Nizomiy nomidagi


Download 96.05 Kb.
Pdf просмотр
Sana03.09.2018
Hajmi96.05 Kb.

 

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI 

OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI 

 

NIZOMIY NOMIDAGI 

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI 

 

             

 

 

Ro`yxatga olindi: 



 

 № FM - ___________  

 «___» _________ 2014- yil   

    «Tasdiqlayman» 

        O`quv ishlari bo`yicha prorektori            

_____________ D. U. Ergashev   

               « __ »_________     2014-yil  

 

 



                                                                                                              

 

 



Nazariy fizika 

(Klassik mexanika) 



Fanning  ishchi o`quv dasturi 

 

 



 

 

 



 

Bilim sohasi:                      100000    -   Gumanitar soha 

 

Ta`lim sohasi:                    110000    -    Pedagogika  



Ta`lim yunalishi:      5110200  -  Fizika va astronomiya o`qitish metodikasi 

 

 



 

Toshkent – 2014 

Fanning ishchi o`quv dasturi o`quv, ishchi o`quv reja va o`quv dasturiga muvofiq 

ishlab chiqildi. 

 

 

Tuzuvchi:  T. T. Murodov - Nizomiy nomidagi TDPU  “Fizika va uni    

o’qitish metodikasi” kafedrasi katta o’qituvchisi                                  

  

Taqrizchilar:  B. Ibragimov - Nizomiy nomidagi  TDPU  “Fizika va uni o’qitish   


metodikasi” kafedrasi dosenti, f-m.f.n. 

    


Ushbu ishchi  o`quv  fan dasturi  O`zbekiston  standartlashtirish, metrologiya 

va  sertifikatlashtirish  agentligidan  (  “O`zbekiston”  Agentligi)    2014-  yil    “30”  

yanvarda        №  3425    -  raqami    bilan    ro`yxatdan  o`tgan    5110200    -  fizika  va 

astronomiya  o`qitish  metodikasi  ta`lim  yo`nalishining  DTS  hamda O`zbekiston 

Respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligining  2011 -yil  “16 ”    sentabrdagi  

№    387-  sonli  buyruq    bilan  tasdiqlangan    va    BD  5110200-3.04    raqam  bilan 

ro`yxatga olingan  umumiy fizika   o`quv  fan  dasturi  asosida  ishlab  chiqildi 

 

Fanning ishchi o`quv dasturi   “Fizika va uni o`qitish  metodikasi” kafedrasining    



2014 yil  “___ ”________dagi  “ __”  son yig`ilishida  muxokamadan  o`tgan  va 

fakultet kengashida muxokama qilish uchun tavsiya etilgan. 

  

Kafedra mudiri: _______________   X.M. Maxmudova 



 

Fanning ishchi o`quv dasturi  “ Fizika - matemetika” fakulteti kengashida 

muxokama etilgan va foydalanishga tavsiya qilingan (2014 yil ___ _______dagi, 

___ sonli bayonnoma) 

 

Fakultet kengash raisi:    _____________   G’. Djabborov 



 

Kelishildi:  

 

O`quv uslubiy boshqarma boshlig’i __________   Z. Jaloliddinov 

 

 

 



 

Ishchi 


o`quv dasturi Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti 

kengashida ko`rib chiqilgan va tasdiqlangan.  

         2014-yil “____” _________ dagi _____ -sonli majlis bayoni 

 

 

 

Kirish 

Mexanika qonunlari va  bo’yicha atroflicha va chuqur  fizik bilimlar berish 

bilan birga klassik mexanika kursining asosiy maqsadi va vazifasi bo’lajak fizika va 

astronomiya o’qituvchilariga mexanikaning turli bo’limlari (kinematika, dinamika, 

statika, saqlanish qonunlari) ularning kelajakdagi pedagogik ish faoliyati amaliy va 

nazariy ahamiyat kasb etuvchi fizik bilim,  malaka va kunikmalarni shakillantirish 

va rivojlantirishdan iborat. 

 


1.1

 

Fanning maqsadi va vazifalari:  

 

        Fanni  o’qitishdan  maqsad:  Klassik  mexanika  kursining  asosiy  maqsadi  va 



vazifasi  bo’lajak  fizika  va  astronomiya  o’qituvchilariga  mexanikaning  turli 

bo’limlari (kinematika, dinamika, statika, saqlanish qonunlari) ularning kelajakdagi 

pedagogik ish faoliyati amaliy va nazariy ahamiyat kasb etuvchi fizik bilim, malaka 

va kunikmalarni shakillantirish va rivojlantirishdan iborat.  

    Fanning  vazifasi:  Fanning  vazifasi  –  talabalarga  Mexanikaga  doir  amaliy 

mashg’ulotlarida  o’zlashtirilgan  barcha  mavzular  bo’yicha  masalalar  yechish, 

laboratoriya ishlarini tashkil qilish, o’tkazish va hisob kitob ishlarini bajarib, ularga 

doir  xulosalar  chiqara  olish,  fizik  qonuniyatlarni  munosabatlari  to’g’ri  aniqlash 

kabilarni o’rgatishdan iborat. 

 

1.2



 

Fanni o’zlashtirishga qo’yiladigan talablar 

  

Bu kurs bo’yicha talabalar bilimlari va ko’nikmalariga qo’yiladigan talablar 

quydagilardan iborat: 

-  talabalar  mexanika  va  klassik  mexanika  hamda  ular  orasidagi  uzviy 

bog’lanish elementlaridan nazariy bilimlarni amaliy egallay bilishi kerak

 -buning  uchun  talabalar  mazkur  temalarga  tegishli  nazariy  bilimlarga  tayangan 

holda  mustaqil  bilim  orqali  yuqori  o’zlashtirish  ko’rsatkich  sifatlariga 

ko’nikmalarga ega bo’lishi kerak

 -  talaba  fizik  qonuniyatlarni  o’zlashtirish,  amaliy  mashg’ulotlarni  bajarish, 

o’tkazish va keyingi pedagogik faoliyatlarida qo’llash  malakalariga ega bo’lishi 

kerak. 

 

1.3  Fanning boshqa fanlar bilan bog’liqligi 



 

Klassik mexanika o’z metodlari jixatidan mexanika kursini nazariy davomi 

sifatida karaladi,  bu esa o’z navbatida bu fan sohasiga bir necha uzviy aloqalarni 

mavjudligini ko’rsatadi. Klassik mexanika o’z muammolarini yechishda matimatik 

tahlil,  analitik  geometriya,  vektor  algebra,  vektor  va  teznor  hisob  va  boshqa  fan 

sohalari  bilan  uzviy  bog’liqdir.  Bu  matematik    fan  tarmoqlarning  klassik 

mexanikada  amaliy  ahamiyati  nihoyat  darajadagi  yuqori.  Shuning  uchun  klassik 

mexanika fani o’qitilayotganda talabalarga qisman bo’lsa qam   bu fan tarmoqlarini 

eslatib qo’yish maqsadga muvofiq.  

 

1.4  Fanning hajmi 

 

№ 

Mashg’ulot turi 

Ajratilgan soat 

Semestr  







1  Ma’ruza 

150 

30 


40 

40 


40 

2  Amaliy 

80 

20 


20 

20 


20 

3  Seminar  

70 

12 


16 

12 


30 

4  Mustaqil ta’lim 

256 


58 

74 


64 

60 


5  Kurs ishi 





 

Jami: 

556 


120  150 

136 


150 

 

1.4.1  Nazariy fizika (klassik mexanika) fanning hajmi 

 

№ 

Mashg’ulot turi 

Ajratilgan soat 

Semestr  

1  Ma’ruza 

30 



2  Amaliy 



20 

3  Seminar  



12 

4  Mustaqil ish 



58 

5  Kurs ishi 





 



Jami: 

120 




 

 

II. Asosiy qism 

2.1  Nazariy mashg’ulotlarning mavzulari, maqsadi va ularga ajratilgan soat 

 

 

№ 

 

Mashg’ulotlar mavzulari 

 

Mashg’ulotlardan ko’zlangan 

maqsad 

 

soat 

 

 



 

 



Nazariy fizika va olam 

manzarasi 

Ma’ruzada klassik fizika fanida nazariy 

metodlarning  mohiyatini  ko’rsatiladi. 

Nazariy fizika fanining asosiy vazifalari 

belgilab  beriladi  va  uning  amaliy 

ahamiyati ochib beriladi 

 

 



 

 



 

Fizika qonunlarining 



simmetriyasi 

Simmetriya  va  saqlanish  qonunlari 

orasidagi  bog’lanish  kursatiladi.  Tabiat 

qonunlarining  simmetrik  xossalarini 

keltirib  chiqish  sabablarini  izohlash  va 

amaliy ahamiyatini ochish 

 

 



 

 



 

 

Klassik mexanikaning asosiy 



tushunchalari 

Mavzuda  klassik  mexanikaning  asosiy 

tushunchalari 

ta’riflanadi. 

Moddiy 

nuqta,  nuqtalar  sistemasi,  bog’lanishlar 



va  ularning  turlari,  erkin,  noerkin, 

golonom  va  nogolonom  bog’lanishlar, 

ideal va noideal bog’lanishlar  

 

 



 

 



 

 



 

Eng kichik ta’sir prinsipi 

Lagranj funksiyasi, Lagranj 

tenglamalari 

Nazariy 

mexanikaning 

asosiy 

metodlaridan biri bo’lgan  eng  kichik  ta 



’sir  prinsipni  klassik  mexanikada  asos 

qilib olinishi va uni Nyuton qonunlariga 

nisbatan 

afzalliklarini 

ko’rsatish, 

Lagranj 


tenglamalarini 

mazkur 


prinsipdan keltirib chiqarish 

 

 



 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

Potensial va nopotensial 



kuchlar uchun Lagranj 

tenglamalari 

 

Ushbu  mavzuda  statsionar  va  no 



statsionar 

potensial 

kuchlar 

va 


nopotensial  kuchlar  uchun  Lagranj 

tenglamalari  va  funksiyalari  keltiriladi. 

Shuningdek  Dekart  koordinatalaridan 

umumlashgan  koordinatalarga  o’tishda 

Lagranj  tenglamalari  va  funksiyalarini 

ko’rinishlari  beriladi.  To’la  energiya  

umumlashgan  koordinatalarda  beriladi 

va tahlil qilinadi 

 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



 

Saqlanish qonunlari va Lagranj 

tenglamalari 

Mazkur ma’ruzada asosiy e’tibor fazo va 

vaqtning  simmetrik  xossalari  asosida 

mexanik sistemaning holatini aniqlovchi 

Lagranj 

funksiyasidan 

foydalanib 

energiya,  impuls  va  impuls  momentini 

saqlanish qonunlarini keltirib chiqariladi 

 

 



 

 



 

 



 

Kichik tebranishlar, erkin va 

majburiy tebranishlar 

Ma’ruzada 

mexanikaning 

amaliy 


masalalaridan  biri  bo’lgan  kuchlarning 

markaziy  maydonida  moddiy  nuqta 

(sistemasi)  qaraladi.  Bir  o’lchovli 

harakat misolida harakat tenglamalarini 

integrallash usullari ko’rsatiladi 

 

 



 

 



 

Markaziy simmetrik maydonda 



nuqta harakati 

Ma’ruzada  finit,  infinit  harakatlar, 

potensial  o’ra  va  potensial  to’siqning 

ma’nosi  ochladi.  Ikki  jism  masalasi 

doirasida  osmon  mexanikasiga  oid 

masala qaraladi  

 



 



 

Qattiq jism mexanikasi, 



inersiya tenzori 

Ma’ruzada  qattiq  jismlar  kinematikasi 

va 

dinamikasi 



klassik 

fizika 


tushunchalari nuqtai nazaridan qaraladi. 

Eyler tenglamalari keltirib chiqariladi.  

 

 



10 

Kanonik tenglamalar, Puasson 

qavslari 

Ma’ruzada 

Lagranj 

tenglamalariga 

qaraganda  qulayroq  bo’lgan  Gamilton 

tenglamalari haqida so’z ketadi 

 



 



11 

 

Zarralar to’qnashishining 



nazariyasi 

Ma’ruzada  zarralarning  bir  biri  bilan  t 

o’qnashish 

jarayonlari 

urganiladi. 

Elastik va noelastik sochilish jarayonlar 

tahlil qilinadi 

 

 



 

 



12 

 

 



Relyativistik mexanikaga 

kirish. Lorens almashtirishlari 

Ma’ruzada 

maxsus 


nisbiylik 

nazariyasini 

o’rganishga 

zamin 


tayyorlanadi. 

Bu 


borada 

Lorens 


almashtirishlari 

va 


ular 

Galiley 


 

 

 





almashtirishlari bilan taqqoslanadi va bu 

prinsiplarni  fizik  ma’nosini  ochishga 

ahamiyat beriladi 

13 


Relyativistik mexanikaga 

kirish. Lorens almashtirishlari 

(davomi) 

Ma’ruzada 

to’rt 

o’lchovli 



fazo, 

Minkovskiy fazosi o’rganiladi va ko’rib 

chiqiladi  

 



14 

Parametrik rezonans 

Ma’ruzada  asosiy  tenglamalar  keltirib 

chiqariladi 

 

15 



 

Uzluksiz muxit mexanikasi 

Ma’ruzada 

uzluksiz 

muxit 

mexanikasining  asosiy  tenglamalari 



yoziladi va o’rganiladi 

 



 

Ja’mi 

 

30 

 

2.2  Amaliy  mashg’ulotlarning mavzulari, maqsadi va ularga ajratilgan 

soat 

 

 

№ 

Amaliy  

mashg’ulotlari 

mavzulari 

 

Mashg’ulotlardan ko’zlangan maqsad 

soat 

 

 



     


Bir to’g’ri chiziq- 

dagi  kuchlar 

1.  Fizik  nazariya  va  olam.  2.  Eksperiment  va 

nazariya 3. Nazariy fizika predmeti va metodlari 

4.  Matematik  modellar  va  fizik  nazariya  5. 

Nazariy fizika metodlari 

 

 

 



 



 

Tekislikdagi 

kuchlar sistemasi 

1. 


Simmetriya 

operasiyalari 

2. 

Fazoda 


ko’chishga 

nisbatan 

fizik 

qonunlarning 



simmetriyasi 

 3.  Fazoda  burilishga  nisbatan  simmetriya.  4- 

kalibrli simmetriya  

 



 

 



Fazodgi  kuchlar 

sistemasi 

1.  Moddiy  nuqtalar  va  nuqtalar  sistemasi  2. 

Bog’lanishlar  va  ularning  turlari  3.  Erkinlik 

darajasi  4.  Umumlashgan  koordinatalar  va 

umumlashgan tezliklar 

 



 



 

Harakat turlari 



1. Nyuton va Lagranj- Gamilton tenglamalari 2. 

Eng kichik ta’sip prinsipi 3. Lagranj funksiyasi 

va ta’sir integrali 4. Ekstremal ta’sir prinsipidan 

Lagranj tenglamalarini keltirib chiqarish. 

 



 



Harakat 


tenglamalarini 

tuzish 


1. Stasionar va nostasionar potensial kuchlar. 2. 

Potensial va nopotensial kuchlar uchun Lagranj 

tenglamalari.  3.  Dissipativ  kuchlar  uchun 

Lagranj tenglamalari 

 



 



Harakat 


tenglamalarini 

echish 


1. 

Saqlanish 

qonunlari 

va 


fazo-vaqt 

simmetriyasi 2. Vaqt birjinsligi va energiyaning 

 



saqlanish  qonuni  3.  Fazo  birjinsligi  va 

impulsning saqlanish qonuni 

 



 



Chiziqli 

tebranishlar 

 

1. Garmonik ossillyator 2. Bir o’lchamli harakat 



3  Finit  va  infinit  harakat  4.  Potensial  o’rada 

tebranma  harakat  davri  5.  Tebranish  davri  va 

potensial energiya 

 



 

 



 

Massa markazini 

aniqlash 

1.  Markaziy  simmetrik  maydon  2.  Markaziy 

maydonda  nuqta  harakati  3.  Bir  o’lchamli 

effektiv  potensial  4.  Kepler  masalasi  5. 

Keltirilgan massa 6. Ikki jism masalasi 

 

 



 

 



 

 



Qattiq jismning 

murakkab harakati 

1.  Absolyut  qattiq  jism  2.  Qattiq  jsm 

koordinatalari  3.  Eyler  burchaklari  4.  Qattiq 

jism kinematikasi 5. Tenzorlar haqida 6. Qattiq 

jsm dinamikasi 

 

 



 

10 


 

Puasson qavslari 

1. Zarralarning yemirilishi 2. Elastik sochilish 3. 

Rezerford  formulasi  4.  Kichik  burchaklarda 

sochilish masalasi. 

 



 

Ja’mi 

 

20 

 

2.3 Seminar mashg’ulotlarning mavzulari, maqsadi va ularga ajratilgan 

soat 

 

№ 

 

Seminar  mashg’ulotlari mavzulari 

 

soat 

Fizika qonunlarining simmetriyasi 



Eng  kichik  ta’sir  prinsipi  Lagranj  funksiyasi,  Lagranj 



tenglamalari 



Potensial va nopotensial kuchlar uchun Lagranj tenglamalari 



Saqlanish qonunlari va Lagranj tenglamalari 



Markaziy simmetrik maydonda nuqta harakat 



Kanonik tenglamalar 

 



Ja’mi 

12 

 

2.4  Kurs ishi (loyixasi) tarkibi, ularga qo’yiladigan talablar 

(rejalashtirilgan bo’lsa, namuna tariqasida) 

 

 

 Nazariy  fizika  kursidan  kurs  ishi  fizika  va  astronomiya  ta’lim  yunalishi 

talabalari uchun  3-kursda bajariladi. Kurs ishi fizikaning biror dolzarb mavzusiga 

bag’ishlangan  bo’lib,  unda  mavzuning  mazmuni  to’liq  ochib  berilishikerak.  Kurs 



ishini  bajarishda  eng  yangi  adabiyotlardan  va  INTERNET  materiallaridan 

foydalanish talab etiladi.  

      

Quyida klassik mexanika bo’limi bo’yicha tavsiya etiladigan kurs ishlari 



ro’yxati keltirilgan: 

 

1-mavzu.  Moddiy nuqtaning harakati 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie,  

1990.  

2-mavzu. Markazga intilma tezlanish 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

3-mavzu. Mexanik harakat 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

4-mavzu. Tabiatda kuchlar. 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

5-mavzu.  Ishqalanish kuchlari 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

6-mavzu.  Elastiklik kuchlari 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

7-mavzu. Jism impulsi va impulsning saqlanish qonuni 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

8-mavzu.  Elastik va noelastik toqnasuvlar 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

9-mavzu.  Mexanikada enerdgiyaning saqlanish qonuni 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

10-mavzu. Jismlarning suzishi.  

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

11-mavzu. Inertsial sanoq sistemasi va nisbiylik prinsipi. 


Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

12-mavzu. Tebranma harakat 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

13-mavzu. Mexanik to’lqinlar  

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

14-mavzu.  Akustik  to'lqin  xarakteristikalari,qaytish  va  sinish  qonunlari 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

15-mavzu. To’la mexanik energiya  

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

16-mavzu. Majburiy tebranishlar 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

17-mavzu. Samolyot qanotiga ta'sir etuvchi kuchlar 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

18-mavzu. Butun Olam tortishish qonuni.Gravitatsion maydon 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

19-mavzu. Kosmonavtikaning fizik asoslari  

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 

1990.  

20-mavzu. Deformatsiya hodisasi 

Adabyotlar: 

1. V.V. Multanovskiy. Nazariy fizika kursi. Klassik mexanika, M., Prosveshenyie, 



1990.  

 



Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling