Nizom iy n o m id a g ito sh k en t davlat pedagogika I ni versiteti


Download 3.2 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/41
Sana01.03.2020
Hajmi3.2 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41
88176

0 ‘Z B E K IST 0N  RESPUBLIKASI 

O LIY VA 0 ‘RTA M AXSUS T A ’LIM VAZIRLIGI

NIZOM IY N O M ID A G ITO SH K EN T DAVLAT 

PEDAGOGIKA  I NI VERSITETI

O. Mavlonov,  K. Saparov, N. Toshmanov

ZOOLOGIYA

(umurtqasiz hayvonlar)

5110400 -biologiya o'qitish metodikasi 

bakalavr ta’lim y o ‘naIishi talabalan uchun darslik

“N A VR O ‘Z” nashriyoti 

T O SH K E N T- 2 0 1 8

К В К  61.15 (7 Uzb)

М  44

U O ‘K:  120. (30+12)

ISBN 978-9943-381-9-02

M avlonov  О.,  Saparov  К.,  Toshmanov  N.  ZOOLOGIYA 

(umurtqasiz hayvonlar) / darslik / Т.:  “N A V R O ‘Z”, 2018. -  402 b.

Ushbu  darslik  5110400  -   biologiya  o ‘qitish  metodikasi  bakalavr 

ta ’lim   y o ‘nalishi  talabalari  uchun  m o ’ljallangan  b o ‘lib,  darslikda 

umurtqasiz  hayvonlam ing  barcha  asosiy  sistematik  guruhlariga  tavsif 

berilgan.  Undagi  o ‘quv  materiallari  solishtirma  evolyutsion  nuqtai- 

nazardan  tahlil  qilingan,  hayvonlam ing  tabiatda  va  inson  hayotidagi 

ahamiyati keng yoritilgan.

M as’ul muharrir:

Azim ov J.A. -  UzFA akademigi, biologiya fanlari doktori, professor.

Taqrizchilar:

Shakarbaev E.B.  -  0 ‘zFA 

0 ‘simlik 

va 

hayvonlar 



genofondi 

instituti  yetakchi  ilmiy  xodimi  biologiya  fanlari 

doktori, professor.

Shaxmurova G.A.  -  Nizomiy  nomidagi  Toshkent  davlat  pedagogika 

instituti  professori  biologiya  fanlari  doktori, 

professor.

0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy va o ‘rta maxsus ta ’lim  vazirligining 

2017 yil 24-avgustdagi 603-sonli buym g'iga asosan 0 ‘zbekiston 

Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan litsenziyalangan va 

nashriyotlarda chop etishga ruxsat berilgan.

© “NAVRO ‘Z” nashriyoti, 2018. 

€' M avlonov O., Saparov K., Toshmanov N.


D a rslik d a n  foydalanish q o id alari

Daislikda  mavzularga 

k o ‘p  tanlov  javobli  test  topshiriqlari  ilova 

qilingan.  Topshiriqlardan  talaba  mustaqil  bilim  olish  va  o‘z  bilimini 

baholashda  foydalanishi  mumkin.  Buning  uchun  test  topshiriqlarini  bilan 

ishlash qoidalarini bilish zarur.

K o‘p tanlov javobli test topshiqlari 4 xil (A,B,D,E) sliaklda bo‘ladi.

A. Teng nisbatdagi to 'g 'ri va n oto‘g ‘ri javoblardan iborat topshiriqlar.

1.  Qaysi  xususiyatlari k o ‘ra bir hujayralilar k o ‘p hujayralilaming bitta 

hujayrasidan  farq qiladi?  A.  M urakkab tuzilganligi.  B.  M ustaqil  organizm 

ekanligi.  D.  Moddalar  almashinsh  xususiyati.  E-  kimyoviy  tarkibi.  F. 

Mustaqil k o ‘payishi.  G. T a ’sirlanishi.  H.  Shakli.  I.  Katta-kichikligi.

B.  T o ‘g ‘ri  ketma-ketlikni  aniqlash  topshiriqlari.  Turli  biologik  yoki 

flziologik  jarayonlar,  voqea  va  hodisalar,  organlaming  organizmda 

joylashgan  o ‘rni  va tartibini  aniqlashga m oijallangan.  Ularga faqat to ‘g ‘ri 

javobni  shakllantirish  uchun  zarur  bo ‘lgan  tushunchalar  beriladi.  T o ‘g ‘ri 

javob berilgan  tushunchalarni  muayyan ketm a-ketlikda joylashtirish orqali 

shakllantiriladi.

2.  Sutemizuvchilar  kichik  qon  aylanish  doirasi  b o ‘ylab  qon  oqadigan 

organlarni  tartib  bilan  ko ‘rsating.  A.  0 ‘pka  arteriyasi.  B.  0 ‘pka  venasi. 

D.  O lng yurak qorinchasi.  E.  0 ‘pka kapillarlari.  F.  0 ‘ng yurak bo ‘lmasi.

D.  O ’zaro  mos  keladigan  tushunchalarni juftlab yozish  topshiriqlari. 

Teng  sondagi  ikki  guruh  tushunchalardan  iborat.  1-  guruh  tushunchalar 

harflar 


orqali 

A,B,D,E...shaklida,ikkinchi 

guruh 

raqamlar 



orqali 

l,2,3...shaklida  kodlanadi.  Ikkinchi  guruh  orasidan  birinchisiga  mos 

keladigan tushunchalarni topish orqali to ‘g ‘ri javoblar shakllantiriladi.

3.  Birhujayralilar  va ular paydo  qiladigan kasalliklarni juftlab yozing. 

A.  Tripanasoma.  B.  Leyshmaniya  D.  Lambliya;  1-  o ‘t  y o ‘llarini 

y alligiantiradi;  2- terida ho‘l yara paydo qiladi;  3 - uyqu kasalligini paydo 

qiladi.

E.  Rasm lami  o ‘qish  topshiriqlaii.  Ulaiga  rasm   va  unda  ko‘rsatilgan 



raqamlarga  moc  keladigan  tushunchalar  beriladi.  Talabadan  mazkur 

tushunchalarni  rasmdagi  mos  keladigan  raqam lar  bilan  almashtirish 

so‘raladi

4.  Qush  tuxumining  tuzilishiga  tegishli  tushunchalar  o ‘m iga 

93-


rasmdagi  raqam lam i yozing.  A.  Sariqlik  parda.  B.  Po'choq.  D.  Sariqlik.

E.  Havo  kamerasi.  F.  Embrion  diski.  G.  P o‘choqosti  panda.  H.  Oqsil.  I. 

Kanopcha.

Ko‘p  tanlov  javobli  test  topshiriqlari  yordam ida  bilim  olish.

M avzu  diqqat  bilan  o ‘qib  chiqilib,  unga  lo v a  qilingan  test topshiriqlariga 

javob yoziladi.  Javoblar kitobning oxirgi  sahifasida berilgan javoblar bilan 

solishtirilib,  xatolar  tuzatiladi.  Shu  tarzda  barcha  mavzular  bo'yicha 

konspekt tuzib olinadi.

O ’z-o‘zini  baholash  va  bilimni  uzluksiz  nazorat  qilish  o'quv  yili 

davomida o'qituvchi nazorati  ostida olib boriladi.  Buning uchun talaba test 

sinov daftari yuritadi.  Daftar varaqlari sahifalanib, muqovasiga talaba ismi, 

o'quv predmeti  nomi  yozib  q o ‘yiladi.  Daftam ing  1-sahifasiga k o ‘p tanlov 

javobli  test  topshiriqlari  bilan  ishlash  qoidalari, 

2-sahifasidan  boshlab 

talabaning joriy.oraliq va yakuniy nazorat topshiriqlariga bergan  javoblari 

yoziladi.  Javoblar  m e'yoriy  hujjatlardagi  talablar  asosida  baholanadi. 

Javoblam i yozm a bosh harflar  orqali yozish talab qilinadi.

Dastlasbki  m ashg‘ulotda javob  qolipi  doskaga  yozib  qo‘yiladi.  Teng 

nisbatdagi  k o ‘p  tanlov  javobli  topshiriqlar  to ‘g ‘ri  javoblari  soni  qavs 

ichida  k o ‘rsatiladi.  Juftlik  topshiriqlarda javoblar  o‘m i  bo‘sh  qoldiriladi. 

Misol  taiiqasida  yuqorida  keltirilgan  test  topshiriqlariga  beriladigan 

javoblar qolipini keltiramiz:

1.(4)

2.  1- 


, 2 -  

,3 -  


,4 -  

,5 -  


.

3.  A- 


,  B- 

, D- 


.

4.  A- 


,B -  

, D- 


, E- 

, F- 


, G - 

,H -  


, 1 -  

.

Javob  yozish  uchun  ajratilgan  vaqt  to‘g ‘ri  javoblar  soni  orqali 



belgilanadi.  Dastlabki  sinovga testda m avjud bo'lgan har  bir to ‘g ‘ri javob 

uchun 30 sek.gacha, keyingi sinovlarga 20-25  sek. vaqt ajratiladi.  Masalan, 

yuqorida keltirilgan topshiriqlarda 20 to ‘g ‘ri javob bor.  Agar har bir to ‘g ‘ri 

javob uchun  30  sek.  zarur bo‘lsa,  u holda 20ta javob uchun 20  x 30  =  600 

sekund, y a‘ni  10 minut bellgilanadi.

Talaba o ‘z javoblarini yopib,  daftami  o'qituvchiga topshiiadi.  Buning 

uchun  \1  yozgati javobini  sahifaning  b o ‘shqa  qismidan javoblar  perimetri 

bo‘yicha  o ‘tkazilgan  tik  chiziq  bilan  ajratib  qo‘yadi,  bo‘sh  qolgan



o'rinlarga 

chiziq  tortiladi.  O 'qituvchi  daftarlami  yig‘ib  olib,  ularga 



bolgilangan 

qoidadan  chetlanishlami  qayd  etib  qo ‘yadi. 

Daftarlar  o ‘z 

egasiga 

qaytarilgach,  to ‘g ‘ri  javoblar  e ’lon  qilinadi.  Taiabalar  noto‘g ‘ri 



javoblam i 

halqaga  olishadi,  k o ‘rsatilmasdan  qolgan  to ‘g ‘ri javoblam i  tik 

chiziqdan  o ‘ng  tomonga  yoziladi.  Yuqorida  berilgan  topshiriqlaming 

to ‘g ‘ri 

javoblari  qo‘yidagpicha b o ‘ladi:

1.  (4) B ,D ,F ,G

2.  1- D, 2 - A , 3 - E , 4-B ,  5-F  .

3.  A-3  , B-2 , D -l  .

4.  A- 4, B - l , D-5  , E-3  , F-8  ,  G-2 , H-6 ,  1-7

Talabalardan biri topshiriqlarga q o ‘yidagicha javob yozgan bo‘lsin:

1.  A,  D, G

2.  1-D, 2-F,  3-A, 4-B,  5-E

3.  A -l, B-2, D-3

4.  A -l,  B-4, D-5, E-3,  F-8, G-2,  H -6 ,1-7

Talaba  o‘z  javobini  tekshirganidan  so‘ng  quyidagi  k o ‘rinishga  ega 

bo.ladi.

1(Я)0. о] В.  I

2  Г-,) 0 : © ^ ± М ]

4 0 .  в ;  O f .................... ..........

4 .< 0 .< 0 . D-5. Ye-3. F-8, G-2. H-6. F7J

Talaba o ’z  javobini quyidagi formula yordamida baholaydi:

£ C -(«,+*,)

X =  -------------- D

С

Fonnuladagi X -  talaba bilimiga qo‘yiladigan baho,  С -topshiriqlarda 

mavjud  b o ‘lgan  to‘g ‘ri  javoblar  soni,  a-  noto‘g ‘ri  k o ‘rsatilgan  javoblar 

soni,  b  -   k o ‘rsatilmagan  to ‘g ‘ri javoblai  soni,  D  -   bilim ga  qo‘yiladigan 



eng 

yuqori bahoni bildiradi.  Talabaning yuqorida keltirgan javobi bo'yicha 



r9,  b=5  b o ‘ladi.  Agar,  talaba javobiga  qo‘yiladigan  eng  yuqori  balio  5 

ball  deb  olindigan  bo‘lsa,  u  holda  k o ‘rsatilgan  natija  2,25  ballga  teng 

bo‘ladi.


I  BOB. HAYVONLAR TO ‘G ‘RISIDA UM UM IY M A ’LUM OTLAR

1.1. 

Zoologiya fanlari va tadqiqot metodlari 

Zoologiya fanlari sistemasi. Zoologiya (zoom-hayvon,  /ogas-ta’limot, 

fan)  -   hayvonlar  to ‘g ‘risidagi  fan,  hayvonlam ing  tuzilishi,  hayot 

kechirishi,  tarqalishi, yashash muhiti bilan munosabatlari, ulam ing xususiy 

va tarixiy rivojlanishini  o'rganadi.  Zoologiya keng tarmoqli  kompleks  fan 

bo'lib,  bir  necha  fanlami  o ‘z  ichiga  oladi.  Sistematika  -   hayvonlam ing 

xilma-xilligi,  o ‘zaro  o‘xshashligi  va  farq  qilish  belgilari  asosida  ulam i 

sistemaga soladi. M orfologiya -  hayvonlam ing tashqi tuzilishi,  anatomiya- 

ichki  tuzfflishini,  embriologiya  -  embrional  rivojlanishi,  etologiya-  turq- 



atvovi, filegenetika -  tarixiy kelib chiqishini o ‘rganadi.

Zoologiya 

tekshirish 

ob’ektiga 

binoan 

protozoologiya- bir 

hujayralilami,  gelmintologiya-parazit  chuvalchanglami,  tm lakologiya- 

m ollyuskalami,  karstinologiya-  qisqichbaqalami,  akarologiya-km a\am i, 

arctxnologiya-o ‘rgimchaksimonlami, 

entomologiya-hasharotlami,

ixtiologiya-baliq^ami,  gerpetologiya-sutirzlib yuruvchilam i,  ornitologiya -  

qushlami,  teriologiya,  y a’ni mammalogiya -  sut emizuvchilami o ‘rganadi.

Zoologiya boshqa biologiya va tabiyyot  fanlari, jum ladan  fiziologiya, 

ekologiya,  biokimyo,  geogiafiya,  tibbiyot,  qishloq  x o ‘jaligi  bilan  birga 

kompleks  fanlam i  hosil  qiladi.  M asalan,  hayvonlar  biokimyosi  -   hayvon 

organizmi  kim yoviy  tarkibini,  hayvonlar  ekologiyasi  -   hayvonlam ing 

tashqi  m uhit  bilan  munosabatlarini,  hayvonlar fiziologiyasi  -   hayvonlar 

organizmi  funkstiyasini,  zoogeografiya  -   hayvonlam ing  taiqalishini, 



zoopsixologiya 

-   hayvonlar 

psixikasini 

o ‘rganadi. 

Zoologiyaning 

parazitologiya,  epizootologiya,  veterinariya  kabi  b o ‘limlari  tibbiyot, 

qishloq x o ‘jaligi  bilan bog‘liq amaliy fanlar tarkibiga kiradi.

Zoologiyaning  '  tadqiqot 

metodlari. 

Kuzatish, 

solishtirish, 

eksperiment,  matematik  statistika 

metodlari  barcha  zoologiya  fanlari 

uchun  um umiy  metodlai  hisoblanadi.  Kuzatish  orqali  hayvonlaming 

o ‘sishi,  rivojlanishi,  k o ‘payishi,  tashqi  m uhit 

bilan  va  o ‘zaro 

munosabatlari  o ‘rganiladi.  Bu  m etod  orqali  hayvonlam ing  oziqlanishi, 

rivojlanishi,  bolalashi,  nasli  to ‘g ‘risida 

g ‘am xo‘rligi,  yil  yoki  sutka 

davomida  ular  hayotida  ro ‘y  beradigan  o'zgarishlam i  tushunib  olish



mumkin

Solishtirish  metodi  bitta  tur  individlari,  har  xil  turlar yoki  sistematik 

yuruhlarga  mansuv  turlarning  tuzilishi,  ko'payishi,  rivojlanishi,  hayot 

kechirishi  va  boshqa  xususiyatlarini  taqqoslashdan  iborat.  Bu  metod 

hayvonlaming 

yashash 


m uhitiga 

moslanishi, 

o'zaro 

qarindoshlik 



munosabatlarmi  xususiyatlari o ‘rganiladi.

Eksperiment  yoki  tajriba  metodi  sun’iy  vaziyat  yaratish  orqali 



huyvonlar 

uchun  xos  b o ‘lgan  xususiyatlami  chuqurroq  ochib  berishdan 

iborat.  Eksperiment  ikki  xil  -   sifat  va  o ‘lchov  eksperimentidan  iborat.

S  at  eksperiment  nazariy  k o ‘rsatilgan  biror  voqelikni  hayvonlar hayotida 



lodir 

bo'lishi  yoki  bo‘lmasligini  aniqlash  maqsadida  o ‘tkaziladi.  O ’lchov 



eksperim ent 

esa  hayvonlar  uchun  xos  b o ig a n   birorta  belgi 

yoki 

xususiyatni 

miqdoriy jihatdan tavsiflashdan iborat.

Matematik  statistikadan  esa  eksperiment,  solishtirish  yoki  kuzatish 

natijalarini umumlashtirish  va tahlil qilishda foydalaniladi.



Z o o le g iy a n ia g   n a z a r iy   v a   a m a liy   a h a m iy a ti, 

Zoologiya  sohasidagi 



ilm iy 

m a’lumotiar organik  olamning kelib chiqishi  va tarixiy rivojlanishini 



tushunib 

olishda 


hamda 

Tabiyyotga 

nisbatan 

ilmiy-materialistik 

dunyo‘qarashning  shakllanishida  katta  ahamiyatga  ega.  Zoologiya 

to'plangan 

ilmiy dalillar organik  olamning tarixiy rivojlanishi to ‘g ‘risidagi 



Ch.Darvin 

evolyustion ta ’lim otining asosini tasbkil  etadi.  Odam ham  uzoq 



davom  

etgan  tarixiy  rivojlanish  natijasida  hayvonot  dunyosidan  kelib 



chiqqan, 

evolyustion  taraqqiyotning  eng  yuqori  p o g‘onasiga  k o ‘tarilgan 



ongli 

mavjudod hisoblanadi.

Hayvonot  dunyosining  rivojlanishi,  evolyustiyasi,  uy  hayvonlarining 

kelib 

chiqishini  ochib  berilishi  chorvachiliqlagi  selekstiya  ishlari  uchun 

a&os  bo'ladi.  Hayvonlar  ustida  olib  borilgan  kuzatishlar  va  tajribalar 

organizmdagi  biologik  jarayonlarga  ta ’sir  etish  orqali  uning  faoliyatini 

boshqarish  yo'llarini  ishlab  chiqishga  imkon  beradi.  Haj^vonlar  hayotini 

o'rganish  organik  dunyodagi  ekologik  bog‘lanishni  tushunib  olish  hamda 

zararkunanda  hayvonlarga  qarshi  biologik  kurash  metodlarini  yaratish; 

baliqchilik 

va 

chorvachilikni 



rivojlantirish; 

ovlanadigan, 

noyob 

hayvonlaimi  saqlab qolish va k o ‘paytirishda m uhim  ahamiyatga ega.



Parazit  v a  zararkunanda  hayvonlami  o'rganish  ular  tarqalishining

7


oldini  oJish va qarshi  kurash  choralarini  ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi. 

Tuproq hayvonlarini  o ‘rganish  tuproq  hosil  b o ‘lislii jarayonlarini  tushunib 

olishga  va  tuproq  unumdorligini  oshirish  usullarini  ishlab  chiqishga 

yordam beradi.



Topshiriqlarga javob bering va  bilimingizni baholang.

1.  Zoologiya  fanlari  va  ularning  o ‘rganish  ob’ektlarini juftlab  ko‘rsating. 

A-sistematika,  B-morfologiya,  D-embriologiya,  E-etologiya,  F-filogenetika:  1- 

hayvonlar turq-atvori, 2-hayvonlar tarixiy  rivojlanishi, 3-hayvonlami  sistemaga 

solish, 4-hayvonlar individual rivojlanishi,  5-hayvonlar tashqi tuzilishi.

2.  Zoologiya  fanlari  va  ularning  o‘rganish  ob’ektlarini juftlab  ko‘rsating. 

A-protozoologiya,  B-gelmintologiya,  D-araxnologiya,  E-entomologiya,  F- 

akarologiya,  G-malakologiya:  1-kanalar,  2-hasharotlar,  3-mollyuskalar,  4-bir 

hujayvalilar, 5-o‘rgimchaksimonlar, 6-chuvalchanglar.

3.

  Tekshirish  ob’ektiga  binoan  zoologiya  fanlari  va  ularning  o ‘rganish 

ob’ektlarini  ko‘rsating.  A-ixtiologiya,  B-teriologiya,  D-omitologiya,  E- 

gerpetologiya,  F-karstinologiya:  1-sudralib  yuruvchilar,  suvda  ham  quruqliqla 

yashovchilar, 2-sutemizuvchilar, 3-qisqichbaqasimonlar, 4-baliqlar, 5-qushIar.

4.  Zoologiya  qaysi  amaliy  faalar  bilan  bog‘liq?  A-zootexniya, 

B- 

epizootologiya,  D-fiziologiya,  E-parazitologiya,  F-biokimyo,  G-ekologiya,  H- 



epidemiologiya, I-zoogeografiya, J-veterinariya, K-zoopsixologiya.

5. Hayvonlaming qaysi xususiyatlari kuzatish orqali o ‘rganiladi? A- o ‘sishi 

va  rivojlanishi.;  B-bitta  tur  individlarining  o ‘xshashligi;  D-  turli  sistematik 

guruhlar  o ‘rtasida  o‘xshashlik,  E-  turli  sistematik  guruhlar  o‘rtasidagi 

qarindoshlik;  F- ritmik o‘zgarishlar;  G- tashqi muhit bilan  munosabatlari.

6.  Solishtirish orqali nima o‘rganiladi? (5-topsbiriq).

7.  Eksperimentdan qanday maqsadlarda foydalaniladi? A- hayvonlar uchun 

xos  xususiyatlarrii  chuqur  o‘rganish;  B-olingan  natijalarni  umumlashtirish;  D- 

natijalami tahlil qilish; E- nazariyani tasdiqlash yoki inkor etish.

8.  Matematik tahlil metodi  orqali nima o ‘ganiladi? (7- topshiriqqa qarang).

9.  Zoologiyaning nazariy  ahamiyati  nimadan  iborat?  A-organik olam kelib 

chiqishi  va  tarixiy  rivojlanishini  tushuntirish,  B-ilmiy  dunyo  qarashni 

shakllantirish,  D-seleksiya  ishlari  uchun  asos,  E-organizm  faoliyatini 

boshqarish  usullarini  ishlab  chiqish,  F-  zararkunandalarga  qarshi  biologik 

kurash  usullarini  ishlab  chiqish,  G-foydali  va noyob  hayvonlami  ko‘paytirish, 

H-organizmlar ortasidagi  ekologik  bog'lanishni tushuntirish, I-odamning paydo 

bo‘lishini tushuntirish.

10.  Zoologiyaning  amaliy  ahamiyati  nimadan  iborat?  (9-topshiriqqa 

qarang).


1.2. Zoologiyaning rivojlanishi tarixi

Zoologiyaning  qadimgi  dunyoda  rivojlanishi.  Hayvonlar  haqidagi  ilk 

yozma m a’lumotlar miloddan avval  5-4  asrlarga oid Misr, Xitoy va Yunon 

■dabiyotlarida  uchraydi.  M iloddan  oldin  4-asrda  yashagan  Aristotel  452 

ttir  hayvonning tuzilishi,  hayoti,  tarqalishini tushuntirgan;  ulam i  qonsizlar 

va 


qonlilarga 

ajratgan. 

Bu 

guruhlar 



hozirgi 

umurtqasizlar 

va 

uitiurtqalilarga  yaqin  keladi.  U   hayvonlam i  8ta  kichik  guruhlar: 



lo‘rtoyo‘qlilar,  tuxum  q o ‘yuvchi  ikki  oyo‘qlilar,  tuxum  qo‘yuvchi  to ‘rt 

oyo‘qlilar, hasharotlar,  qisqichbaqasimonlar va boshqa guruhlarga ajratdi.

Qadimgi  R im   tabiyyotshunosi  Gay  Pliniy  (milodgacha  oldin  23-29 

yillar)  37  kitobdan  iborat  “Tabiat  tarixi”  asarida  o ‘sha  davrda  m a’lum 

bo'lgan barcha hayvonlarga tav sif bergan.

Zoologiyaning  o ‘y g ‘onish  davrida  rivojlanishi.  O ’yg‘onish  davrida 

Xristofar 

Kolumb, 

M arko 

Polo

M agellan 

kabi 


sayyohlaming 

narguzashtlari tufayli  fanga nom a’lum bo'lgan  hayvonlar kashf etildi.  Ana 



ahu davrda shveystariyalik K.G esnerning 17 jildlik “Hayvonlar tarixi”  (16- 

asr) ensiklopedik asari paydo b o id i.

Zoologiyaning  rivojlanishida  17  asrda  mikroskopning  kashf  etilishi 

katta  ahamiyatga  ega  b o ‘ldi.  Golland  olimi  A.Levenguk  “Mikroskop 

yordamida ochilgan tabiat sirlari”  asarida  ko‘z ilg ‘amas hayvonlami kashf 

etdi.  Italiya  olimi  M .M afpigi  umurtqali  hayvonlam ing  qon  aylanish  va 

ayirish organlari,  terisining tuzilishini;  angliyalik  U.Garvey  odanming qon 

aylanish sistemasini tushimtirib berdi.

Shved  olimi  K.Linney  ishlab  chiqqan  sistema  ham   zoologiyaning 

rivojlanishiga  katta  ta ’sir  ko'rsatdi.  U   “Tabiyyot  sistemasi”  asarida  tur, 

u ru g \  tartib,  sin f kabi  sistematik  gimihlami  asoslab  berdi.  K.Linney tum i 

urug‘  va  tur  nomi  bilan  (binar  nomenklatura)  atas'hni  taklif  etdi: 

hayvonlami  sutemizuvchilar,  qushlar,  sudralib  yuravchilar,  baliqlar, 

hasharotlar,  chuvalchanglar sinflariga 



ajTatdi.

Franstuz  olimi  J.Kyuve 

(19-asr  boshlari)  hayvonlar  qazilma 

qoldiqlarini  o ‘rganib,  organizmning  bir  butunligi  va  organlaming  o ‘zaro 

bog'liqligi to ‘g ‘risidagi ta ’limot yaratadi.  Kyuve fanga “tip” tushunchasini 

kiritadi.  U  hayvonlam i 

umurtqalilar,  yum shoq  tanlilar,  bo‘g ‘imlilar, 

nurlilar va  19 sinfga ajratadi.



Zoologiyaning  rivojlanishida  T.Shvan  va  M .Shleyden  tomonidan 

liujayra nazariyasining yaratilishi liainda turlam ing  o'zgarislii to ‘g ‘risidagi 



J.B.Lam ark  ta ’limoti  ham   m uhim   ahamiyatga  ega  b o id i.  J.B.Lamark 

K.Linney  sistemasini  yana  ham   takomillashtirib,  hayvonlam i  14  sinfga 

ajratdi.  U  turlam ing  o‘zgarishi  to ‘g ‘risidagi  dastlabki  evolyustion 

nazariyam ishlab chiqishga urindi.

Zoologiyaning  rivojlanishida  Ch.Darvinning  qo‘shgan  hissasi  katta 

bo ‘ldi.  Uning  “Bigl”  kemasidagi  sayohatlarga  bag‘ishlangan  “Izlanishlar 

kundaligi”  (1839)  asarida  Janubiy  Amerika  va  unga  yaqin  orollardagi 

kemiruvchilar,  qushlar,  kaltakesaklar,  toshbaqalar  va  boshqa  hayvonlar 

to ‘g ‘risida  ilk  bor  m a’lumot  beriladi.  Ayniqsa  Ch.Darvin  rahbarligida 

tayyorlangan 

“Zoologiya” 

asari, 


uning 

“M o‘ylovoyo‘qli 

qisqichbaqasimonlar”  monografiyasi,  korall  orollarining  kelib  chiqishi 

to ‘g ‘risidagi  ta ’limoti  (1851-1854)  katta  ahamiyatga  ega  bo‘ldi. 

Zoologiyaga  oid m a’lumotlar  Ch.Darvin  evolyustion  ta ’limotining  asosini 

tashkil  etadi.  Zoologiyada  evolyustion  g'oyalar  Ch.Darvinning  “Tabiiy 

tanlanish  y o ‘li  bilan  turlaming  paydo  b o iis h i”  asari  (1859)  nashr 

etilgandan  so ‘ng   o ‘z  aksini  topdi.  Evolyustion  ta ’lim otning  yaratilishi 

hayvonlami 

o ‘rganishga 

qiziqishni 

yanada 


kuchaytirib 

yubordi. 

Evolyustion  ta ’limot  asosida  solishtirma  anatomiya, 

embriologiya, 

paleontologiya,  sistematika,  zoogeogTafiya  fanlari  tez  rivojlana  boshladi: 

ekologiya,  gidrobiologiya,  parazitologiya  va boshqa fanlarga  asos  solindi. 

Evolyustion  g ‘oyalar  asosida  nemis  olimi  E.G ekkel  biogenetik  qommni 

k ashf etdi.



Download 3.2 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling