Nomidagi ¹ÎÐÀ¹ÀËÏι ÄÀÂËÀÒ ÓÍÈÂÅÐÑÈÒÅÒÈ


Download 0.73 Mb.
Pdf просмотр
bet1/8
Sana30.03.2017
Hajmi0.73 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

%ZBEKSTON   RESPUBLIKASI

   

ÎËÈÉ ÂÀ ÎÐÒÀ 

ÌÀÕÑÓÑ Ò!ËÈÌ ÂÀÇÈÐËÈÃÈ

 

 

 

ÁÅÐÄι


   NOMIDAGI   ¹ÎÐÀ¹ÀËÏι ÄÀÂËÀÒ 

ÓÍÈÂÅÐÑÈÒÅÒÈ 



 

 

 



Tabiyotshunos fakulteti 

 

«Áèîëîãèÿ âà 3èøëî3 õîæàëèê àñîñëàðè» 



kafedrasi 

 

 



«O`simliklar fiziologiyasi»  

fanining  

 

Maruza matnlari 

 

 



 

 

 



                     Kafedra mudiri:                            M. Jumanov  

 

                     Fan o’qituvchisi:                          G. Sabirov 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



2011-2012 o’quv yili 

1 – ma`ruza 

Usimliklar fiziologiyasining predmeti, maksadi, vazifalari va tarixi. 

Mavzu rejasi: 

1.

 

Usimliklar fiziologiyasining tarixi 



2.

 

Usimliklar fiziologiyasining usullari 



 

Adabiyot 1:4-7; 2. 4-13; 3. 3-16; 4. 10-12; 

Tayanch suzlar: fiziologiya, usish, rivojlanish, oziklanish, fotosintez, nafas olish. 

 

Usimliklar fiziologiyasi biologiya fanlari tizimiga kiradi. U usimliklarning organlari,  



tukimlari va xujayralarida kechadigan fiziologik jarayonlarni urganadi. Bu jarayonlarning 

asosiylari kuyidagilardan iborat: 

1.

 

Usimliklarning usishi va rivojlanishi 



2.

 

Usimliklarning tuprok va xavo orkali oziklanishi 



3.

 

Usimliklar tomonidan organik moddalarni xosil kilishi va ularni tuplash 



4.

 

Usimliklarning gullashi va meva xosil kilishi 



5.

 

Usimliklarning turli xil tashki omillarning ta`siriga chidamligi. 



Usimliklar fiziologiyasining asosiy maksadi: 

a) usimliklarda sodir buladigan fiziologik jarayonlarni urganish, ularni moxiyatini ochish 

va shu asosda usimlik maxsuldorligini oshirish 

b) usimliklardan eng yukori xosil olishning nazariy asoslarini ishlab chikish. 

Usimliklar fiziologiyasining vazifasi usimlik organizmlari xayot faoliyati jarayonlari va 

ularning atrofini urab olgan muxit Bilan bulgan uzaro alokasini  xar tomonlama urganishdir. 

Usimliklarni shu nuktai nazardan taxlil kilish nazariy xamda juda katta amaliy axamiyatga ega. 

Usimliklar fiziologiyasining tarixi. Fanning shakllanishi, tiklanishi va rivojlanishi shartli 

ravishda bir necha boskichga bulib urganiladi. 

1 – boskich. XVII va XVIII asrning boshida botanik olimlar usimliklar morfologiyasi va 

anatomiyasini  urganish Bilan birga ayrim  fiziologik jarayonlarni xam urganishgan. Masalan 

usimliklarda suv va mineral elementlarning xarakati tugrisida axborotlar berilgan. Urta Osiyoda 

bundan 650 yil oldin chop etilgan “Ziroatnoma” kitobida usimliklarning suvga talabchanligi, 

tuprokdagi namlik mikdorini aniklash usullari berilgan. Bu bizning xududimizda usimliklar 

fiziologiyasiga oid ma`lumotlar uzok utmishda xam mavjudligidan darak beradi. 

II – boskich XIX asr davomida usimliklar fiziologiyasi faning asosiy yunalishlari 

shakllanadi. Bular kuydagilar: 

Fotosintez ( Saks. J. Busengo, K.A.Timiryazev ) 

Suv rejasi ( V.Gel`mond, De Friz ) 

Mineral oziklanish ( Yu.Libix, A.Teer, D.N.Pryannishnikov) 

Nafas olish (L.Paster, A.N.Bax, V.I.Palladin) 

 

III – boskich XX asr va ayniksa XX asrning ikkinchi yarmida usimliklar fiziologiyasi 



soxasida juda katta kashfiyotlar kilindi. 

Nafas olish jarayonining mexanizmlarini  aniklash ( D.Keylin, O.Varburg, O.Krebs, P.Mitelli, 

V.P. Skulachev). 

 

Fotosintezning yoruglik  va korongulik reaktsiyalarini aniklanishi (D.Arnon, M.Kal`vin, 



Xetch-Slayk) shular jumlasidandir. 

 

Uzbekistonda usimliklar fiziologiyasi fanining rivojlanishi 1900 yillarda Turkiston 



Paxtachilik stantsiyasini tashkil kilinishi Bilan boglik. Toshkentda 1918 yilda Davlat universiteti 

koshida Usimliklar fiziologiyasi kafedrasi tashkil kilindi. Kafedrada utgan davr ichida usimliklar 

fiziologiyasi buyicha kuplab mutaxassislar etishtirildi. A.Imamoliev, N.Nazirov, M.Valixanov, 

X.Samiev, R.Azimov, A.Kosimov va boshkalarning usimliklar fiziologiyasi ((sixasidagi)) ilmiy 

ishlari dikkatga sazovordir. 

 

Mamlakatimiz olimlari ayniksa guza fiziologisi soxasidagi ilmiy ishlari Bilan dunyoga 



tanildilar. 

 

Chigitni saklanayotgan va unib chikish davridagi xamda chigitni pishish davridagi 

fiziologik jarayonlari urganish (X.X. enileev, M.Valixanov),  fotosintez, intensivligi Bilan guza 

xosili urtasidagi boglanish ( Yu.S.Nasirov), guzaning turli oziklarga bulgan extiyoji 

(T.Piraxunov), guzada suv almashinuvi (X.Samiev), guzaning tuprok щurlanishi xamda 

infektsion kasalliklarga chidamliligi (R.Azimov, M.Avazxujaev), guza bargini tukilishi 

(A.Imomaliev), guzaning usishi va rivojlanishiga tashki omillarning  ta`sirini urganish 

(M.V.Muxamatjonov, N.Nazirov, A.Ibraximov, A.Kosimov) kabi masalalar uzbek olimlari 

tomonidan batafsil taxlil kilingan. 

 

Usimliklar fiziologiyasining usullari. Bu fanning oldida turgan masalalarni echishda turli  



xil usullardan foydalaniladi. 

1.

 



Analitik usullar. Dularga fizik, ximik va fiziko-ximik usullarni kursatish mumkin. 

2.

 



Biotexnologiya usuli. Xujayra va tukimalarni ustirib, ulardan Yangi usimliklar olish. 

3.

 



Bioximik usullar (fermentlar faoliyatini aniklash Bilan usimliklarning turli 

sharoitlardagi xolatini aniklash).  

4.

 

Vegitatsion usullar. Bunda usimliklarning usishi va rivojlanishi, suv rejim iva 



boshkalar urganiladi. 

5.

 



Dala usuli. 

Umuman yukorida keltirgan usullar yordamida usimliklarda kechadigan mubarak 

fiziologik jarayonlarni aniklash va shu asosda usimlikni xolati maxsulotdorligi va boshka 

kursatkichlarni aniklash mumkin. 

Tekshirish uchun savollar:     

1.

 



Usimliklar fiziologiyasining asosiy vazifalari nimadan iborat? 

2.

 



Nima uchun usimliklar fiziologiyasi kishlok xujaliklarining nazariy asosi xisoblanadi? 

3.

 



Guza fiziologiyasini urganishda uzbek olimlarining xissalari kanday bulgan? 

4.

 



Usimliklar fiziologiyasida kullaniladigan asosiy uslublarni ayting. 

 

2-ma`ruza 



Usimliklar xujayralari. 

Mavzu rejasi: 

1.

 

Xujayra nazariyasi 



2.

 

Xujayralarning asosiy guruxlari 



3.

 

Usimlik xujayralariga xos xususiyatlar 



 

Adabiyotlar: 1. 8-9; 2. 232,234; 3. 29; 4. 11-12; 

Tayanch tushunchalar: xujayra, prokariot, eukariot, plastidalar, xujayra devori, vakuola 

sistemasi. 

Tirik organizmlar xujayralardan tashkil topganligi dastlab usimliklarda aniklangan. 1665-

yilda ingliz olimi Robert Guk mikroskop yordamida  pukak daraxti pustlogidan tayyorlangan 

yupka kismlarni kuzatganda, pustlok bir xil massa emas, balki juda mayda bushliklardan iborat 

ekanligini anikladi. Bular xujayralar deb nomlandi. 1838-39 yilda nemis olimlari – botanik 

M.Shleyden va zoolog Shvann usha vaktda fanda tuplangan ma`lumotlar asosida xujayra 

nazariyasining printsplarini yaratadi. Bular kuydagilardan iborat: 

1.

 

Barcha tirik organizmlar ya`ni mikroorganizmlar, usimliklar, xayvonlarning 



tanasi xujayralardan tashkil topgan yoki xayot fakat xujayralar shaklida 

namoyon buladi. 

2.

 

Organizmlarning xujayralardan tashkil topishi usimlik va xujayralarning 



bulinishi natijasida  vujudga keladi. 

3.

 



Organizmning xujayralardan tashkil topishi usimlik va xayvonlarning kelib 

chikishi bir xil ekanligidan dalolat beradi. 

4.

 

Xujayra tirik organizmlarning strukturaviy va funktsional birligi xisoblanadi. 



5.

 

Xar bir xujayra mustakil xayot kechirish xususiyatiga ega. Xujayra nazariyasi 



biologiya fanining rivojlanishiga juda katta xissa kushdi. 

a) Bu nazariya tufayli tirik organizmlar bir xil morfologik asosga ega ekanligini isbotladi. 

b) Xayotiy xodisalarni umumbiologik nukta-nazardan tushuntirishga imkon yaratdi. 

Xujayralarning asosiy guruxlari. Barcha tirik organizmlarning  xujayralari 2 ga kata guruxga 

bulinadi. Bular prokariotlar va eukariotlardir. Prokariotlar oddiy tuzilishiga ega. Bularda xujayra 

yadrosi, mitoxondriy va xloroplastlar bulmaydi. Bunday xujayralar asosan bakteriyalarga 

mansub, eukariotlarda rivojlangan membrana sistemalari yadro, mitoxondriy va xloroplastlar 

mavjuddir. Bularga barcha suv utlari (Kuk-yashil suv utlaridan tashkari), zamburuglar, usimlik 

va xayvonlarning xujayralari kiradi. Kuk yashil suv utlari  yoki tsianobakteriyalar aloxida kichik 

guruxni tashkil kiladi va uziga xos xususiyatlar Bilan boshka xujayralardan fark kiladi. 

 

Usimlik xujayralarning uziga xos xususiyatlari.  



 

Usimlik xujayralari boshka eukariot xujayralardan bir kator uziga xos xususiyatlari Bilan 

farklanadi. 

Bular kuyidagilardan iborat: 

1.

 

Fotosintez jarayoni Bilan boglik bulgan plastidalar sistemasi mavjud (xloroplast, 



xromoplast,leykoplast va boshkalar). 

2.

 



Xuayra atrofini urab turuvchi polisaxaridli kobigi yoki devor mavjud. 

3.

 



Usimliklarda turgor xolatni saklashda muxim axamiyatga  ega bulgan vakuola sistemasi 

mavjud. 


4.

 

Xujayrani urab olgan membranada juda tor bulgan teshikchalar plazmodesmalar mavjud. 



Xar bir organizmning xujayrasi ma`lum vazifani bajarishga moslashgan buladi. Birok 

xujayralar kanchalik xilma-xil bulmasin , ularning tuzilishida umumiylkk mavjuddir. Shu nuktay 

nazardan xyjayra 3 ta katta kismga bulinadi: 

1.

 



Tsitoplazma. 

2.

 



Yadro. 

3.

 



Xujayra membranasi (plazmalemma). 

Tsitoplazma – xujayraning tarkibiy kismi bulib, turli-tuman organoidlarni va kiritmalarni 

ushlab turuvchi, muxi dyoki asosdan iborat. Tsitoplazma oksil va nukleyn kislotalarning 

makromalekulalaridan tashkil topgan kolloid eritma bulib, kaytar ravishda gel va zol xolatlariga 

utish xususiyatiga ega. Tsitoplazma bir kator vazifalarni bajaradi. Bularga usish va rivojlanish, 

tsitoplazmatik irsiyat, xujayra kuz tsitoplazmatik irsiyat, xujayra kuzgalishini masofaga uzatish 

va boshkalar kiradi. Xujayrada kechadigan bir kator biokimyoviy jarayonlar tugridan-tugri 

tsitoplazma Bilan boglik. Masalan nafas olish jarayonining muxim boskichi xisoblangan  glikoliz 

tsitoplazmada kechadi. Tsitoplazma buferlik xususiyatiga xam ega bulib, xujayra muxitining 

uzgarishiga yul kuymaydi. Tsitoplazma xama vakt xarakatda buladi va bu jarayon tsikloz deb 

ataladi. 

Xujayra yadrosi – muxim va asosiy organoidlardan biri. Uning shakli kupincha xujayra 

shakliga boglik bulib, sferik, yumalok yoki boshka shakllarda uchraydi. Yadro xujayraning 

markaziy kismidan urin oladi. Usimlik xujayralarida vakuola kupincha xujayra markazini egallab 

olganligi uchun yadro chetga xujayra kobigiga yakin joydan urin oladi. Yadrosini yukotgan 

xujayralarda bulinish jarayon tuxtaydi va ular yashay olmaydilar. Yadroning uzi xam xujayrasiz 

yashash kobiliyatiga ega emas. 

Kupchilik xujayralar bir yadrolik buladi. Ba`zan ikki va undan ortik yadroga ega bulgan 

xujayralarni xam uchratish mumkin. Yadro kush membranadan tashkil topgan kobig Bilan 

uralgan buladi. Yadro kobigining tashki, tsioplazmaga karagan tomonida ribosomalar tuplamini 

uchratish mumkin. Bu esa yadro kobigi Bilan endoplazmatik tur urtasida uzaro bogliklik 

mavjudligidan darak beradi. 

Yadro va tsitoplazma urtasida faol moda almashinuv jarayon bulishiga karamay, yadroni 

aralashib ketishidan saklaydi. Buni biz yadro muxiti uziga xos rN kiymatiga ega ekanligidan 

kurishimz mumkin. 

Xujayra kobigi – usimlik xujayralarining boshka organizm xujayralaridan tubdan farki, 

ulardagi maxsus kobigning mavjudligidir. Bu kobig xujayraning kattalashishini cheklaydi va 

usimlik xujayrasiga xos bulgan kattiklikni ta`minlaydi. Xujayra kobigini yakingacha faolsiz, 



tashki tusik deb karalgan. Xozirgi vaktda bu kobig oddiy tusik bulib kolmay, balki xujayrada bir 

kator vazifalarni bajarishi aniklangan. Ular xujayraga moddalarni  yutilishi, kuchirilishi va 

ajralishini amalga oshirishda birmuncha axamiyatli ekanligi kursatildi. 

Xujayra kobigini tashkil kilishda  bir kator kimyoviy moddalar ishtirok etadi. Bulardan 

eng muximi  tsellyulozadir.  Undan tashkari kobig tarkibida gemitsellyuloza va pektin moddalar 

xam kup uchraydi. Kobig tarkibida uchraydigan muxim moddalardan  biri lignindir. U kobig 

kattikligini mustaxkamlaydi va kupincha tayanch yoki mexanik funktsiyani bajaruvchi 

tukimalarda uchraydi. 

Xujayra kobigida oz mikdorda bulsada, oksil moddalari, shular katorida fermentativ 

faollikka ega bulgan oksillar xam uchraydi. Kobig ikki kismdan ya`ni birlamchi va ikkilamchi 

xujayra kobigidan iborat. Bu kobiglar orkali kupgina teshikchalar utgan bulib, ular kushni 

xujayra protoplastlarini birlashtirib turadi. Bu teshikchalar plazmadesmalar deb ataladi. Kushni 

xujayralarning protoplastlari bir biri Bilan boglanib bir butun tizimni ya`ni simplastni xosil 

kiladi. Keyingi ma`ruzalarda simplast axamiyati ochib beriladi. 

 

Xujayra kobigini xosil kili       shda endoplazmatik tur va Golji apparatlari faol ishtirok 



etadi. 

 

Tekshirish uchun savollar:     



1.

 

Xujayraning asosiy kismlarini kursating 



2.

 

Nima uchun xujayra organizmning strukturaviy va funktsional birligi xisoblanadi? 



3.

 

Xujayraning guruxlarini bir-biridan farki nimadan iborat? 



 

3-ma`ruza 

Xujayra strukturalari va ularning funktsiyasi. 

Mavzu rejasi: 

1.

 

Tsitoplazmadagi organoidlar va organellalar. 



2.

 

 Xujayraning biosintetik markazlari. 



3.

 

Xujayra kiritialari. 



1.12-22; 3. 55-64; 4. 18-27; 

 

Tayanch suzlar: organoid, mitoxondriy, xloroplast, ribosoma, polisoma, peroksisoma, 



glioksisoma. 

 

Tsitoplazmada joylashgan barcha organoidlar va organellalar 2 guruxga bulinadi. 



1. Yoruglik mikroskopi yordamida kurinadiganstrukturalar.  Yadro, plastidalar, 

mitoxondriy, vakuollar, sferasomalar. 

2.Elektron  mikroskopida kurinadigan strukturalar. 

3. Plazmalemma, Gol`ji apparati, endoplazmatik tur, mikronaylar, asosiy plazma. 

Mitoxondriy.  Ular  yumalok yoki sfera shaklida buladi, bunday kurinish xujayra turi, 

ajratishi usuli, funktsional xolatga boglik. Xujayralardagi mitoxondriylar soni 50-100 dan 1000 

gacha boradi. Mitoxondriylarning ichki morfologik tuzilishi tulik urganilgan. Ularning ichki 

membrana tizimi kristlar deb ataladi. Suyuklik Bilan tulgan kismi esa matriks deyiladi. 

Mitoxondriyalar uz DNK si, RNKsiga ega. Mitoxondriyalar oksidlanish-kaytarilish  xamda 

fosforlanish reaktsiyalarni amalga oshiradi. Moddalarning oksidlanish natijasida ajralgan 

energiya ATF energiyasi sifatida tuplanadi. Mitoxondriyalarda oz mikdorda nuklasin kislotalar 

va oksillar xam sintezlanadi. 

 Plastidalar. Usimlik xujayralarida plastidalar mavjud.  

   


a) protoplastidalar 

 b) 


xloroplastidalar 

 v) 


xromoplastidalar 

 

g) etioplastlar (leykoplastlar) 



 

 

Bulardan eng axamiyatlisi xloroplastlardir. Xaar bir xujayrada 50-100 tagacha 

xloroplastlar uchraydi. Xlorofillar asosan xloroplastlarda tuplanadi.  

 

Xloroplastlarning asosiy funktsiyasi yoruglik energiyasini uzlashtirib, uni kimyoviy 



energiyaga aylantirishdir. Xloroplastlar Tula kiymatli biologik strukturalar bulib, boshka 

organoidlarning ishtirokisiz, fotosintez jarayonining  barcha reaktsiyalarini amalga oshiradi. 

1.

 

Suvni fotolizi. 



2.

 

Molekulyar kislorodni xavoga chikishi. 



3.

 

Energiyaga boy birikmalarni xosil bulishi. 



4.

 

Anorganik moddalardan organik moddalarni xosil bulishi. 



Vakuollar – Usimlik xujayralarining  asosiy kismini tashkil kiladi. Ular tsitoplazmadan 

membrana Bilan ajralgan bulib, bu membrana tonoplast deb ataladi. Vakuolada xujayra 

shirasi tuplangan bulib, ular asosan tuzlar, shakarlar, organik kislotalar va boshka 

moddalardan iborat. Markaziy vakuola kichik-kichik vakuolalarning bir-biriga kushilishidan 

xosil buladi va u xujayraning 90% gacha kismini tashkil etadi. Buning natijasida 

tsitoplazmadagi boshka organizmlar xujayra kobigi atrofiga sikib chikariladi. 

 Vakuolalar 

avvalo 


usimlik 

xujayralarining tsitoplazmasiga va xujayra devoriga bosim 

Bilan ta`sir kiladi xamda uni turgan xolatini saklaydi, ya`ni osmoregulyatorlik vazifasini 

bajaradi. Vakuolalarda kupincha pigmentlar tuplanadi, usimlik xujayralariga xos bulgan turli-

tuman ranglar antatsionlar guruxga mansub bulib, ular suvda yaxshi eriydi va vakuola 

suyukliklariga tuplanadi. Usimlik barglari mevalariga xos bulgan ranglar ana shu pigmentlar 

Bilan boglik. 

 Vakuolalar 

xujayradagi 

makromolekulalarni 

parchalashda va ularni komponentlarini 

xujayrada kayta foydalanishda xam ishtirok etadi. 

 Golji 

apparati – bu xam xujayraning birmuncha katta organoidi xisoblanib, birinchi marta 



kashf etgan Italiyalik olim Golji nomi Bilan ataladi. Kupincha bu organoid diktiosoma deb 

xam yuritiladi. Kurinishi diksimon bulib, ichki tomoni gavak tsesternalar tuplamidan iborat. 

Tsesternalarning soni xujayra turiga karab uchtadan 20 tagacha boradi. Golji apparatidan 

turli tomonlarga naysimon membranalar va pufakchalar ajralishini kuzatish mumkin. Golji 

apparatiga xos bulgan muxim xususiyatlardan biri xujayradagi ma`lum moddalarni uziga 

joylashtirib, uni xujayradan tashkariga olib chikishdir. Bu yul Bilan kupincha oksillar va 

polisaxaridlar kuchiriladi. Golji apparatida boshka moddalar xam sintezlanishi va 

kuchirilinishini taxmin kilinadi. Xujayra devorini xosil kilishda  xam Golji apparatini faol 

ishtirok etishi aniklangan. 

  Xloroplastlarning  membranalari lamellalar deb ataladi. Ichki bushlikdagi suyuklik 

stroma (matriks) deb yuritiladi. 

 Ribosomalar.  Xujayralarning xayot faoliyati uchun mutlako zarur bulgan bu zarrachalar 

tsitoplazmada, yadroda, mitoxondriy va xloroplast tarkibida uchraydi. Ribosomalar tarkibi RNK 

va oksillardan iborat bulgan bir kator kichik bulakchalardan tashkil topgan. Ribosomalar 

membrana sistemalari Bilan boglik xolda oksil biosintezini amalga oshiradi. Oksil biosintezi 

polisomalarda ( kupgina ribosomalarning kushilishidan xosil buladi) boradi. 

 Endoplazmatik 

tur. Tsitoplazmada ichki kismi bush, kanallar xosil kiluvchi juda kup 

membranalardan tashkil topgan tursimon sistema endoplazmatik tur deb ataladi. 

1.

 



Donador endoplazmatik tur. 

2.

 



Sillik endoplazmatik tur. 

Donador endoplazmatik tur ribosomalar Bilan birga uchrab,oksil biosintezi, oksillarni 

saralash, ularni kerakli joylarga tashish vazifasini bajaradi.  

Sillik endoplazmatik turlarda yoglar va steridlar biosintezi amalga oshiriladi. Bular 

jamgarma ozuka moddalar xosil kiluvchi xujayralarda kup uchraydi. 

Xujayrada yana juda kup boshka organoid va kiritmalar uchraydi. Bularga turli xil 

sferasomalar, tsitosomalar, transsomalar va boshkalar kiradi. 

Mikrotanachalar – kupchilik usimliklarging xujayralarida elementar membrana Bilan 

uralgan kichik, sferasimon tanachalar uchrab, ularning ichida u yoki bu ferment guruxlari buladi. 


Bu mikrotanachalarga lizosomalar, peroksisomalar, glikosomalar kiradi. Bu tanachalarning soni

tarkalishi va tarkibidagi fermentlar uta uzgaruvchan bulib, xujayraning yashash sharoiti Bilan 

boglik.  

Lizosomalarda odatda gidrolitik fermentlar mujasamlangan bulib, asosan parchalanish 

jarayonlarini amalga oshiradi. Bularga ososan oksillar, nuklein kislotalar, yoglarni 

parchalaydigan fermentlar kiradi. 

Peroksisomalar barg xujayralarida kuplab uchraydi va xloroplastlarning faoliyati Bilan 

boglik ular fotosintez jarayoni tufayli xosil buladigan glikonat kislotani oksidlaydi. Yuksak 

usimliklarning barglarida peroksisomalar fotonafas olish jarayonida ishtirok etadi. 

Glioksisomalar moyli uruglarini unish davrida paydo buladi. Bular yog kislotalarini 

shakarga aylantirishda ishtirok etadi. Peroksisomalar va glioksisomalarning ferment tizimlari 

faoliyati natijasida vodorod peroksidi xosil buladi, ular katalaza fermenti yordamida 

parchalanadi. 

 

Tekshirish uchun savollari: 



1.

 

Xujayrani energiya Bilanta`minlovchi – organoidlar? 



2.

 

Tsitoplazma kanday funktsiyalarni bajaradi? 



3.

 

Xujayrani biosintetik markazlarini kursating ? 



 

4-ma`ruza 

Xujayraning membrana tuzimlari. 

Mavzu rejasi: 

1.

 

Xujayra membranalari, va ularni tuzilishi. 



2.

 

Xujayra membranalarining vazifalari. 



3.

 

Energiya xosil kiluvchi membranalar. 



1:23-26; 2:306; 3:64-68; 4: 15-21; 

 

 



Tayanch suzlar: plazmolemma, passiv va faol kuchirilish, tonoplast, pompa, 

endomembrana, ion kanallar, lipid bikatlami, membrana. 

Membranalar uta nozik strukturalar bulib, xujayraning ustki kismi va xujayraning organoidlarini 

urab olgan buladi.  

Membranalar: 

1.

 



Xujayralarni bir-biridan ajratib turadi. 

2.

 



Xujayrani tashki muxitdan ajratadi. 

3.

 



Xujayraning ichki kismida bulinma (kompartament) lar xosil kiladi. 

Xujayra membranalarning tuzilishi va vazifalarni urganish biologiyaning dolzarb masalasi 

xisoblanadi. Xujayra membranalarining tuzilishi 2 xil model yordamida tushuntiriladi. 

1.

 



Oksil-lipid bikatlami (Robertson modeli). Bu modelga kura: 

a) membranalar uchta katlamdan iborat; 

b) lipidlar ikkita oksil Katlama orasida joylashgan buladi. 

v) membrana Katlam 5-10 mkm dan iborat 

2. Suyuk-mazaykali model (Sanger va Nikol`son modeli). 

Bu modelga kura lipid suyukligida kalkib yurgan oksil molekulalari, mozaykani xosil 

kiladi. Bu modelda xam oksil lipid bikatlami elementar membrana sifatida karaladi. Farki 

biologik membrana xarakatchan struktura sifatida namayon buladi. Bu gepotezaga kura 

bikatlamlar fosfolipidlardan iborat bulib, kisman boshka lipidlar (galaktolipid, sterinlar, yog 

kislotalar) xam aralashgan buladi. Lipid bikatlamlarining orasida maxsus protein komplekslar 

uchraydi. Membranani xosil kilishda asosiy vazifani gidrofob boglar bajaradi (lipid-lipid, lipid-

oksil, oksil-oksil). 

Plazmatik membrana (plazmolemma)- Barchp xujayralar tashki tomonidan membrana 

Bilan uralgan bulib, bu plazmalemma deb ataladi. Plazmolemma yarim utkazgichlik xsusiyatiga 

ega va plazmoliz xodisasi Bilan boglik. Bu xodisa bundan 120 yil avvla kashf etilgan bulib, 


plazmalemma suv molekulalaridan katta bulgan boshka molekulalarni utkamaydi, demak u tusik 

yoki barer vazifasini bajaradi. Birok bunday tusik fakat membrana energiya Bilan 

ta`minlangandigina vujudga keladi. Ulik xujayralarda plazmalemma orkali xar kanday 

molekulalarni utishini kuzatish mumkin. Xuddi shuning uchun plazmoliz xodisasi fakat tirik 

xujayralarda kuzatiladi. 

Bir xujayraning plazmalemmasi  kushni xujayraga plazmadesmalar orkali utgan buladi. 

Bu uz navbatida xujayralarni bir-birlari Bilan uzviy boglanishini ta`minlaydi. Plazmatik 

membrana xujayraga moddalarni kirishi va chikishini boshkarib turadi (diffuziya, passiv va faol 

kuchirilish). Shu Bilan birga plazmalemma xujayra Bilan tashki muxit urtasida enargiya va 

axborotni almashinuvini xam ta`minlaydi. 

Tonoplast – usimlik xujayralariga xos bulgan vakuolalar xam membrana Bilan uralgan 

bulib, u tonoplast deb ataladi. Tonoplast xosil bulishi asosan endoplazmatik tur Bilan boglikdir. 

Vakuolalarni urab turuvchi bu membranalar kup jixatdan plazmalemmalarga uxshash  va ular bir 

xil kalinlikka ega, birok tonoplastni plazmolemmadan farki u fosfovolfromat kislota yordamida 

buyalmaydi. Tonoplast tarkibida maxsus permeaza fermentlari mavjud bulib, ular vakuolada faol 

kuchirish yuli Bilan moddalarni tuplash xususiyatiga ega. Bulradan biri ATF Bilan boglik bulgan  

N + - damlagich (pompa)dir. U tsitoplazmadan vakuolga vodorod ionlarini kuchirilishini 

ta`minlaydi. Ma`lumki vakuolada vodorod ionlarining kontsentratsiyasi tsioplazmaga nisbatan 

birmuncha yukori bulib, 3,5-5,5 atrofida, ayrim usimliklarda 1,0 ga tengdir. Vaxolanki bu 

kursatgich tsitoplazmada 7,0 ga teng buladi. Demak bu pompalar tsitoplazmada vodorod 

ionlarini kontsentratsiyasini bir xil darajada ushlab turishga imkon yaratadi.  

Yadro membranasi  - tsitoplazmatik kiritmalar ichida yadro eng katta organella 

xisoblanadi. U kush kavatli ya`ni ichki va tashki membrana Bilan uralgan bulib, xar bir 

elementar membrana kalinligi 8 mkm ga teng va  ularni orasida 15 mm ga teng bushlik xam bor. 

Bu bushlik perinuklear bushlik deb ataladi. Yadro membranaida diametri 30-100 nm ga teng 

bulgan teshiklar mavjud. Bu teshiklar atrofidagi tashki va ichki membranalar bir-birlari Bilan 

kushilib ketgan buladi. Yadro membranasida bunday teshiklarning mavjudligi tsitoplazma Bilan 

yadro urtasida moddalarni kuchirilishiga imkon yaratadi. Yadroga DNK va RNK  ning 

utmishdoshlari gistonla  ribosomal oksillar utsa, yadrodan tsitoplazmaga M-rnk, T-rnk ribosoma 

bulakchalari utadi. Yadro membranasidagi bulakchalar soni yuksak usimliklar xujayrasida 3000 

gacha borishi mumkin. Yadro membranasi endoplazmatik tur membranasi Bilan bir butin 

uzliksiz tizimni tashkil kiladi. Shunday kilib yadro oldi bushligi endoplazmatik turning ichki 

bushligi Bilan boglangandir. Bu uz navbatida yadro membranalari endoplazmatik tur 

membranalarida xosil bulishini kursatadi. 

Endomembranalar kontsentratsiyasi. Bu kontseptsiya XX asrning yillarida ishlab 

chikilgan bulib, xujayraning ma`lum membranalari funktsional jixatdan bir muncha rivojlangan 

uzliksiz endomembranalar tizimiga barlashgan deb karaladi. Bu tizim kompanentlariga 

endoplazmatik tur, yadro, Golji apparati xamda plazmalemma va tonoplastlar kiradi. Bu tizimga 

tonoplast va mitoxondriylarning tashki membranalari xam kushiladi. Bu endomembrana 

kontsentratsiyasiga kura xosil bulayotgan xar kanday yangi membrana asosan endoplazmatik tur 

yoki yadro membranasidan xosil buladi. Bu jarayon golji apparati Bilan xam boglik. Demak 

membrana tizimlarini xosil bulishi xujayraning ichki tomonnidan boshlanib Golji apparati orkali 

xujayraning tashkarisiga plazmalemma va tonoplastga karab yunalgan buladi. Bu kontseptsiya 

asosan membrana xarakati davomida  ularni differentsiyasi amalga oshiriladi. 

Xujayra membranalari turli-tuman vazifalarni bajaradi. Bular asosan xujayra 

membranalari tarkibidagi oksillar Bilan boglik bular: 

a) fermentativ xususiyat. 

b) xar xil damlagichlar (pompalar). 

S) transportlik yoki kuchirish xususiyati. 

D) ion kanallari. 

e) regulyatorlik xususiyat va xokozo. 

Membranalar orkali moddalarning kuchirilishi 2 xil yul Bilan amalga oshiriladi. 



1.

 

Passiv-faolsiz kuchirilish (kimyoviy yoki elektrik gradient 



buyicha). 

2.

 



Faol kuchirilish ( elektrokimyoviy gradientga karshi metabolik 

energiya xisobiga). 

Tekshirish uchun savollar:    

1.

 



Membranalar bajaradigan asosiy vazifalar nimalardan iborat? 

2.

 



Xar xil organellalarning membranalari urtasida kanday farklar va uxshashliklar mavjud? 

3.

 



Plazmodiz xodisasi plazmatik membranalar Bilan boglik tomoni nimadan iborat? 

4.

 



Yadro membranasi orkali katta molekulali birikmalar kanday utadi? 

5.

 



Endomembrana kontseptsiyasining moxiyati nimadan iborat?    

 

 




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling