Nerv tizimi organizmdagi a’zolar faoliyatini boshqaradi va ular


Download 139.52 Kb.
Pdf ko'rish
Sana25.10.2017
Hajmi139.52 Kb.

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

46 



Nerv  tizimi  organizmdagi  a’zolar  faoliyatini  boshqaradi  va  ular 

faoliyatini o‘zaro muvofiqlashtirib turadi, organizmni tashqi muhit bilan 

bog‘lab turadi.  Nerv tizimining markaziy qismi bosh va  orqa  miyadan, 

periferik (chetki) qismi ulardan ketuvchi nervlardan iborat. Barcha nerv 

tizimi  somatik  va  vegetativ  (avtonom)  nervlarga  ajratiladi.  Somatik 

nervlar  organizmni  tashqi  muhit  bilan  bog‘lash  va  qo‘zg‘alishni, 

vegetativ nervlar moddalar almashinuvi va ichki a’zolar faoliyati (yurak 

urishi, ichakning qisqarishi, bezlar sekretsiyasi)ni boshqaradi. Vegetativ 

nerv tizimi  bir muncha mustaqil (avtonom) ishlash xususiyatiga ega, u 

kishi ixtiyoriga bog‘liq bo‘lmagan funksiyalarni ham bajaradi. 

 

 

Markaziy  nerv  tiziminig  kulrang 



moddasi  neyronlar  va  ularning 

mayda  o‘simtalaridan,  oq  moddasi 

qobiq 

bilan 


qoplangan 

uzun 


o‘simtalardan 

iborat. 


Kulrang 

modda  orqa  miyaning  markazida, 

bosh  miyaning  sirtida  joylashgan. 

Qo‘zg‘alishni    a’zolardan  miyaga 

uzatadigan 

nervlar 


markazga 

intiluvchi, 

ya’ni 

sezuvchi, 



qo‘zg‘alishni  miyadan  a’zolarga 

o‘tkazuvchi  nervlar  esa  markazdan 

qochuvchi, ya’ni harakatlantiruvchi 

nervlar deyiladi. Nerv tolalari birga 

qo‘shilib  nerv  boylamlarini,  bir 

necha 


boylamlar 

esa 


alohida 

nervlarni hosil qiladi. 

 

 

 



 

 

1- Bosh miya; 



2- Orqa miya; 

3-Orqa 


miyadan 

chiqqan                

nerv    tolalari. 

 

 















 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

47 



ORQA MIYANING TUZILISHI 

Orqa  miya  umurtqa  pog‘onasi  ichida  joylashgan  bo‘lib, 

markazida orqa miya suyuqligi bilan to‘lgan orqa miya nayi bor. Orqa 

miyadan  bir  juftdan  oldingi  va  orqa  nervlar  chiqadi.  Orqa  miyaning 

markazidagi  kulrang  moddasi  qo‘shimcha  va  harakatlantiruvchi 

neyronlardan,  tashqi  oq  moddasi  neyronlarning  uzun  o‘simtalaridan 

iborat.  Nerv  qo‘zg‘alishlari  orqa  nervlar  orqali  a’zolardan  miyaga, 

oldingi  nervlar  orqali  aksincha,  miyadan  ishchi  a’zolarga  chiqadi.  Har 

ikkala  nervlar  umurtqa  pog‘onasining  ikki  yonida  qo‘shilib,  31  juft 

aralash  nervlarni  hosil  qiladi.  Har  qaysi  nerv  muayan  bir  guruh 

muskullar yoki terining ma’lum qismini boshqaradi. 

Orqa  miya  ikkita  muhim  funksiyani:  reflektor  funksiya  va 

o‘tkazish funksiyasini bajaradi. Ko‘pgina harakat reaksiyalari, masalan, tizza 

refleksining reflektor yo‘llari orqa miyaning kulrang moddasida tutashadi. 

Orqa  miyada  yurak,  oshqozon,  qovuq,  qon  tomirlari,  skelet 

muskullari, jinsiy  bezlar va boshqalarni idora etadigan nerv markazlari 

bor. Nerv markazlari juda ko‘p qo‘shimcha neyronlardan iborat. 

1-Oq  moddasi;  2-Kulrang  moddasi;  3-Orqa  shoxidan 

chiqqan 

sezuvchi 

nerv; 

4-Oldingi 



shoxidan 

chiqqan 


harakatlantirish  nervi;  5-Sezuvchi  va  harakatlantirish  nervining 

qo‘shilishidan hosil bo‘lgan aralash nerv tolasi. 



 

 

 



 

 

 



 

NERV TIZIMI

 

48 



ORQA MIYANING FUNKSIYASI 

Orqa  miyaning  refleks  funksiyasi  reflekslar  hosil  qilishdan 

iborat. 


Refleks  (lotincha-reflexus-aks  etish,  in’ikos  degan  so‘zdan 

olingan) ya’ni organizmning tashqi yoki ichki muhitdagi o‘zgarishlarga, 

reseptorlar  (ichki  va  idrok  etuvchi  nerv  uchlari)ning  ta’sirlanishiga 

javoban markaziy nerv tizimi yordamida ko‘rsatadigan javob reaksiyasi. 

 Nerv  qo‘zg‘alishini  qabul  qilinib,  ishchi  a’zolariga  uzatiladigan 

yo‘li  reflektor  yoyi  deyiladi.  Reflektor  yoyi  quyidagi  qismlardan;  (1) 

ta’sirni qabul qiluvchi reseptorlar, (2) qo‘zg‘alishni markazga uzatuvchi 

markazga  intiluvchi  (sezuvchi)  nerv,  (3)  qo‘zg‘alishni  sezuvchi 

neyronlardan 

harakatlantiruvchi 

neyronlarga 

uzatadigan 

oraliq 

neyronlar,  (4)  qo‘zg‘alishni  markazdan  ishchi  a’zolarga  uzatuvchi 



(harakatlantiruvchi)  nerv  va  (5)  ta’sirga  javob  beradigan  ishchi 

a’zolardan iborat. 



 

   


Orqa  miyaning  o‘tkazuvchilik  funksiyasi.  Tananing  turli 

joylaridagi reseptorlardan sezuvchi nerv tolalari orqali orqa miya nerv 

markazlariga  kelgan  impuls  uning  oq  moddasida  joylashgan 

o‘tkazuvchi  nerv  yo‘llari  orqali  bosh  miyaning  nerv  markazlariga 

o‘tkaziladi.  Bosh  miyaning  nerv    markazlarida  hosil  bo‘lgan 

qo‘zg‘alish  pastga  tushuvchi  o‘tkazuvchi  nerv  yo‘llari  orqali  orqa 

miyaning  shunga  taalluqli  nerv  markazlariga  keladi  va  undan  ishchi 

a’zolariga o‘tkaziladi.  Shunday qilib, bosh  miya bilan orqa  miyaning 

o‘tkazuvchi  yo‘llari  orqali  barcha  to‘qima  va  a’zolarning  sezish 

hamda  harakatlanish  funksiyasi  boshqariladi.  Yuqoriga  ko‘tariluvchi 

va  pastga  tushuvchi  o‘tkazuvchi  nerv  yo‘llari  bosh  miyaning  pastki 

qismlarida kesishadi.

 


 

 

 



   

 

 



 

   


 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

49 



TIZZA REFLEKSI 

Tizza  refleksining  reflektor  yo‘llari  orqa  miyaning  kulrang 

moddasida tutashadi. Tizza refleksi shu bilan ifodalanadiki, son to‘rt 

boshli  muskulining  payiga  tizza  qopqog‘ining  pastki  chegarasi 

yaqinidan  tukillatib  urib  ko‘rilganida  oyoq  reflektor  yo‘l  bilan  tizza 

bo‘g‘imidan yoziladi. Buning sababi shuki, payiga urilganida muskul 

tarang tortib, uning nerv reseptorlarida qo‘zg‘alish yuzaga keladi va 

bu  qo‘zg‘alish  markazga  intiluvchi  neyronlardan  orqa  miyaning 

kulrang  moddasiga  borib,  markazdan  qochuvchi  neyronlarga  va 

ularning  uzun  o‘simtalaridan  oyoqni  yozuvchi  muskullarga  o‘tadi. 

Tizza  refleksida  ikki  turdagi  neyronlar:  markazga  intiluvchi  va 

markazdan qochuvchi neyronlar ishtirok etadi.  



 

 

 



 

 

 



 

 

NERV TIZIMI

 

50 


BOSH MIYA 

Bosh miya miya qutisi ichida joylashgan bo‘lib, uzunchoq miya, 

ko‘prik, miyacha, o‘rta miya, oraliq miya va oldingi miya katta yarim 

sharlardan iborat. 

Uzunchoq miya, ko‘prik va o‘rta miya birga miya dastasini hosil 

qiladi.  Miya  dastasidan  12  juft  bosh  miya  nervlari,  shu  jumladan 

ko‘rish,  eshitish,  hid  bilish  kabi  sezuvchan  nervlar  va  bir  juft  ko‘z 

muskullarini  harakatlantiruvchi  nervlar  chiqadi.  Qolgan  8  jufti  esa 

aralash nervlar hisoblanadi. 



Uzunchoq  miya  va  miya  ko‘prigida  ovqat  hazm  qilish,  nafas 

olish  markazlari  joylashgan:  chaynash,  yutinish  kabi  ovqat  hazm 

qilish  reflekslari  hamda  qusish,  aksa  urish,  yo‘talish,  yig‘lash  kabi 

muhofaza reflekslari miyaning ana shu qismi bilan bog‘liq. Miyacha 

harakatni  boshqaradi,  u  zararlanganida  muskullar  tonusi  pasayib, 

harakat  aniqligi  yo‘qoladi,  tana  muvozanati  buziladi,  bosh,  oyoq  va 

qo‘llar  qaltiraydi.  O‘rta  miyada  skelet  muskullari  tonusi 

(tarangligi)ni  boshqarish  markazi  bor,  bu  yerda  tik  turish  va  yurish 

reflekslari  amalga  oshadi.  Oraliq  miya  ikki  ko‘rish  do‘mboqchasi 

(talamus) va do‘mboqcha osti (gipotalamus)dan iborat. 











1-Uzunchoq miya; 

2-Miyacha; 

3-Ko‘prikcha; 

4-O‘rta miya; 

5-Oraliq miya; 

6-katta yarim 

sharlar. 





 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

51 



Katta yoshdagi odamda katta yarim sharlar bosh miya massasini 

80%  tashkil  etadi;  miya  po‘stlog‘ida  12  mlrd.dan  18  mlrd.gacha 

neyronlar bo‘ladi. 

Miya  po‘stlog‘i  ostida  joylashgan  miya  oq  moddasi  miya 

po‘stlog‘ining turli qismlarini bosh miyaning boshqa bo‘limlari va orqa 

miya bilan bog‘laydigan nerv tolalaridan tashkil topgan. 

Bosh  miya  yarim  sharlari  ikkita  (chap  va  o‘ng)  qismdan  iborat. 

Ularning  kulrang  moddadan  iborat  sirti  po‘stloqni  hosil  qiladi.  Miya 

po‘stlig‘ida  nerv  markazlari,  uning  ostidagi  oq  moddasi  esa  o‘tkazish 

yo‘llaridan  iborat.  Bu  yo‘llar  miyani  bo‘limlarini  yarim  sharlar  bilan 

bog‘lab turadi. Har qaysi yarim sharlar egatchalar yordamida peshona ? 

miya,  chakka  va  ensa  bo‘laklariga  bo‘linadi.  Eng  chuqur  egatcha-

markaziy egatcha bo‘lib, ular peshona bo‘lagini miya bo‘lagidan ajratib 

turad; yon egatchalar chekka bo‘lagini chegaralab turadi.  

Yarim sharlar peshona, tepa, ensa, chakka bo‘limlariga bo‘linadi. 

Ko‘rish zonasi miya po‘stlog‘ining ensa bo‘lagida joylashgan. Ko‘z to‘r 

pardasidan  chiqadigan  impulslar  shu  zonaga  keladi,  bu  zona  ko‘rish 

ta’sirotlarini tahlil qilib, ajratadi. Miyaning ensa bo‘lagi zararlanganida 

odam  atrofidagi  narsalarni  bir-biridan  ajrata  olmay  qoladi,  ko‘z  bilan 

ko‘rib  chamalash,  mo‘ljal  olish  layoqatini  yo‘qotib  qo‘yadi.  Miyaning 

chekka  bo‘limida  eshitish  zonasi  joylashgan.  Shu  soxa  yemirilganida 

odam  kar  bo‘lib  qoladi.  Miya  chekka  bo‘limining  old  qismida  hid  va 

ta’m  bilish,  ensa  bo‘limining  keyingi  qismida  teri-muskul  sezish, 

peshona  bo‘limida  harakatlanish  va  yozish  zonalari  joylashgan.  Miya 

po‘stlog‘i  turli  a’zolar  ishini  o‘zaro  muvofiqlashtirib  turadi,  organizm 

bilan tashqi muhit o‘rtasida bog‘lanishni ta’minlaydi. Har bir kishining 

o‘ziga  xos  psixik  faoliyati,  ya’ni  hulqi,  nutqi,  zehni,  fikrlash  va  hunar 

o‘rganish qobiliyati katta yarim sharlar po‘stlog‘i bilan bog‘liq. 

   


BOSH MIYA KATTA YARIM SHARLARI 

 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

52 



BOSH MIYA KATTA YARIM SHARLARI 

1-Peshana bo‘limi; 2-Miya (tepa) bo‘limi; 

3-Ensa bo‘limi; 4-Chakka bo‘limi. 

1-Ko‘rish  zonasi;  2-Teri-muskul  zonasi;  3-Harakatlantirish  zonasi; 

4-Ta’m  va  hid  bilish;  5-Harakatlantirish  zonasi;  6-Eshitish  zonasi; 

7-Ko‘rish zonasi; 8-Teri-muskul zonasi. 



 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

53 



BOSH MIYA YARIM SHARLARI POSTLOG‘IDA OLIY NERV 

MARKAZLARINING  JOYLASHUVI 

Miya  po‘stlog‘ining  turli  qismlarida  har  xil  funksiyalarni 

boshqarvchi  nerv  markazlari  joylashgan.  Masalan,  po‘stloqning  ensa 

qismida  ko‘rish,  chakka  qismida  eshitish,  peshona  qismining  ostki 

ichkari sohasida hid sezish, tepa qismidagi oldingi markaziy pushtasida 

harakat,  orqa  markaziy  pushtasida  tana  terisining  sezish  markazlari 

joylashgan. 

1-hid bilish; 2-yozuv (o‘ng qo‘l); 3-siypalash (o‘ng qo‘l); 

4-eshitish; 5-gapirish; 6-hisoblash; 7-o‘qish; 8-ko‘rish; 

9-siypalash (chap qo‘l); 10-ohang, intonatsiya; 11-orientirlash 

(o‘zi turgan joyni aniqlash); 12-geometrik shakllarni aniqlash 

markazi. 



 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

54 



VEGETATIV NERV TIZIMI 

Simpatik qism 

Parasimpatik qism 

1-orqa  miya;  2-umurtqa  pog‘onasi  atrofida  joylashgan  nerv 

tugunlari  (orqa  miyadan  chiqqan  simpatik  nerv  tolalarining  birinchi 

qismi  shu  nerv  tugunlarida  boshlanib,  to‘qima  va  a’zolarga  boradi); 

3-simpatik nerv tolalarining a’zolar bilan tutashgan uchlari;  

4-parasimpatik  (adashgan)  nerv  tolasi;  5-6-adashgan  nerv 

tolasining  yurak,  oshqozon,  ichak  atrofidagi  tugunlari;  7-simpatik 

nerv tolasining yurakka tutashgan uchi. 



     

 

 



 

 

 



 

NERV TIZIMI

 

55 



 

VEGETATIV NERV TIZIMINING TA'SIRI 

 

 



A’zo   

Simpatik 

bo‘limining ta’siri 

Parasimpatik 

bo‘limining ta’siri 

 

Yurak 

Qisqarishlar ritmini 

tezlashtirib, kuchini 

oshiradi 

Qisqarishlar ritmini 

sekinlashtirib, kuchini 

kamaytiradi. 

Toraytiradi. 



Yurak tomirlari 

Kengaytiradi 

 

 

Arteriyalar 

Toraytiradi, qon 

bosimini oshiradi 

Kengaytiradi, qon 

bosimini pasaytiradi 

 

Hazm yo‘li 

Peristaltikani 

susaytiradi. 

Peristatilkani 

tezlashtiradi 

 

Taloq 

Qisqartirib, ichidan 

qon haydab chiqaradi 

Ta’sir ko‘rsatmaydi 



 

 

Jigar 

O‘t  yo‘llari  va  o‘t 

pufagini  bo‘shashtirib, 

sfinkterni  toraytiradi, 

bu  o‘t  to‘planishga 

yordam beradi. 

O‘t 

yo‘llarini 



toraytirib, 

sfinkterni 

bo‘shashtiradi,  bu  o‘t 

yo‘llaridan 

o‘t 

chiqishiga olib keladi. 



 

Buyraklar 

 

Tomirlarini  toraytirib, 



diurezni kamaytiradi. 

 

Ta’sir ko‘rsatmaydi 



 

Qovuq 

Qovuqni bo‘shashtirib, 

sfinkterini qisqartiradi 

Qovuqni qisqartirib 

sfinkterini 

bo‘shashtiradi 



Ter bezlari 

Sekretsiyasini 

kuchaytiradi 

Ta’sir ko‘rsatmaydi 



Ko‘z rangdor 

pardasining muskul 

tolalari 

Ko‘z qorachig‘ini 

kengaytiradi. 

Ko‘z qorachig‘ini 

toraytiradi 

Sochini 

tikkaytiradigan 

muskullar 

Qisqartiradi (sochlar 

tikkayadi) 

Bo‘shashtiradi (sochlar 

teriga taqalib turadi) 

 


 

 

 



 

 

 



NERV TIZIMI

 

56 



NERV (ASAB) TIZIMINING KASALLIKLARI 

Miya  va  nerv  tizimining  kasalliklari,  boshqa  a’zolar  tizimining 

kasalliklari  singari,  irsiy  va  tashqi  muhit  omillariga  bog‘liq  bo‘ladi. 

Miya  ishining  irsiy  buzilishi  organizmda  ayrim  moddalarning,  masalan, 

fermentlarning  yetarlicha  sintezlanmasligiga  bog‘liq.  Shunga  ko‘ra, 

oddiy  ovqatning  ba’zi  komponentlari  zaharli  bo‘lib  qoladi.  Bolalar 

organizmida  bunday  moddalar  to‘planmib  qolsa,  ularning  ongi  ya[shi 

rivojlanmaydi. 



Bakteriyali  infeksiya  miya  kasalligining  jiddiy  sababchisi 

hisoblanadi.ular 

umumiy 

falajga 


yoki 

miya 


po‘stlog‘ining 

yallig‘lanishiga (meningitga) sabab bo‘lishi mumkin. 

Meningit  kasalligini  meningokok  deb  ataluvchi  mikroblar 

qo‘zg‘atadi.  Bunda  bemorning  boshi  og‘riydi,  tana  harorati  koariladi, 

ko‘ngli  aynib  qayd  qiladi.  Qo‘l-oyoqlari  va  bo‘yin  muskullarining 

tarangligi  oshadi.  Xastalik  og‘ir  kechganda  bemor  xushini  yo‘qotishi 

va unda tirishish belgilari yuzaga kelishi mumkin. 

Orqa  miya  to‘qimasining  yallig‘lanishiga  mielit  deyiladi.bu 

kasallik  ko‘pincha  bolalarda  uchraydi,  uni  maxsus  viruslar 

qo‘zg‘atadi.va  poliomielitkasalligiga  sabab  bo‘ladi.  Kasallikning 

sabablari  shundan  iboratki,  orqa  miyaning  zararlangan  sigmentlari 

tomonidan boshqariladigan ishchi a’zolarning sezuvchanligi va harakati 

susayadi yoki butunlay yo‘qoladi. Yuqoridagi kasallik belgilari sezilishi 

bilanoq asab (nerv) kasalliklari shifokoriga murojaat qilish kerak.   

   Gripp,  poliomielit  va  shunga  o‘xshash  kasalliklarning  asorati 

tufayli  nerv  tizimining  faoliyati  buziladi.  Masalan,  gripp  viruslari 

miyaning o‘tkazuvchi yo‘llarini zararlashi mumkin. 

Nerv  tizimiga  zaharlar,  masalan,  alkagol,  ba’zi  metallarning 

tuzlari,  narkotik  moddalar  ta’sir  etsa,  uning  ishi  buziladi.  Akkogol  har 

qanday tirik hujayra uchun zaharli. Jarrohlikda ishlatiladigan asboblarni 

dezinfeksiyalashda undan foydalanish ham ana shunga asoslangan. 

Miyaning  kislorodga  va  oziq  moddalarga  talabi  katta:  tanadagi 

butun  qonning  1/5  qismi  miyaga  zarur.  Qon  tomirlari  torayganda 

miyaga  qon  bilan  keladigan  kislorod  va  oziq  moddalar  miqdori 

kamayadi,  natijada  uning  ishi  buziladi.  Miyaga  qon  quyilishi,  turli 

shikastlanishlar uning qon bilan ta’minlanishi buzilishiga sabab bo‘ladi. 

Bosh miya har qanday: xoh og‘ir, xoh yengil shikastlanganda ham unga 

albatta e’tibor berish va vrachga murojaat etish kerak. 

Miyaning  tuzilishi  va  funksiyalari  haqida  to‘plangan  bilimga 

asoslanib,  uni  kasallantiruvchi  sabab-omillarni  o‘z  vaqtida  bilish  va 

aniqlash  mumkin  bo‘ladi.  Bunday  kasalliklarning  sabablarini  aniqlash 

tufayli  ularni  davolash  va  oldini  olishlarning  yangi  usullarini  ishlab 

chiqish imkoniyati yaratildi. 


 

 

 



 

 

 



SEZGI A’ZOLARI

 

57 



ANALIZATORLAR, SEZGI A’ZOLARI 

Sezgi  a’zolari  organizmga  kelib  turadigan  har  turli  ta’sirotlarni 

idrok  etishni  ta’minlaydi,  organizmning  atrofidagi  olam  bilan  o‘zaro 

bog‘lanishi  va  doim  o‘zgarib  turadigan  sharoitiga  moslanib  olishi 

uchun, bilish jarayoni yuzaga kelishi uchun xizmat qiladi. 

Ko‘rish,  eshitish,  hid  bilish  a’zolari,  teri  sezuvchanligi, 

muvozanat  a’zolarining  o‘ziga  xos  tomonlarini  belgilab  beruvchi 

asosiy  elementlar  muayyan  ta’sirotlarning  energiyasini  tegishli 

nervlardan  markaziy  nerv  tizimiga  yetib  keluvchi  qo‘zg‘alish 

jarayoniga aylantirib beradigan maxsus retseptorlargir. Har bir turdagi 

retseptorlar  ma’lum  bir  xil  ta’sirotlarga  hammadan  ko‘ra  ko‘proq 

sezgir  bo‘ladi,  ana  shu  retseptorlar  tomonidan  qabul  qilingan 

ta’surotlar katta  yarim  sharlar po‘stlog‘ining har qaysi sezgi a’zosiga 

tegishli zonalaridan uzil-kesil bilib olinib, analiz qilinadi. 

Organizmning  tashqi  va  ichki  muhitidan  kelib  turadigan 

ta’sirotlarni  idrok  etadigan  va  analiz  qiladigan  nervapparatlarini 

I.P.Pavlov  analizatorlar  deb  atagan.  Retseptorlar  analizatorning 

periferik  halqasidir.  Markazga  intiluvchi  neyronlar  va  retseptordan 

katta  yarim  sharlar  po‘stlog‘igacha  boradigan  o‘tkazuvchi  yo‘llar 

analizatorning o‘tkazuvchi bo‘limini tashkil etadi. Katta yarim sharlar 

po‘stlog‘ining  tegishli  retseptorlardan  kelayotgan  axborotni  qabul 

qilib,  idrok  etuvchi  va  analiz  qiluvchi  joylari  analizatorning  markaziy 

qismini tashkil etadi. Analizatorning hamma qismlari yaxlit, bir butun 

bo‘lib  ishlaydi.  Ulardan  birontasi  faoliyatining  buzilishi  butun 

analizator funksiyalarining izdan chiqishiga sabab bo‘ladi.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        


 

 

 



 

 

 



SEZGI A’ZOLARI

 

58 



BOSH MIYA POSTLOGIDA SEZGI A’ZOLARI 

MARKAZLARINING JOYLASHUVI 



1-eshitish  markazi  bosh  miya  po‘stlog‘i  chekka 

qismining pastki  sohasida joylashgan; 2-ko‘rish markazi ensa 

sohasida;  3-barmoqlar  terisidagi  paypaslash  markazlar  bosh 

miya  po‘stlog‘i  tepa  qismining  o‘rta  sohasida;  4-hid  bilish 

markazi bosh miya po‘stlog‘i chakka qismining oldingi yuqori 

sohasida;  5-ta’m  bilish  markazi  bosh  miya  po‘stlog‘i  chakka 

qismining yuqori o‘rta sohasida. 





  

 

 



 

 

 



 

SEZGI A’ZOLARI

 

59 



KORISH A’ZOSI 

 

Ko‘z,  ya’ni  ko‘rish  a’zosi  odam  va  ko‘pchilik  hayvonlarning 



hayotida  juda  muhim  o‘rin  egallaydi  va  narsalar  hamda  atrofdagi 

muhit  xossalari-yoritilishi,  shakli,  katta-kichikligi,  rangi  va 

boshqalar to‘g‘risidagi axborotni idrok etishni ta’minlaydi.  

 

Ko‘z  kalla  suyagining  ko‘z  kosasida  joylashgan.  Ko‘z  



soqqasidan uni bosh miya bilan birlashtiradigan ko‘rish nervi chiqadi. 

 

Ko‘z  ko‘z  soqqasidan,  ko‘rish  nervi  va  yordamchi  qismlardan 



(ko‘z  soqqasini  harakatlantiruvchi  muskullar  va  ularning  nervlari, 

qovoq va kipriklar, yosh bezlari, qon tomirlari kabilardan) iborat. 

 

Ko‘z  bajaradigan  funksiyasiga  ko‘ra  ikki  qismdan;  ko‘zning 



optik sistemasi va retsepto‘r qismidan iborat.  



















10 

11 

1-Oqsil  parda;  2-to‘r  parda;  3-sariq  dog‘;  4-ko‘r  dog‘; 

5-ko‘rish nervi; 6-tomirli qobiq; 7-shishasimon tana; 8-gavhar; 

9-yoy parda; 10-shox parda; 11-kiprik muskullari. 



 

 

 



 

 

 



SEZGI A’ZOLARI

 

60 



 



1-Ko‘zning  to‘r  pardasida  joylashgan  yorug‘lik  sezuvchi 

hujayralar (ko‘rish analizatorining periferik qismi-reseptorlar); 

2-ko‘rish  nervi  (ko‘rish  analizatorining  o‘tkazuvchi  qismi); 

3-bosh  miya  po‘stlog‘ining  ensa  qismida  joylashgan  ko‘rish 

markazi (ko‘rish analizatorining markaziy qismi). 



KO’ZNING TUZILISHI 

 

Ko‘rish  nervining  mayda  tolachalari  ko‘z    soqqasi  ichki- 



to‘rsimon  pardasining  orqa  yuzasidan  joylashgan  tayoqchasimon  va 

kolbachasimon  reseptorlar  (hujayralar)  bilan  tutashgan  bo‘lib, 

ulardagi qo‘zg‘alish qabul qiladi. Nerv tolachalari birlashib, ko‘rish 

nervi  tolasini  hosil  qiladi  va  u  to‘rsimon  pardaning  orqa  qismida 

joylashgan maxsus teshikcha orqali bosh miyaga kiradi. U oldin o‘rta   

miyaga  va  oraliq  miyaning  ko‘rish  do‘mbog‘iga  boradi.  So‘ngra 

bosh  miyaning  o‘tkazuvchi  yo‘llariga  birlashib,  bosh  miya 

po‘stlog‘ining  ensa  qismida  joylashgan  ko‘rish  markazi  nerv 

hujayralariga tutashadi. 


 

 

 



 

 

 



SEZGI A’ZOLARI

 

61 



ESHITISH A’ZOSI 

Havodagi tovush tebranishlri eshitish a’zosiga ta’sir qilib, atrofdagi muhitda 

nimalar  bo‘layotganligi  to‘g‘risiga  odamga  signallar  berib  turadi.  Eshitishning 

odam  uchun  alohida  ahamiyati  bor,  chunki  ilk  go‘daklik  davrida  qulog‘I 

eshitmaydigan  bo‘lib  qolgan  odam  so‘z  aytish,  gapirish  layoqatini  yo‘qotib 

qo‘yadi. Mehnat faoliyati bilan ijtimoiy faoliyatda odamlarning bir-biri bilan aloqa 

bog‘lashini, muloqotda bo‘lishini ta’minlabberadigan og‘zaki nutqni odam eshituv 

a’zosi yordamida idrok etadi. 

Eshitish a’zosida tashqi, orta va ichki quloq farq qilinadi.  

Tashqi quloq quloq suprasi va tashqi eshituv yo‘lidan iborat. Tashqi quloq 

tovush  tebranishlarini  tutib,  nog‘ora  pardaga  o‘tkazadi,  nog‘ora  pardaning 

tebranishlari eshituv suyakchalari zanjiriga o‘tadi. 

Orta  quloq  chakka  suyagining  ichida  joylashgan  bo‘lib,  nog‘ora 

bo‘shlig‘I  bilan  eshituv  nayidan  iborat,  nog‘ora  bo‘shlig‘ida  eshituv 

suyakchalari-bolgacha,  sandon  va  uzangu  bo‘ladi,  eshituv  nayi  o‘rta  quloqni 

burun-halqum bilan tutashtirib turadi. 



Ichki  quloq  chig‘anoq,  uchta  yarim  kanallar  tizimi,  oval  va  dumaloq 

xaltachalardan iborat. chig‘anoqda eshituv nervi retseptorlari-tuksimon hujayralar 

bor,  bular  chig‘anoqni  ikki  kanalga  bo‘lib  turadigan  yupqa  membrananing 

ingichka  tolalarida  joylashgan.  Har  bir  tovush  (ton)  ta’siriga  javoban  asosiy 

membrananing  ma’lum  bir  qismi  tebranadi.  Bularda  yuzaga  kelgan  qo‘zg‘alish 

eshituv  nervidan  bosh  miya  katta  yarim  sharlari  po‘stlog‘ining  eshituv  zonasiga 

etib borib, tovushning tabiati, kuchi, balandligi shu yerda uzil-kesil farq qilinadi. 

Eshituv  a’zosi  gigiyenasi  asosiy  qoidalaridan  biri  quloq  supralari  va  tashqi 

eshituv yo‘llarini toza saqlab borishdir. Eshituv yo‘lini qattiq narsalar bilan tozalash 

mutlaqo  mumkin  emas.  Kuchli  tovushlar  va  uzoq  ta’sir  qilib  turadigan  shovqin 

quloqqa katta zarar yetkazadi. 

  



















1-Quloq suprasi; 2-suyak; 3-Yarim doira kanallari; 4-Chig‘anoq; 5-eshitish 

nervi; 6-Yumaloq tuynukcha; 7-Oval tuynukcha; 8-Eshitish suyakchalari;  

9-Nog‘ora parda. 



 

 

 



 

 

 



SEZGI A’ZOLARI

 

62 



HID BILISH A’ZOSI 





A-burunning shilliq pardasidagi hid bilishretseptorlari

B-hid bilish analizatorlarining qismlari; 

1-hid bilish retseptorlari; 2- hid bilish nervi; 3-bosh miyada 

joylashgan hid bilish markazi. 

Burun  bo‘shlig‘ining  shilimshiq  pardasida  ko‘pdan-ko‘p  hid 



bilish  retseptorlari  joylashgan.  Ular  gaz  tarqatuvchi  gazsimon 

moddalardan  ta’sirlanadi.  Retseptorlardan  impulslar  hid  bilish  nervi 

bo‘ylab bosh miya katta yarim sharlarining hid bilish zonasiga boradi. 

Hid  bilishningning  odam  uchun  ahamiyati  katta.  Bu  xususiyat 

yordamida  biz  atrof-muhit  havosining  toza  yoki  iflosligini,  iste’mol 

qilinadigan  taomlarni  va  ichimliklarni  hidiga  qarab  ularning  sifatini, 

iste’mol  qilish  mumkin  yoki  mumkin  emasligini  aniqlaymiz.  Hid  bilish 

analizatori  upa-elik  mahsulotlari  ishlab  chiqaruvchi  korxona 

xodimlarida,  oshpazlarda  yaxshi  rivojlangan  bo‘ladi.burun  shilliq 

pardasining tez-tez yallig‘lanishi va uni o‘z vaqtida davilatmaslik hid 

bilishning buzilishiga sabab bo‘ladi.  


 

 

 



 

 

 



 

SEZGI A’ZOLARI

 

63 



TA’M BILISH A’ZOSI 

Ta’m  bilish  retseptorlari  tilning  shilimshiq  pardasi  o‘siqlarida-

ta’m  bilish  so‘rg‘ichlarida  joylashgan  ta’m  bilish  kurtaklarida 

to‘plangan.  Ular  tilning  uchida,  yon  tomonlarida  va  orqa  qismida, 

halqum  devorida  va  yumshoq  tanglayida  ayniqsa  ko‘p  bo‘ladi.  Ta’m 

bilish  reseptorlari  suvda  yoki  so‘lakda  erigan  voddalar  ta’sirida 

qo‘zg‘aladi. Queuq ovqat ta’msiz bo‘lib tuyuladi. 

Ularning qo‘zg‘alishi til-tomoq nerv tolalariga o‘tib, ular orqali 

uzunchoq  miyaga  boradi.  Undan  oraliq  miyadagi  ko‘rish  do‘mbog‘I, 

so‘ngra  bosh  miya  yarim  sharlari  po‘stlog‘I  chakka  qismining  yuqori 

sohasidagi  ta’m  bilish  markaziga  boradi.  Bu  markazda  ta’sir  analiz  va 

sintez qilinib, uning tabiati ta’m sifatida aniqlanadi. 

Odam  to‘rt  xil  ta’mni;  sho‘r,  nordon,  shirin  va  achchiqni  bilish 

qobiliyatiga ega.  









1- shirin: 2- achchiq; 3- nordon; 4- sho‘r. 



 

 

 



 

 

 



SEZGI A’ZOLARI

 

64 



TERI ORQALI SEZISH 

Terida  og‘riqni  sezuvchi,  haroratni  sezuvchi,  siypalashni  va 

bosimni sezuvchi retseptorlar bor.  

Retseptorlarning  sezuvchanligi  terining  turli  qismlarida  bir  xil 

emas.  Masalan;  sovuqni  sezuvchi  retseptorlar  terining  yuzarog‘ida, 

issiqni  sezuvchilari  esa  chuqurroq  qavatida  joylashgan,  burun  uchida, 

lab terisida, qo‘l barmoqlari uchida va oyoq osti yuzasida siypalashni 

va  bosimni  sezuvchi  retseptorlarning  sezuvchanligi  juda  rivojlangan 

bo‘ladi.  Shuning  uchun  ko‘zi  ojiz  kishilar  oyoqlari  bilan  paypaslab 

qulay  yo‘lni  topadi,  qo‘l  barmoqlari  bilan  paypaslash  orqali 

buyumlarni aniqlaydi. 

Og‘riqni  sezuvchi  retseptorlar  himoya  vazifasini  o‘taydi,  ya’ni 

og‘riq  sezish  tufayli  odam  o‘zini  noqulay  ta’siridan  chetga  oladi, 

himoyalanadi. 

Teridagi  og‘riqni  sezuvchi  retseptorlarning  qo‘zg‘alishi 

sezuvchi  nerv  tolalari  orqali  orqa  miyadagi  quyi  nerv  markazlariga, 

ulardan oraliq miyadagi po‘stloq osti markaziga va nihoyat, bosh miya 

yarim  sharlari  po‘stlog‘ining  orqa  markaziy  pushtasida  joylashgan 

sezish  markazlariga  boradi.  Markazdagi  nerv  hujayralarida  ta’sior 

analiz va sintez qilinib, og‘riqning tabiati aniqlanadi. 

Odam  organizmi  zararlangan  bir  sezgi  a’zosining  o‘rnini 

boshqasi  toirishga  qobiliyatli.  Masalan,  ko‘z  ko‘rmay  qolganda 

eshitish, hid bilish qobiliyati tuyg‘usi kuchayadi.  


    

 

 



 

 

 



 

OLIY NERV FAOLIYATI

 

65 



SHARTLI VA SHARTSIZ REFLEKSLARNING 

XUSUSIYATLARI 

 

Shartsiz refleks 



Shartli reflekslar (vaqtincha 

boglanish) 

Mazkur 


turning 

tug‘ma, 


nasldan-naslga 

o‘tadigan 

reflector reaksiyalari  

Individual  rivojlanish  prossesida 

shartsiz 

reflekslar 

asosida 

orttirilgan reflekslar 

Reflekslrning 

markazlari 

po‘stloq  osti  yadrolari,  miya 

stvoli 


va 

orqa 


miyada 

joylashgan 

Reflekslarning  markazlari  katta 

yarim 


sharlar 

po‘stlog‘ida 

joylashgan 

Barqaror.  Butun  umr  bo‘yi 

saqlanib 

boradi. 


Ularning 

miqdori cheklangan. 

O‘zgaruvchan. 

Muhit 


sharoiti 

o‘zgarganida 

yangilari 

paydo 


bo‘lib, eskilari so‘nib boradi. 

Organism  qismlarini  bir-biri 

bilan  bog‘lab,  reflector  yo‘l 

bilan  o‘z-o‘zini  idora  etishni 

amalga  oshiradi,  ichki  muhitni 

doim bir xilda saqlaydi. 

Shartsiz  ta’sirot  kelib  tushishi 

to‘g‘risid 

xabar 

beruvchi 



ta’sirotga 

(shartli 

ta’sirotga) 

javoban  organizmning  reflector 

reaksiyasini yuzaga chiqaradi. 

 

I.P.Pavlov oliy nerv faoliyati to‘g‘risidagi ta’limotning yaratuvchisi 



deb hisoblanadi. 

Oily  nerv  faoliyati-  bosh  miya  yarim  sharlari  po‘stlog‘I  va  unga 

eng yaqin po‘stloq osti tuzilmalarining funksiyasidir. 

Oliy  nerv  faoliyati  reflector  xarakterga  ega.  Oily  darajadagi 

hayvonlar  va  odam  uchun  shartsiz  va  shartli  reflekslar  xos.  Bularning 

o‘ziga xos tomoni quyidagilardan iborat. 

Hayot faoliyatning nisbatan doimiy muhit sharoitida davom etishini 

ta’minlaydigan shartsiz reflekslar odamda tug‘ilgan paytidan boshlab xos 

bo‘ladi.  Ovqatlanish  (so‘rish,  yutish,  so‘lak  ajratish  va  boshqalar), 

himoyalanish  (yo‘talish,  ko‘zlarni  yumib  ochish,  qo‘lni  tortib  olish  va 

boshqalar),  nafas  reflekslari  va  boshqalar  ana  shu  shartsiz  reflekslar 

jumlasiga kiradi. 

Shartli  reflekslar  shartli  ta’sirot  ta’siri  ostida  shartsiz  reflekslar 

asosida  hosil  qilinadi.  Bular  tashqi  muhitning  o‘zgarib  turadigan 

sharoitiga organizmning ancha mukammal moslanib olishini ta’minlaydi. 

Jismoniy  va  aqliy  mehnatni  navbatlashtirib  boorish,  mehnatni 

oqilona  uyushtirish,  kun  tartibiga  amal  qilish,  aktiv  dam  olish  markaziy 

nerv  tizimini  horib-charchashdan  asrash  uchun  birinchi  darajali 

ahamiyatga ega.  


 

 

 



 

 

 



OLIY NERV FAOLIYATI

 

66 



HIS-TUYG

HAR XIL XOLATNI IFODA ETISHDA MIMIKANING ROLI 

 

 

 



 

 

 



 

OLIY NERV FAOLIYATI

 

HIS-TUYG



HAR XIL XOLATNI IFODA ETISHDA MIMIKANING ROLI 

67 


 

 


Download 139.52 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling