin va boshqa 

tepaliklarda hamda forumda ko’p sonli qabrlar, 

ibodatxona poydevorlari, ona bo’rining jez haykali, 

Serviy tulliy davridagi shahar devori qoldiqlari qazib 

ochilgan. Italiyaning  boshqa shaharlarida ko’p sonli  

arxeologik   yodgorliklar  mavjud.  Jumladan 

eramizning 79-yilida  vulqon otilishi natijasida kul 

ostiga  qolib  ketgan  Pompeya  va  Gerkulanum 

shaharlari arxeologlar tomonidan to’la qazib ochilgan. 

Bu  shaharlardagi  ko’chalar,  uylar,  ibodatxonalar 

to’laligicha saqlanib qolgan va eramizdan avvalgi 

birinchi ming yillikdan   eramizning II asrigacha 

mavjud bo’lgan  shahar me’morchiligi to’g’risida boy 

ma’lumotlar beradi. 

  Moddiy  madaniyat  yodgorliklarida  ba’zida  

yozuvlar ko’p bo’lgan. Qazib ochilgan inshootlardan 

etrusk, latin, yunon  yozuvlari topilgan. Bu yozuvlar 

bino devorlari, sopol idishlarda va toshlarga bitilgan.  

Rim tarixi bo’yicha eng qimmatli manbalardan biri bu 

yozma adabiyotdir.   Er. avv. III asrdan boshlanib Rim 

xalqaro siyosatda yetakchi rol o’ynashi bilan uning 

tarixi to’g’risida boy ma’lumotlar to’plana boshlandi.   

  Er. avv. II asrda Polibiy kabi yunon 

yozuvchilarining  asarlari  Rim  tarixini  o’rganishda  

katta ahamiyatga ega bo’ldi. Rimdagi fuqarolar urushi 

davri  Gay  Sallyustiy  Krispning  tarixiy 

monografiyalarida aks etdi. Rim respublikasini so’ngi 



 

693 


davridagi  yirik  siyosiy  arboblar  Tsitseron  va 

Tsezarning asarlari, ilk imperiya davrida Tit Liviyning 

Rim tarixi, eramizning I asrida Velley Patirkulning 

ham shu nomdagi asarlari yaratildi. Liviy tarixida 

Rimning ichki va tashqi siyosati, diniy hayoti 

to’g’risida  boy  ma’lumotlar  berilgan.  Velley 

Patirkulning ikki jildli asarida Rim butun dunyo tarixi 

markazi sifatida tasvirlangan.  

  Er. avv. I asr so’ngida Rimda yashagan yunon 

galikarnaslik  Dionisiyning  “Rim qadimiyatlari  ” 

nomli 20 kitobida Rimning ilk etnik, ijtimoiy-siyosiy, 

madaniy tarixi batafsil tasvirlanadi. Bu kitoblardan 9 

tasi to’la saqlanib qolgan bo’lib, er. avv. 442-yilgacha 

bo’lgan  voqealar bayon qilinadi.  

  Rim tarixshunosligining eng yirik vakili Tatsit 

(eramizning I asrining 2-yarmi, I asrning boshlari) 

asarlarida eramizning I asridagi voqealar  va Rim 

tarixiga oid german qabilalari to’g’risida qimmatli 

ma’lumotlar berilgan. 

 

II-III asrlar tarixiga oid asarlar to’la saqlanmagan. 



Ularni ichida IV asrda tuzilgan “Avgustlar tarixi 

yozuvchilari”, “imperatorlar tarjimai hollari” kabi 

to’plamlarni  ko’rsatish  mumkin.  So’nggi 

imperiyaning yirik tarixchisi  Ammian  Martsellin 

asarlarida tarixiy voqealar eramizning 378 yiligacha 

bayon qilingan. Qadimgi Rim tarixi bo’yicha muhim 

ma’lumotlar yunon mualliflari: Plutarx, Appian(II 

asr), Dion Kassiy (III asr) asarlarida mavjud.  



 

694 


Bundan tashqari tarixiy voqealarni borishini tiklash 

uchun Askoniy Pidian  (eramizning I asri),  Lutsiy 

Anney Flor (II asr) Evtropiy (IV asr) kabi imperiya 

davri  yozuvchilarining  yirik  asarlari,  har  xil 

kompendiyalar,  yozuvchilarning  yirik  asarlari, 

xronografiyalar va obzorlarni ko’rsatish mumkin.  

Rim shahrining arxeologik yodgorliklari alohida 

ahamiyatga ega. Bu yerdan topilgan qabrlar, uy – 

joylar, jamoat binolari, mudofaa devorlari, Rim 

forumi, suv quvurlari muhim arxeologik manba bo’lib 

xizmat qildi. Italiyalik arxeologlar hozirgi kungacha 

bu  yodgorliklarni  tarixiy-madaniy  jihatdan  to’la 

tadqiq qilib, Rim tarixini qayta tiklashda ilmiy 

jihatdan qimmatli bo’lgan 100 ga yaqin tadqiqotlarni 

e’lon qildilar. 

Rimning  etrusklar  davri,  respublika  imperiya 

davrlari, diniy hayoti bo’yicha qimmatli ma’lumotlar 

qadimgi  kohinlar  kollegiya  jadvallari,  qabrtosh 

yozuvlari,  nasroniy  dini  kitoblari,  nasroniy 

tarixchilarning asarlari orqali bilish olish mumkin.  

Rim davlatiga oid davlat aktlari, senat qarorlari, va 

sud hujjatlari Rim kalendari kabi tarixiy hujjatlar 

mavjud.  Rim  mifologiyasi,  falsafa,  adabiyot, 

komediya kabi yozma yodgorliklari bizgacha juda 

katta miqyosda  yetib kelgan. Shu bilan birga Rim 

imperiyasi qaramog’ida bo’lgan Italiyadan tashqari 

Yevropaning boshqa hududlarida, Osiyo, Afrikada 

ko’p miqdorda memoriy inshootlar: saroy-ibodatxona, 


1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   53


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling