Navoiyshunoslik


Download 424.28 Kb.
Pdf просмотр
bet1/3
Sana18.03.2017
Hajmi424.28 Kb.
  1   2   3

 



O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA'LIMI VAZIRLIGI 



  

AJINIYОZ NOMIDAGI NUKUS DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI 

  

  

  

  

  

Bakalavriatning o'zbek tili va adabiyoti yo'nalishi uchun  

  

 

 

 

 

 

  

  

"

NAVOIYSHUNOSLIK



 

fanidan  

 

 

 

 

MA'RUZALAR  MATNI 

  

  

   

  

  

  

  

  

  

 

 

 

 

 

 

 

  

 

Nukus-2013 yil

 

                                                  



 



1-MAVZU: KIRISH. FANNING MAQSAD VA VAZIFALARI.

  

NAVOIY HAYOTI VA IJODIY FAOLIYATI  

 

 

”Umidim  uldurki  va  xayolimga  andoq  kelurki,  so’zum 



martabasi avjdin quyi inmagay va bu yozgan asarlarimning tantanasi 

a’lo darajadan o’zga yerni yoqtirmagay”.                 (Alisher Navoiy) 

Reja: 

1.

 



Fanning maqsad va vazifalari. 

2.

 



Shoir yashagan davr va adabiy muhit. 

3.

 



Navoiy va Xamsachilik. 

4.

 



Navoiyning o`zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o`rni va adabiy merosi. 

5.

 



Alisher Navoiy lirikasi 

6.

 



Shoirning nasriy asarlari 

 

 



1. Fanning maqsad va vazifalari  

О

liy o`quv yurtining namunaviy o`quv rеjasi asоsida ishlab chiqiladigan ishchi 



o`quv  rеjasiga  “Navоiyshunоslik”  kursini  kiritishdan  bоsh  maqsad  uzluksiz  ta’lim 

tizimini  ta’minlash,  ya’ni  magistratura  mutaхassisligi  uchun  asоs,  pоydеvоr 

yaratishdan,  talaba  yoshlarni  Navоiy  ijоdini  adabiyotshunоslikda  o`rganilishi 

masalalari,  bugungi  kunda  shоir  ijоdini  o`rganishdagi  dоlzarb  vazifalarni  bеlgilab 

о

lishdan ibоrat. Ana shuni inоbatga оlgan hоlda “Navоiyshunоslik” kursi ta’limning 



bakalavriat 

yo`nalishiga 

mo`ljallangan. 

Unda 


o`zbеk 

tili 


va 

adabiyoti 

mutaxassisligida  ta’lim  оlayotgan  talabalarga  Alishеr  Navоiy  hayoti  va  ijоdining 

adabiyotshunоslikda  o`rganilishi,  uning  taraqqiyot  bоsqichlari,  o`zbеk  navоiyshunоs 

о

limlari  to`g`risida  ma’lumоtlar  bеriladi.  Asоsiy  e’tibоr  esa  Navоiy  hayoti  va  ijоdi 



to`g`risida  yaratilgan  mоnоgrafiya,  risоla  va  ilmiy  maqоlalar,  ularning  tahlili  оrqali 

Navоiy hayoti va ijоdini kеngrоq va chuqurrоq o`zlashtirish ko`zda tutiladi. 



 

2.  Shoir  yashagan  davr  va  adabiy  muhit.  Alisher  Navoiy  o`zbek  adabiyoti 

taraqqiyоti  va  o`zbek  adabiy  tili  ravnaqiga  ulkan  hissa  qo`shgan  ijodkordir.  Biror 

adabiy  til  hech  qachon  biror  adibning  nomi  bilan  atalmagan.  Ammo  XV  asrdan 

boshlab  o`zbek tili  Navoiy  tili  nomi  bilan tanila  boshlagan.  Sharq  mamlakatlarining 

ko`plarida Navoiy an`analarining davomchilari paydo bo`ldilar. 

Alisher  Navoiy  1441-yil  9-fevralda  Amir  Temurning  o‘g‘li  Shoxruh  mirzo 

davrida  Hirot  shahrida  tug‘ildi.  Zamondoshlari  uni  “Nizomiddin  Mir  Alisher”  deb 

yozadilar.  “Nizomiddin”  –  din-diyonat  nizomi,  “Mir”  –  amir  demakdir.  Otasi 

G‘iyosiddin 

Muhammad 

(G‘iyosiddin 

kichkina) 

temuriylar 

saroyining 

amaldorlaridan,  onasi  amirzoda  Shayx  Abusaid  Changning  qizi  bo‘lgan,  bobosi 

Temurning o‘g‘li Umarshayx bilan emikdosh (ko‘kaldosh) bo‘lgan, buvilari temuriy 

shahzodalarning  enagasi  bo‘lgan.  Uch-t‘ort  yoshlarida  Qosim  Anvor  she’rlarini  yod 

aytgan. To‘rt yoshida o‘qishga borgach, u yerda Husayn Boyqaro bilan ta’lim oladi.  

1447-yilda  Shohruh  mirzo  vafotidan  keyin  temuriylarning  toj-taxt  talashi 

keskinlashgach,  Alisherning  oilasi  Iroqqa  ko‘chib,  Taft  shahrida  yashay  boshlaydi. 

Bu yerda u mashhur shoir Sharafiddin Ali Yazdiy bilan tanishadi 


 

1451-yilda uning oilasi yana Hirotga qaytadi. 



1452-yilda  Abulqosim  Bobur  Mirzo  taxtga  o‘tirgach,  G‘iyosiddin  Sabzavor 

hokimi  etib  tayinlanadi.  Bu  paytda  Alisher  Sa’diy  Sheroziyning  “Guliston”, 

“Bo‘ston”,  Farididdin  Attorning  “Mantiq  ut-tayr”  asarlarini  o‘qir  va  yod  olardi. 

Shuningdek,  Xo‘ja  Yusuf  Burhondan  musiqa  ilmini  o‘rganadi,  tarix,  adabiyot, 

husnixat va boshqalar bilan jiddiy shug‘ullanadi.  

  Shoir ona tiliga juda erta muhabbat qo'ygan edi. U 10-12 yoshlaridan boshlab, 

shaklan go'zal, mazmunan mukammal g'azallar yarata boshlagan. 

             



Orazin yopqach ko'zimdin sochilur har lahza yosh, 

             

O’ylakim paydo bo’lur yulduz nihon bo'lg'och quyosh. 

matla'si  bilan  boshlanuvchi  g'azali  Mavlono  Lutfiyning  yuksak  bahosiga  sazovor 

bo'lgan edi. 

 

Alisher  Navoiy  o`smirlik  chog`larida  ota-onasidan  erta  judo  bo`ladi.  Sulton 



Abusaid  Mirzo  uning  tog`alarini  qatl  ettirali.  Yosh  shoir  ham  ta`qibga  uchraydi. 

Navoiyning H`irotda qolishi Abusaid Mirzo saltanatiga xavf solishi tabiiy edi. 

 

Shuning  uchun  ham  uni  Samarqandga  surgun  qilishadi,  o`qish  bahonasida 



jo‘natib  yuboriladi.  Samarqandga  jo‘nab  ketish  oldidan  ustozi  va  do‘sti  Said  Hasan 

Ardasherga  uchrashib,  xayrlashmoqchi  bo`ladi.  Ammo  uni  topolmay,  unga  she`riy 

xat  qoldiradi.  Ushbu  xatda  Said  Ardasherga  o`z  mehr-muhabbatini  izhor  qiladi. 

Hirotdan  jo‘nab  ketayotganligining  sabablarini  aytadi,  o`z  iqtidoriga  yarasha 

qadrlanmayotganini,  agar  imkoniyat  bo`lganida  kuniga  yuz  bayt  she`r  aytish  o`tirib 

halvo  yeyish bilan  barobar  ekanligini afsus bilan  ta`kidlaydi. Shuningdek,  Firdavsiy 

"Shohnoma"ni  30  yilda,  Nizomiy,  “Xamsa”ni  yigirma  yildan  ziyod  vaqt  ichida 

yozgan  bo`lsa,  o`zi  bunday  asarlarni  30  oy  ichida  yozib  tamomlashi  mumkinligini 

uqtiradi.  Shoirning  bu  so`zlarini  zamondoshlari  mubolag‘a  deb  o‘ylashib,  uning 

ustidan kulgan hollar ham bo‘lgan. Husayn Boyqaro o`zining "Risola" sida shu haqda 

to`xtalib,  Alisher  Navoiy  aytgach  so`zining  ustidan  chiqqanligini  ta`kidlaydi. 

Haqiqatan ham, "Xamsa" uzog`i bilan 2-3 yil ichida yozib tamomlangan edi. 

 

 

3.  Xamsachilik  yaqin  va  O`rta  Sharq  xalqlari  klassik  adabiyotida  uzoq  va 



murakkab tarixga ega bo`lgan adabiy an`anadir. Xamsachilik an`anasi XV asrga kelib 

ancha keng tus oldi. Faqat uch shoirgina ulug` xamsanavis bo`lib, Nizomiy qatoridan 

o`rin olishga muyassar bo`ldi, uning asari bilan bellasha oladigan “Xamsa” yaratdilar. 

Bular  ulug`  hind  shoiri  Xisrav  Dehlaviy  (1253-1325),  ulug`  fors-tojik  shoiri 

Abdurahmon Jomiy (1414-1492) va ulug` o`zbek shoiri Alisher Navoiydir. 

Alisher  Navoiy  –  «Xamsa»ni  yozishga  kirishganda  42  yoshda  bo`lib,  ayni 

ijodiy  kuchga  to`lgan,  hayot  tajribalariga  ega  bo`lgan  mashhur  shoir,  el  e`tiborni 

qozongan buyuk olim va davlat arbobi edi. 

Zamondosh  shoirimiz  A.Oripov  Navoiy  shuhrati  haqida  “O`zbekiston” 

she`riida quydagi misralarni bitgan edi: 

Ko`p jahongir ko`rgan bu dunyoni, 

Hammasiga guvoh – yer osti. 

Lekin, do`stlar, she`r ahli oro,  

Jahongiri kam bo`lar, rosti. 

Besh asrkim, nazmiy saroyni,  


 

Titriratadi zanjirband bir she`r, 



Temur tig`i yetmagan joyni, 

Qalam bilan oldi Alisher.   

Ha  haqiqatan  ham,  jahongir  Temur  tig`i  etmagan  joylarni  Navoiy  o`zining 

qalami ila zabt etdi.  

Navoiy  «Xamsa»si  bir-biridan  mazmundor,  biri  ikkinchisining  takrori 

bo`lmagan, biroq bir-biri bilan ipga terilgan injulardek bog`langan «Hayratul-abror» 

(Yaxshilar hayrati),  «Farhod  va  Shirin»,  «Layli  va Majnun»,  «Sab`ai sayyor»  (Yetti 

sayyora) va «Saddi Iskandariy» (Iskandar devori) dostonlarini o`z ichiga oladi. 



 

4.  Navoiyning  o`zbek  adabiyoti  taraqqiyotidagi  o`rni  va  adabiy  merosi. 

Navoiy jahondagi eng sermahsul ijodkorlar sirasiga kiradi. 100000 baytdan ortiq lirik 

va epik asarlari jahon madaniyati xazinasiga  bebaho hissa bo'lib qo'shildi.

   


Navoiy 

qoldirgan  ilmiy-adabiy  meros  hayratlanarli  darajada  ulkandir.  Shoirning  epik  asari 

"Xamsa",  to’rt  lirik  devonni  o'z  ichiga  oluvchi  "Xazoyin-ul  maoniy"  asari,  falsafiy 

dostoni  "Lison-ut  tayr",  tarixga  oid  "Tarixi  anbiyo  va  hukamo",  "Tarixi  muluki 

Ajam",  adabiyotshunoslikka  oid  "Mezon  -ul  avzon",  "Majolis-un  nafois", 

tilshunoslikka  oid  "Muhokamat-ul  lug'atayn",  axloqiy-falsaviy  asari  "Mahbub-ul 

qulub,  tasavvuf  tarixiga  oid  "Nasoyim-ul  muhabbat",  ruboiylar  majmuasi  "Nazmul 

javohir",  diniy  mavzudagi  "Arbain",  "Siroj-ul  muslimin",  xotiralari  "Xamsatul 

mutahhayirin",  "Holoti  Sayyid  Hasan  Ardasher",  "Holoti  Pahlavon  Muhammad", 

maktublar  to'plami  "Munshaot",  vaqf  ishlari  haqida  "Vaqfiya"  va  boshqa  bir  qator 

asarlari xalqimizning ma'naviy-madaniy mulki bo'lib qolmoqda. 

 

5. Alisher Navoiy lirikasi 

Alisher  Navoiyning  lirik  merosi  mavzulari  jihatidan  g`oyat  keng  ko`lamli, 

g`oyaviy  yo`nalishlari  rang-barang,  janrlari  xilma-xil,  poetik  mahorati  esa  g`oyat 

yuksakdir.  Zahiriddin  Muxammad  Bobur  ta`biri  bilan  aytganda,  hech  kim 

Navoiychalik "ko`p" va "xo`p" yoza olmagan. Navoiyning o`zi xam "Xazoyin" ning 

debochasida kuniga ba`zan besh-oltita g`azal yozganligini aytadi. Lirika shoirning bir 

umrlik  ijodiy  mashg`uloti  bo`lib  qoldi.  O`z  ijodini  g`azal  bilan  boshlagan  Alisher 

Navoiy umrining so`nggi nafaslarida ham shu janrda ijod qildi. 

Navoiyning  shartli  ravishda  "Ilk  devon"  deb  nomlanuvchi  birinchi  devoniga 

1465-66  yillarda  muxlislar  tomonidan  tartib  berilgan.  Uni  mashhur  hattot  Sultonali 

Mushhadiy oqqa ko`chirgan. 

 

1470-76  yillar  orasida  shoirning  o`zi  "Badoe`-ul  bidoya"  (Badiiylikning 



boshlanishi) devonini tuzadi. 

 

1476-1483 



yillarda 

Navoiy 


ikkinchi 

devoni 


Navodir-un 

nihoya” 

(nodirliklarning oxiri) devonini tuzadi. 

 

Yuqoridagi  turkiy  devonlar  shoirning  ulkan  adabiy  obidasi  -  "Xazoyin-ul 



maoniy"  ning  tartib  berilishiga  zamin  hozirladi.  Natijada  1491-98  yillar  oralig`ida 

H`usayn  Boyqaroning  iltimos  va  talabiga  ko`ra  mazkur  kulliyot  –  to`rt  devonni  o`z 

ichiga  oluvchi  yirik  majmua  yuzaga  keldi.  Ma`lumotlarga  qaraganda  Navoiygacha    

4  va  undan  ortiq  devon  tartib  berish  faqatgina  Xusrav  Dehlaviyga  mansub  bo`lgan 

ekan. (Jomiy ham Navoiy iltimosiga ko`ra she`rlarini uchta devon shakliga keltirgan). 


 

"Xazoyin-ul maoniy"dagi lirik janrlar miqdori 16 taga yetkazilgan. Shu tariqa Navoiy 



o`zbek mumtoz lirikasini janrlar ko`lami jihatidan ham boshqa xalqlar adabiyoti bilan 

bellasha  oladigan  darajaga  ko`targan.  Bu  janrlar:  g`azal,  mustazod,  muxammas, 

musaddas,  musamman,  tarji`band,  tarkibband,  masnaviy,  qasida,  soqiynoma,  qit`a, 

ruboiy, muammo, chiston, tuyuq, fard. 

 

Navoiy  yilning  to`rt  fasliga  qiyos  qilib,  o`z  umrini  to`rt  bosqichga  ajratadi. 



Bolalik, yigitlik, o`rta yoshlik va keksalik. Bolalik 7-8 yoshdan 20 yoshgacha, yigitlik 

20  yoshdan,  35  yoshgacha,  o`rta  yoshlik  35  yoshdan  45  yoshgacha,  keksalik  45 

yoshdan 60 yoshgacha. 

 

Shunga binoan devonlar ham quyidagicha nomlanadi: 



1. "G‘aroyib-us sig`ar" - bolalik ajoyibotlari,  

2. "Navodir-ush shabob" - yigitlik nodirliklari. 

3. "Badoe`-ul vasat" - o`rta yoshlik badiiyliklari, 

4. "Favoyid-ul kibar" - keksalik foydaliklari. 

Qit`alarga  sarlavha  qo`yish  ham  Navoiyning  ixtirolaridan  bo`ldi.  Bungacha 

biror shoir o`z qit`asiga sarlavha qo`ymagan edi. 

Shoirning  fors-tojik  tilidagi  "Devoni  Foniy"  asari  ham  "Xazoyin-ul  maoniy" 

singari janrlarga boy, mavzular ko`lami xilma-xildir. Unda 1131 she`r yoki 6197 bayt 

o`rin olgan. 

Alisher Navoiyning lirik merosi ko`p asrlardan buyon nafaqat o`zbek tilida ijod 

qiluvchi  qalam  ahllari,  balki  ko`plab  Sharq  mamlakatlari  ijodkorlari  uchun  ham 

mahorat maktabi bo`lib kelmoqda. 

 

6. Shoirning nasriy asarlari 

Alisher  Navoiyning  nasriy  asarlari  Xuroson  va  Movarounnahrda  yaratilgan 

fors va qadimgi o`zbek tilidagi turli janr va har xil mavzudagi nasriy asarlar zaminida 

yuzaga keldi. Lekin Navoiy buyuk daho sifatida shunday asarlar yozdiki, ularda, bir 

tomondan,  fors-tojik  adabiyotidagi  nasr  ilg`or  an`analarining  yangicha  talqini  va 

ravnaqi  o`z  aksini  topdi.  Ikkinchidan,  o`zbek  tilida  nasrning  nazmga  nisbatan  bir 

muncha  sust  rivojini  nazarda  tutgani,  shunungdek,  nasrning  imkoniyatlari  nazmga 

nisbatan anchayin kengligini chuqur tushungani holda Navoiy o`zbek adabiyotini o`n 

beshga yaqin nasriy asarlar bilan boyitdi. 

Alisher  Navoiy  o`zining barcha nasriy  asarlarini  «Vaqfiya»ni  istisno  qilganda 

(bu asar 1481-1482 yillarda yozilgan), umrining so`nggi o`n yilida yaratgan. Ularning 

umumiy manzarasi quyidagichadir: 

1. Biografik-memuar xarakterdagi «Holoti Sayyid Hasan», «Holoti Pahlavon 

Muhammad», «Xamsat ul-mutahayyirin». 

2. Ilmiy-filologik xarakterdagi «Majolis un-nafois», «Muhokamat ul-

lug`atayn», «Mezon ul-avzon», «Risolai mufradot». 

3. Tarix, tasavvuf va din tarixiga oid «Tarixi muluki Ajam», «Nasoyim ul-

muhabbat», «Tarixi anbiyo va hukamo», «Vaqfiya». 

4. Insho san`ati – epistolyar proza namunasi «Munshoot». 

5. Ijtimoiy-siyosiy va didaktik xarakterdagi «Mahbub ul-qulub». 



 

«Haloti Sayyid Hasan Ardasher», «Haloti Pahlavon Muhammad», «Hamsat ul-



mutahayyirin» - Navoiyning biografik memuar xarakterdagi asarlaridir.  

Bu uch asar Navoiy hayoti va ijodiy faoliyatida muhim rol o`ynagan davrning 

madaniyati tarixida o`chmas iz qoldirgan. Navoiy hayoti va ijodiy faoliyatida muhim 

rol  o`ynagan  davrning  madaniyati  tarixida  o`chmas  iz  qoldirgan.  Navoiyga  yaqin 

siymolar,  uning  hamfikr  do`stlari,  ustoz  va  murabbiylariga  bag`ishlanib,  ularning 

vafotidan keyin yozilgan. 

  

Bugungi kunda O'z FA Til va adabiyot instituti ulug' shoir nomi bilan ataladi. 



O'zbek  tili  rasmiy  davlat  maqomiga  ega.  Mustaqil  O'zbekiston  jahon 

hamjamiyatining  faol  a'zolaridan  biri.  Shubhasiz,  ona  Vatanimiz  shuhratini  yanada 

oshirishda  Alisher  Navoiyning  umrboqiy  asarlari  o'z  hissasini  qo'shishda  davom 

etaveradi.

 

 

  



  

Nazorat savollari: 

1.

 



“Xazoyin  ul-maoniy”ga  g`azallardan  tashqari  yana  qanday  janrdagi  asarlar 

kiritilgan? 

2.

 

Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy”da keltirilgan ruboiylari qaysi devoniga 



kiritilgan? 

3.

 



“Xazoyin ul-maoniy”dagi qit`alarning xususiyatlari nimadan iborat? 

4.

 



Alisher Navoiyning ruboiy va qit`alari yana qaysi asarlarida uchraydi? 

5.

 



“Xazoyin  ul-maoniy”  devoni  qaysi  g`azal  bilan  boshlanadi  va  u  avval  qaysi 

devonga keltirilgan edi? 

6.

 

“Ashraqat” so`zi bilan boshlanadigan g`azalning mavzusi nima? 



7.

 

Tasavvufiy  mavzudagi  bu  asar  qanday  janrda  ifoda  etilgan  va  uning  farqi 



nimalarda ko`rinadi? 

8.

 



“Xazoyin  ul-maoniy”dagi  g`azallardan  yana  qaysilari  tasavvufiy  mavzuga 

bag`ishlangan? 

9.

 

G`azal janri takomilida Navoiy amalga oshirgan ishlar? 



10.

 

Qaysi lirik janrlarni shoir o`zbek she`riyatiga tatbiq etdi? 



11.

 

Alisher Navoiy nima uchun o`zbek mumtoz adabiyotining cho`qqisi hisoblanadi? 



12.

 

Shoir  tarjimai holiga oid  qanday ma`lumotlarni  bilasiz? 



13.

 

Navoiy qanday  tarixiy sharoitda yashab ijod etdi? 



14.

 

Shoir ijodiy faoliyatda kimlarga ergashdi? 



15.

 

Navoiy qalamiga mansub asarlarni sanang. 



16.

 

Ulug` shoir amalga oshirgan madaniy-ma`rifiy ishlar ko`lamini tavsiflang. 



17.

 

Navoiygacha turkiy adabiyot qanday ahvolda edi? 



18.

 

Husayin Boyqaro Navoiyni «So`z mulkining sohibqironi» deya ulug`lashining  



sabablari nimada? 

19.


 

A.Navoiy o`zi orzu qilgan qanday asarlarni yaratishga ulgurmadi? 

20.

 

O`zbek mumtoz adabiyotida jahonshumul asarlar paydo bo`lishi hamda o`zbek  



tili kamsitilishining bartaraf etilishida Navoiy xizmatlarini asoslang. 

 

Adabiyotlar: 

 

1.



 

A.Abdug`afurov.  Misralar  jozibasi.  “Alisher  Navoiyning  adabiy  mahorati 

masalalari” (maqolalar to`plami). Toshkent, “Fan”, 1993, 26-51 – betlar. 

2.

 



A.Hayitmetov. Navoiyxonlik suhbatlari. Toshkent, “O`qituvchi”, 1993. 

3.

 



Abdug`afurov A. Navoiy satirasi. T., 1966 

4.

 



Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. Mukammal asarlar to`plami, 14-tom. 

5.

 



Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to`plami, 3-6 – tomlar. 

6.

 



Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to`plami. 1-6 – tomlar. 

7.

 



Gulbadanbegim. Humoyunnoma. T.,1959 

8.

 



Hayitmetov A. Navoiy lirikasi. T., 1961 

9.

 



Ibrohim Haqqul. Kamol et kasbkim. Toshkent, “Cho`lpon”, 1991 

10.


 

Ibrohimova A. XVI asr o`zbek adabiyotining asosiy xususiyatlari. T.,1976 

11.

 

Ishoqov Y. Navoiy poetikasi. T., 1983 



12.

 

Jaloliddin Balxiy-Rumiy. Masnaviyi ma`navi. “Farhang”, 1991, № 8. 



13.

 

Mallaev N. O`zbek dabiyoti tarixi. T., 1976 y 



14.

 

N.Jumayev.  G`azalda  g`oya  va  badiiy  mahorat  mutanosibligi.  Maqolalar 



to`plami, 51-67 – betlar. 

15.


 

N.Komilov. Tasavvuf. Toshkent, 1994. 

16.

 

Nosirov O. O`zbek adabiyotida g`azal. T., 1972 y 



17.

 

Orzibekov R. Lirikada kichik janrlar. T., 1976y 



18.

 

Oybek. Navoiy gulshani 



19.

 

R.Vohidov. Alisher Navoiy va ilohiyot. Buxoro, 1994. 



  . 

 

2-MAVZU:  XALQ OG'ZAKI IJODIDA (O'ZBEK, TURKMAN,  



TOJIK) NAVOIY TIMSOLI.                                                 

 

REJA: 

1. Navoiy ijodida folklor namunalari  

2. Navoiy ijodining qardosh xalqlar bilan bog'liqligi 

 

   Navoiy  o'zbek  klassik  adabiyotining  barcha  taraqqiyot  bosqichlarida  ustoz 

shoir  va  xalqning  benihoya  katta  hurmati  va  muhabbatiga  sazovor  bo'lgan  so'z 

san'atkori  bo'lib  qoldi.  Bu  ulug'  san'atkorning  asarlari  turli  davrlarning  xattotlari 

tomonidan  zo'r  ehtirom  va  muhabbat  bilan  ko'chirildi,  rassomlarning  naqshi  va 

suratlari bilan ziynatlandi. XIX asrning 70-yillarida O'zbekistonda bosmaxona paydo 

bo'lganidan keyin Navoiyning "Xamsa", "Chor devon", "Vaqfiya" va boshqa asarlari 

bir  necha  bor  nashr  etildi.  Naoviyning  ayrim  asarlari  o'quv-qo'llanmalari  sifatida 

foydalanildi, g'azallari kuyga solindi, hikmatli so'zlari maqollarga aylandi, xalq uning 

asarlaridagi  o'lmas  qahramonlaridan  ilhomlanib,  Bekobod  yaqinidagi  toqqa  Farhod 

tog',  Soyga  Shirin  soy  deb  nom  berdi,  xalq  ijodchilari  Farhod  va  Shirin,  Layli  va 

Majnun  hamda  Diloromlar  haqida  yangi-yangi  asarlar  yaratdilar.  Barcha 

taraqqiyparvar o'zbek shoirlari Navoiydan ta'lim oldilar, uning traditsiyalarini davom 

ettirdilar va rivojlantirdilar. Jumladan, shoir Munis bir she'rida: 

                    "So'z ichra Navoiyki jahongir turur, 

                     Munisga maoniy yo'lida pir turur",-      



 

  



 deb uni o'zining ustozi hisoblaydi. Shoir Ogahiy esa: 

     


                "Ogahiy, kim topg'ay erdi sozi nazmingdin navo, 

                Bahra gar yo'qtur Navoiyning navosidan sengo",- 

 deydi. 

  

  



Navoiyning  asarlariga  nazira  bitish,  g'azallariga  muhammas  bog'lash  bir  odat 

bo'lib  qoladi.  Yozuvchi  Umar  Boqiy  Navoiyning  "Farhod  va  Shirin",  "Layli  va 

Majnun" dostonlarining qisqartilirgan nasriy variantini ishlab chiqadi. Navoiy asarlari 

bo'yicha tug'atlar tuziladi yoki lug'atlarda Navoiy asarlarining teksti keng o'rin oladi. 

Forscha  va  turkcha  lug'atlardan  tashqari,  xorazmlik  olim  Muhammad  Xoksorning 

o'zbek  tilida  yozilgan  "Muntahab-ul-lug'ot"  ("Tanlangan  lug'atlar",  1798  yil)  kitobi 

ana shunday lug'atlardandir.  

           Biroq bularning barchasi uzoq tarix uchun, XVI-XIX asrlarni o'z ichiga olgan 

400  yillik  davr  uchun  nihoyatda  oz  edi,  chunki  xalq  ommasining  ko'pchilik  qismi 

Navoiy asarlarini bevosita o'qish va o'rganish imkoniyatidan mahrum edi. Xalq qattiq 

ekspluatatsiya  va  jaholat  zulmi  ostida  ezilgan,  maorif  va  madaniyat  boyliklaridan 

mahrum  qilingan  edi.  Navoiyning  faoliyati  va  ilmiy-adabiy  merosi  ilmiy  asosda 

o'rganilmagan  edi.  Navoiy  asarlarining  davrdan-davrga,  kitobdan-kitobga  o'tgan 

tekstiga  o'rinsiz  o'zgarishlar,  xatolar  va  "tuzatishlar"  kirib  borar,  lekin  tekstologiya 

ishlari  olib  borilmas  edi.  Reaksiya  feodal-klerikal  doirlar  bo'lsa  Navoiy  asarlarining 

kitobxonlar orasida tarqalishi va o'rganilishiga qarshi tish-tirnoqlari bilan kurash olib 

borar,  ba'zilari  Navoiy  ijodiyotini  soxtalashtirib  uni  "shohning  ixlosmand  vaziri", 

"ilohiy sevgi ko'ychisi" sifatida tasvirlar, ulug' shoirning asarlarini buzib talqin qilar 

edilar,  feodal  saroyining  Ado  (XIX  asr)  kabi  xushomadgo'y  shoirlari  bema'ni 

maqtanchoqlik bilan:     

           "Gar Navoiydin Ado so'zini o'tkarsa ne tong, 

            Shoh Umar afzalu yo Sulton Husayni Boyqaro",- 

 deb Navoiyni kamsitishga, uning ijodini Sulton Husayn Boyqaroga bog'lashga intilar 

edilar. 


            Burjua millatchilari va panturkistlar bo'lsa Navoiyni soxtalashtirishga, o'zbek 

xalqini bu ulug' so'z san'atkorining merosidan mahrum etishga harakat qildilar. 

           Demak,  o'tmishda  Navoiyning  faoliyati  va  merosi  kam  o'rganildigina  emas, 

balki Navoiyni o'rganishda sog'lom va ijodiy tendensiya bilan birga zararli, ilmga zid, 

Navoiynini  soxtalashtirishga,  uning  merosini  barbod  berishga  qaratilgan  tendensiya 

ham kuchli edi. 

          Alisher Navoiyning faoliyati va ijodiyoti xalqlari o'rtasidagi madaniy va adabiy 

aloqalarni  mustahkamlashga  xizmat  qildi.  Xalqlar  do'stligi  g'oyasini  kuylagan  ulug' 

shoir tojik, eron, ozarbayjon, hind, arab va boshqa xalqlarning adabiyotini muhabbat 

bilan  o'rgandi  va  o'z  navbatida  boy  ijodiyoti  bilan  Sharq  xalqlari  adabiyotining 

taraqqiyotiga samarali ta'sir etdi. 

  Navoiy bilan Jomiyning do'stligi, hamkorligi o'zbek va tojik xalqlarining, bu 

ikki xalq madaniyati va adabiyotining do'stligi va hamkorliging yorqin namunasidir. 

Navoiy bilan Jomiyning boshlab ustoz bilan shogird o'rtasidagi aloqa sifatida vujudga 



 

kelgan  o'zaro  munosabati,  tezda  ikki  xalqning  buyuk  shoiri  va  madaniyati  arbobi 



o'rtasidagi  do'stlik  va  hamkorlikka  aylandi.  Navoiy  Jomiydan  siyosiy  faoliyatida, 

madaniyat  va  obodonchilik  ishlarida  ham,  badiiy  ijodda  ham  maslahatlar  oldi, 

Jomiyning  ijodidan  ta'lim  va  ilhom  oldi,  uning  asarlariga  yuksak  baho  berdi  hamda 

unga  bag'ishlab  "Hamsat-ul-mutahiyyirin"  asarini  yaratdi.  Ayni  zamonda  Jomiy  va 

Navoiyning faoliyati va ijodiy ishlariga zo'r e'tibor bilan qaradi va yuksak baho berdi. 

Abdurahmon  Jomiy  Navoiydan  maslahatlar  olar  va  o'zining  yangi  asarlari  bilan 

dastlab uni tanishtirar edi. Shuning uchun Navoiy "Xamsa" sida buni ta'kidlab: 

  

                   "Nomag'akim raqam etib xomasin, 



                    Ko'rmali, men ko'rmayin, el nomasin",- 

 

deydi.  "Muhokamat-ul-lug'atayn"  da  qayd  qilinishicha,  Abdurahmon  Jomiy 



yangi yozgan asarlarini Navoiyga berib: "Bu avroqni ol va boshtin oyog'iga nazar sol, 

xotiringa har ne aytkudek so'z kelsa ayt" der va Navoiyning fikrlarini samimiyat bilan 

qabul qilar edi. 

 Naoviyni o'qish, o'rganish va undan ta'lim olish tobora oshib boradi. Naoviy sarlari 

Sharq  o'lkalarining  ko'p  xattotlari  tomonidan  qayta-qayta  ko'chiriladi  va  nodir 

kitoblar  fondiga  kiradi.  Navoiy  asarlarini  yaqindan  o'rganish  uchun  lug'at  kitoblari 

tuzila boshlaydi. Navoiy hayotining oxirida yoki o'limidan bir oz keyin uning asarlari 

asosida  "Badoiy-ul-lug'at,  keyinroq  esa"  "Lug'ati  Navoiy"  yaratiladi.  1560  yilda 

Aloyi binni Muhibiy "al-lug'at-un-Navoiyat v-al-istishhodat-ul-chig'atoiyat" ("Naoviy 

lug'ati  va  chig'atoy  tili  dalillari")  kitobini  tuzadi.  XVIII  asrda  Mirzo  Madhiyxon 

tuzgan  "Mabon-ul-lug'at"  ("Lug'at  poydevori"),  XIX  asrda  Fath  Ali  Qojariy  hamda 

Shayh  Sulaymon  Afandiy  Buxoriy  tuzgan  lug'atlarda  va  boshqlarda  Navoiy  asarlari 

asosiy  so'zlik  bo'lib  xizmat  qiladi.  Bu  lug'atlarning  ko'pi  fors-tojik  tilida  yaratilgan 

edi; Shayx Sulaymon Afandiyning "Lug'ati chig'atoy va turki usmoniy" asari esa turk 

tilida yozilgan edi. 

           Navoiyning  ayrim  asarlari  boshqa  xalqlarning  tiliga  tarjima  qilinadi  va  yangi 

asarlarning  yaratilishida  asos  bo'ladi.  Masalan,  Xristofor  Armaniyning  1557  yilda 

italyan tilida Venesiyada nashr etilgan "Sarandib shohi uch yosh o'g'loninig ziyorati" 

asarining  ikkinchi  qismida  Navoiyning  "Sab'ai  sayyor"  dostonidan  Bahrom  va 

Dilorom  sarguzashti hikoya  qilinidai.  Shuningdek,  XVII  asr  gruzin shoiri  Sitsishvili 

Navoiyning "Sab'ai sayyor" dostonini yaratadi. XVII asrning birinchi yarmida o'tgan 

gruzin shoiri Nodor Persodaniodze: "Navoiy bo' qissani ("Sab'ai sayyor" ni) chig'atoy 

(qadimgi  o'zbek  )  tilida  yozgan,  biz  shoirlikda  biron  kishini  u  bilan  tenglashtirib 

tasavvur  qila  olamizmi?"-degan  edi.  Navoiy  asarlarini  tarjima  qilish  keyin  ham 

davom etadi. XIX asrning oxiri va XX asrning turk va tatar tiliga tarjima qilinadi. 

          Navoiyning asarlari Sharq xalqlariga yaqindan tanish va manzur bo'lib boradi. 

Navoiy  ko'p  xalqlarning  klassiklari  qatoridan  o'rin  oladi,  xalqlarning  ehtiromi  va 

muhabbatiga  sazovor  bo'ladi,  ko'p  shoirlar  Navoiyni  o'zlariga  ustoz  hisoblaydilar, 

undan  ta'lim  oladilar.  Ko'pgina  tojik  shoirlari,  Fuzuliy,  Kishvariy,  Mirzo  Fatali 

Oxundov, Ali Akbar Sobir kabi ozarbayjon yozuvchilari, Maxtumquli va Zelili kabi 

turkman  shoirlari,  qozoq  yozuvchisi  Abay,  qoraqalpoq  shoiri  Berdaq,  tatar  shoirlari 

Abdulla  To'qay,  Qayum-Nosiriy  va  boshq-boshqalar  Navoiyni  hurmat  bilan  tilga 



 

10 


olib,  unga  yuksak  baho  beradilar,  asarlaridan  ta'lim  oladilar  va  ayrim  asarlariga 

naziralar bitadilar. 

         Navoiydan ta'lim olgan va ilhomlangan ulug' ozarbayjon shoiri Fuzuliy: 

  

                        "Turku Ajamu Araba ayyom, 



                        Har shoira vermishdi bir kom, 

                        O'lmishdi Navoiyni suxandon, 

                        Manzuri shahanahi Xuroson",- 

  

 degan bo'lsa, Kishvariy (XVI asr) "Navoiy himmatidan Kishvariy ahli nazar bo'ldi"-



deydi.  Xuddi    shuningdek,  qozoq  adabiyotining  Navoiydan  ta'lim  olgan  klassigi 

Abay: 


  

                          "Fizuli, Shamsi, Sayxali, 

                           Navoiy, Saadi, Ferdausi, 

                           Xoja-Xafiz bu ammasi 

                           Madat ber ya shagiri faryad",    

 

va qoraqalpoq adabiyotining klassigi Berdaq esa: 



  

                        "chor kitobdan tura qochdim, 

                         Navoiydan savod ochtim. 

                         Fuzuliydan durlar sochtim, 

                         Dilbarlarni izlar edim",-   

 

 deydi.  Shuningdek,  faqat  o'zbek  xalq  og'zaki  ijodidagina  emas,  balki  boshqa 



xalqlarning  og'zaki  adabiyotida  ham  Navoiy  haqida  hikoya  va  latifalar  yaratiladi, 

Navoiy adolatparvar, xalqparvar va ulug' shoir sifatida tasvir qilinadi.  

Bu  faktlar  xalqlar  o'rtasidagi  madaniy  va  adabiy  aloqalarning  uzoq  tarixiy 

ildizlarga  ega  ekanligini  ko'rsatadi.  Biroq  ekspluatatsiyaga  asoslangan  tuzum  bu 

xalqlarga  o'z  madaniy  va  adabiy  merosi  bilan  yaqindan  tanishish  va  undan 

foydalanish  imkoniyatini  bermagani  kabi,  boshqa  xalqlarning  madaniyati  va 

adabiyoti bilan kengroq tanishish imkoniyatini ham bermas edi. XIX asr oxirlaridan 

boshlab  esa  Eronning  paniranistlari  va  Turkiyaning panturkistlari  Navoiyning ijodiy 

soxtalashtirishga, uni "Eron shoirlarining tarjimoni" yoki "umumturk shoiri" deb o'z 

paniranistik  va  napturkistik  qarashlarini  targ'ib  qilishga,  kitobxonlarni  chalg'itishga 

intildilar.  

Evropaliklar XVI asrdanoq Navoiy asarlari bilan tanisha boshlagan bo'lsada , lekin 

Navoiyning faoliyati va ijodiyotini ham nashr etishga kirishildi. Fransuz sharqshunosi 

Qatrmen 1841 yilda bosilgan xrestomatiyasiga Navoiyning ikki asarini: 

"Muhokamat-ul-lug'atayn" va "Tarixi muluki Ajam" ni kiritdi. Bundan bir oz vaqt 

keyin rus olimi I.N. Berezin "Turk xrestomatiyasi" kitobida Navoiy asarlaridan bir 

necha parcha berdi.  

Navoiyning  faoliyati  va  ijodiyotini  o'rganish  M.Nikitskiyning  "Amir 

Nizomiddin Alisher, uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati" nomli magistrlik 


 

11 


dissertatsiyasi bilan (1856 yil) boshlandi. M.Nikitskiy Xondamir, Davlatshoh va Som 

Mirzoning  asarlaridan  foydalanib,  sharqshunoslikda  birinchi  bo'lib  Navoitsning 

hayoti  va  faoliyatini  to'laroq  aks  ettirgan  asar  yaratdi.  M.Nikitskiy  Navoiyning 

siyosiy faoliyatiga, madaniyat sohasidagi ishlari va o'zbek adabiy tili taraqqiyotidagi 

roliga  yuqori  baho  beradi,  uning  iste'dodli  olim  va  shoir  ekanini  ta'kidlaydi.  Biroq, 

Alisher  Navoiyning  badiiy  asarlarini  chuqur  o'rgana  olmaganligi  uchun  "Navoiy 

tarjimon shoir" degan g'ayri ilmiy bir xulosaga keladi.  

 M.Nikitskiydan  5  yil  keyin,  1861  yilda  Istambuldagi  "Asiatique  journal" 

("Osiyo  jurnali")  da  Fransiya  konsulxonasining  tarjimoni  bo'lib  xizmat  qilgan 

M.Belenning  Navoiy  hayoti  va  faoliyatiga  doir  maqolasi  bosilib  chiqadi.  Unda 

Navoiyning  davlat  idora  ishlari  va  madaniy  hayotdagi  xizmatlariga  ijobiy  baho 

beriladi.  Biroq,  ham  Navoiyning  badiiy  asarlarini  puxta  o'rganmaydi,  hech  qanday 

asossiz: "Navoiy Xisrav Dehlaviy, Nizomiy va Jomiylarning tarjimonidir",-deb da'vo 

qiladi.  Fransuz  sharqshunosi  E.Bloshe  esa  Navoiy  asarlarining  badiiy  qimmatini 

kamsitadi.  

Navoiyning  faoliyati  va  ijodiyotini  o'rganish  M.Nikitskiyning  "Amir 

Nizomiddin Alisher, uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati" nomli magistrlik 

dissertatsiyasi bilan (1856 yil) boshlandi. M.Nikitskiy Xondamir, Davlatshoh va Som 

Mirzoning  asarlaridan  foydalanib,  sharqshunoslikda  birinchi  bo'lib  Navoitsning 

hayoti  va  faoliyatini  to'laroq  aks  ettirgan  asar  yaratdi.  M.Nikitskiy  Navoiyning 

siyosiy faoliyatiga, madaniyat sohasidagi ishlari va o'zbek adabiy tili taraqqiyotidagi 

roliga  yuqori  baho  beradi,  uning  iste'dodli  olim  va  shoir  ekanini  ta'kidlaydi.  Biroq, 

Alisher  Navoiyning  badiiy  asarlarini  chuqur  o'rgana  olmaganligi  uchun  "Navoiy 

tarjimon shoir" degan g'ayri ilmiy bir xulosaga keladi.  

Navoiyning  faoliyati  va  ijodiyotini  o'rganish  M.Nikitskiyning  "Amir 

Nizomiddin Alisher, uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati" nomli magistrlik 

dissertatsiyasi bilan (1856 yil) boshlandi. M.Nikitskiy Xondamir, Davlatshoh va Som 

Mirzoning  asarlaridan  foydalanib,  sharqshunoslikda  birinchi  bo'lib  Navoitsning 

hayoti  va  faoliyatini  to'laroq  aks  ettirgan  asar  yaratdi.  M.Nikitskiy  Navoiyning 

siyosiy faoliyatiga, madaniyat sohasidagi ishlari va o'zbek adabiy tili taraqqiyotidagi 

roliga  yuqori  baho  beradi,  uning  iste'dodli  olim  va  shoir  ekanini  ta'kidlaydi.  Biroq, 

Alisher  Navoiyning  badiiy  asarlarini  chuqur  o'rgana  olmaganligi  uchun  "Navoiy 

tarjimon shoir" degan g'ayri ilmiy bir xulosaga keladi.  

 M.Nikitskiydan  5  yil  keyin,  1861  yilda  Istambuldagi  "Asiatique  journal" 

("Osiyo  jurnali")  da  Fransiya  konsulxonasining  tarjimoni  bo'lib  xizmat  qilgan 

M.Belenning  Navoiy  hayoti  va  faoliyatiga  doir  maqolasi  bosilib  chiqadi.  Unda 

Navoiyning  davlat  idora  ishlari  va  madaniy  hayotdagi  xizmatlariga  ijobiy  baho 

beriladi.  Biroq,  ham  Navoiyning  badiiy  asarlarini  puxta  o'rganmaydi,  hech  qanday 

asossiz: "Navoiy Xisrav Dehlaviy, Nizomiy va Jomiylarning tarjimonidir",-deb da'vo 

qiladi.  Fransuz  sharqshunosi  E.Bloshe  esa  Navoiy  asarlarining  badiiy  qimmatini 

kamsitadi.  

Rus  va  G'arbiy  Yevropa  sharqshunoslari  Navoiyning  faoliyati  va  ijodiyotini 

o'rganishda  M.Nikitskiy  va  S.Belendan  keyin  ham  bir  muncha  ish  olib  boradilar. 

Masalan,  rus  sharqshunosi  V.V.Velyaminov-Zernov  1868  yilda  Sankt-Peterburgda 

XVI  asrda  tuzilgan  "al-lug'at-un-Navoiyat  val-istishhodat-ul-chig'atoyat"  lug'atini 


 

12 


nashr ettiradi. Fransuz sharqshunosi Pave de Kurteyl Navoiy asarlaridan foydalanib, 

lug'at tuzadi. Rus sharqshunosi N.I.Ilminskiy Navoiyning "Muhokamat-ul-lug'atayn" 

asarini xiyla chuqur o'rganib, Navoiyni o'z ona tili-o'zbek adabiy tili uchun kurashgan 

qudratli kishi  

sifatida  ta'riflaydi.  Biroq  rus  sharqshunoslari  ham,  G'arbiy  Yevropa 

sharqshunoslari  ham  Navoiy  faoliyatini  uning  badiiy  ijodiyoti  bilan  uzviy  bog'lagan 

holda o'rganmadilar, ular Alisher Navoiyning siyosiy, ilmiy faoliyatini e'tirof qildilar-

u,  lekin  uning  badiiy  ijodiyotini  chuqur  yoritolmadilar  va  "Navoiy  tarjimon"  degan 

g'arbiy ilmiy qarashni davom ettirdilar. (Masalan, Belenning fikriga tayangan fransuz 

sharqshunosi  Buva,  ingliz  sharqshunosi  E.Braun  va  boshqalar  ham  shular 

jumlasidandir.)  Afsuski,  Navoiy  haqida  birinchi  manbalar  asosida  "Mir  Alisher  va 

siyosiy hayot" degan qimmatli asar yaratgan atoqli rus sharqshunosi akademik V.V. 

Bartold  ham  bunday  g'ayori  ilmiy  da'volardan  xoli  bo'lmadi  va  "Navoiy  taxlidchi 

shoir" degan xato fikrni takrorladi.  

Shunday  qilib,  rus  G'arbiy  Yevropa  sharqshunoslari  o'tmishda  Navoiyning 

hayoti  va  faoliyati  yuzasidan  material  to'plash,  ularni  sistemaga  solish, 

umumlashtirish, Navoiy asarlarini nashr etish, Navoiyning til sohasidagi xizmatlarini 

o'rganish  va  boshqalar  bo'yicha  ma'lum  yutuqlarga  erishgan  bo'lsalar  ham,  lekin 

ularning  tekshirish  ishlari  biografiya  va  lingvistika  masalalari  bilan  chegaralanib 

qoldi, Navoiyning ijodiyotini, xususan uning badiiy asarlarini ilmiy asosda o'rganish 

bilan  uzviy  bog'langan  holda  olib  borilmadi.  Ular  Navoiyning  badiiy  ijodiyotini 

soxtalashtirdilar,  uning  originalligini  inkor  etdilar.  Bunday  g'ayri  ilmiy  qarashlar 

hozir ham ayrim reaksion chet el olimlari tomonidan davom ettirilmoqda.  


Каталог: lektions -> ozbek%20adabiyoti -> O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> O'zbekiston respublikasi xalq ta'lim vazirligi ajiniyоz nomidagi
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> O'zbekiston respublikasi xalq ta'lim vazirligi ajiniyоz nomidagi nukus davlat pedagogika
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> Chet el adabiyoti tarixi
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> O`zbekiston respublikasi xalq ta`limi vazirligi ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> O’zbеk аdаbiyoti kаfеdrаsi
O`zbek%20tili%20va%20adabiyoti%20yo`nalishi -> Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika


Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling