Няниннивииник и н и н м н н в Й


Y uM B  lar xarakteristikasi


Download 9.36 Mb.
Pdf просмотр
bet18/27
Sana15.12.2019
Hajmi9.36 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   27

10.2.Y uM B  lar xarakteristikasi
YuMB  lam ing molekulalari difil xarakterga ega b o lib , ularning 
tarkibida  qutbli 
(-COOH,  -NH2,  -OH  va  boshqa  guruhlar)  va 
qutbsiz (-CH3,  -CH2, -СбН5)  funksioanl guruhlar b o ia d i.
YuMB  molekulalarida  qutbli  radikallar  qancha  k o ‘p  b o is a , 
ular  shuncha  yaxshi  eriydi.  YuM Blaming  eruvchanligi  ular 
molekulalarining o le h am ig a va shakliga b o g liq :
238

239

240

YuMB lar xarakteristikasi 
YuMB eritmalarining harqarorligi buzilishini chaqiruvchi 
omillar.  Beqarorlik ko ‘rinishlari
Sineresis
YuMB  eritmalari  bir  qator  xossalari  bilan  oddiy  kolloid  eritma­
larga  o'xshab  ketadi.  Asosan  bu  o ‘xshashlik  ularning  molekulalari 
o ‘lchamidadir.  Polimer  eritmalarida  diffuziya  tezligi  zollarga
dispersion
muhit
gaining
zichiashuvi
241

o'xshab 
pasl, 
yarim 
o'tkazgich  membrana 
orqali 
ulaming 
molekulalari  o 'la  olmaydi.  Biopolimerlar  turkumiga  kiruvchi 
oqsillaming  oddiy  sharoitda  hosil  qilgan  eritmalari  o ‘z  xossalari 
bilan  kolloid  eritmalarga  yaqin.  Ular  termodinamik  barqaror  liofil 
kolloid  sistema  hisoblanadi. 
YuMB  eritmasi turg‘unligini
  erituvchi 
harorat ini  kritik  qiymatidan  ham  kamaytirish,  polimer  erimaydigan 
cho'ktiruvchi  suyuqlik  yoki  elektrolit  q o ‘shish  yo‘li  bilan  buzish 
mumkin.  Shunda  polimeming  eruvchanligi  m a’lum  darajada  kamayadi 
yoki  umuman  yo‘qoladi.  Oqsillami  ulam ing  suvli  eritmalaridan  tuz 
qo'shish yo‘li  bilan ajratib olish 
tuzlanish
  hodisasi deyiladi.
f
10.3.  YuM B  eritm alarining barqarorligi
Tuzlanish
  -   Tuzlaming  konsentrlangan' eritmalari  yordamida 
oqsillami  cho‘ktirish  jarayoni  b o ‘lib,  tuzlanish  4jehun  k o ‘pincha 
NaiSC^,  (NH
4
)
2
S
0 4
,  fosfatlar kabi tuzlar ishlatiladi;
Tuzlanish  oqsilning  izoelektnk  nuqtasida  k o ‘proq  samarali 
bo‘lib,  oqsillami  aniqlashda  foydalaniladi.  Elektrolitlaming  va 
boshqa  suvni  tortib  oluvchi  vositalar  cho'ktiruvchi  ta’sirining 
mexanizmiga  ko 'ra  nemis  biokimyogari  Kroyt  tuzlanishning 
quyidagi  umumiy sxemasini  taklif qildi:
242

Sxemadan  ko‘rinih  turibdiki,  gidrat  qobiqni  (spirt  yoki  uscton 
bilan)  va  elektrolit  zaryadini  neytrallash  kerak.  Elektrolitlarning 
tuzlash xususiyati  ularning ionlami  gidratlash xususiyatiga bogMiq
Bu  hodisa  faqat  k o ‘p  miqdordagi  elektrolitlar  ta ’siridagina 
emas,  masalan  spirt,  aseton  va  boshqa  neytral  moddalar  ta’sirida 
ham  vujudga keltirilishi mumkin.
Tuzlanishga  ta ’siri  bo'yicha  natriyli  tuzlaming  anionlari 
quyidagi  liotrop qatorga joylashadi:
SO 
"2
 >NO 
3
  >CH3COO > C r> l> C N S '
Li+>N a+>K+>Rb+>Cs+ 
Mg+
2
>Ca+
2
>Sr+
2
>Ba
+2 
bu qatorga liotrop qator deyiladi:
YuMB  eritmalarining  harorati  o'zgartirilsa  yoki  unga  past 
molekulyar  modda  eritmasi  qo'shilsa  eritmaning  konsentratsiya!ari 
o'zaro  farqlanuvchi  ikki  qavatga  ajraladi.  Bu  hodisa 
koaservatsiyu 
deyiladi.
Kolloid  eritmaning  turg'unligini  oz  miqdorda  difil  moddalar 
eritmasini  qo'shish  yo‘li  bilan  oshirish 
kolloid  himoya
  deyiladi. 
Himoya  qilish  ta’sir  mexanizmi  bo'yicha  kolloid  zarrachaning 
atrotida  yuqori  molekulyar  moddadan  tuzilgan  adsorbsion  qobiqcha 
hosil  bo'ladi.  Suvli  muhitda  oqsillar,  uglevodlar,  pektinlar  himoya 
qiluvchi  modda  bo'lib  xizmat qilishi mumkin.
10.4.YuM B  eritm alari  osm otik  bosimi
V ant-G offning  klassik  qonuniga  binoan  suyultirilgan  ideal 
eritmaning osmotik bosimi  quyidagi tenglama bilan  ifodalanadi:
CRT
71
 = -----
M
C-konsentratsiya;  R -universal  gaz  doimiysi;  T-temperatura; 
M -m olyar massa.
Polimer  eritmalari  uchun  V ant-G off  qonuni  bu  ko'rinishda 
qo'llanila 
olmaydi. 
Chunki, 
birinchidan 
yuqori 
molekulyar 
birikmalar  eritmalari  uchun  osmotik  bosim  V ant-G off  tenglamasi 
bo'yicha  hisoblab  topilganidan  biroz  yuqori  bo'ladi.  Bu  hoi  polimer
243

makromolekulasining  cruvchanligi  tufayli  eritmada  o ‘zini  qisqa 
rnolekula  kabi  tushishi  ya’ni  kinetik  birlik  rolini  yaxlit  rnolekula 
emas, balki  uning sigmenti  o'ynashi  bilan tushuntiriladi.  lkkinchidan 
konsentratsiyaning  ortishi  bilan  eritmaning  osmotik  bosimi  to ‘g ‘ri 
chiziq  bo'ylab ko'tarilmaydi.
Rasm.  Eritma konsentratsiyasining ortishi  bilan osmotik 
bosimning o ‘zgarishi 
1-quyi  molekulyar birikma;  2-yuqori  molekulyar birikma.
Rasmdan  ko‘rinib  turibdiki,  quyi 
molekulyar  birikmalar 
eritmalarida  osmotik  bosimning  ortishi  konsentratsiyaga  to ‘g ‘ri 
proporsional,  YuMB  larda  esa  osmotik  bosim  konsentratsiyaga 
nisbatan  tezroq  ortadi.  Bu  hoi  polimer  makromolekulalarining 
solvatlanishi 
bilan  tushuntiriladi. 
Shuning  uchun 
Vant--Goff 
tenglamasining  yechimida  sistemaning  butun  hajmi  emas,  balki 
effektiv  hajmi  ishtirok  etadi;  u  eritmaning  umumiy  hajmidan 
makromolekula  va  u  bilan  solvatlangan  erituvchining  hajmi 
yig'indisini  olib  tashlanganiga  teng.  U  holda  yuqoridagi  tenglama 
quyidagi  shaklga  keladi:
С
244

b-m akrom olekula va u bilan  bogMangan  erituvchining hajmi.
Tenglamadan  ko‘rinib  turibdiki,  polimer  konsentratsiyasi  g 
funksiyaning  ortishi  bilan  sistemaning  effektiv  hajmi  (V  b) 
kamayadi.  Bunda  osmotik  bosim  konsentratsiyaga  nisbatan  tezroq 
ortadi.

RT
к
  = —--------- tenglama  qator  globulyar  oqsillar  misolida
M   V - b
osmotik  bosimning  konsentratsiyaga  bog‘liqligini  juda  yaxshi 
ifodalasa ham  YuMB  eritmalari  uchun  unchalik q o ‘l  kelmaydi.
YuMB  laming  juda  suyultirilgan  eritmalarida  kinetik  birlik 
rolini  yaxlit  molekulaning  o ‘zi,  konsentrlangan  eritmasida  esa uning 
ayrim  bir  bo‘lagi-segmenti 
bajaradi. 
Osmotik  bosim 
faqat 
eritmadagi  zarracha  (segment)  soniga  bog‘liq  bo'lgani  uchun 
konsentratsiya 
ortishi 
bilan 
eritmaning 
osmotik 
bosimi 
konsentratsiyaga nisbatan  tezroq  ortadi.  Shularga asoslanib, 
Flori va 
Xaggins
  polimerlarning  suyultirilgan  eritmasi  konsentratsiyasi  bilan 
uning  osmotik  bosimi  o ‘rtasidagi  quyidagi  nazariy  bog‘liqikni 
aniqladilar:
тг = 
—  
-С  + р С 2 + р С 3
 
+ ... 
M
Bu  tenglamadagi  С  ning  kub  (C3)  va  undan  yuqori  darajadagi 
qiymatlarini  e ’tiborga  olmasak,  quyidagi  tenglamaga  ega  boMamiz 
(Galler tenglamasi):
n  = ^ - C  + p C 2 
M
(3-erituvchining  tabiatiga  bog‘liq  b o ‘lib,  erigan  moddaning 
molyar massasiga bog‘liq emas.
24.S

|>
■  олга/С
orasidagi  bog‘liqlik
'♦*r
Biologik  sistem alar-tarkibida  noelektrolitlar,  elektrolitlar  va 
oqsillami 
saqlovchi 
murakkab 
sistemalardir. 
UsJibu 
barcha 
komponentlar 
umumiy 
osmotik 
bosimga  *b‘ziriirig 
hissasini 
(ulushini)  qo‘shadi.  Qonning  umumiy  osmotik  bosimi  7,7-8,1 
atm.ga  yctadi.  YuMB  critmalarida  osmotik  bosim  sezilarli  darajada 
harorat va pH  ga bogMiq bo'ladi.
10.5.YuIVIB  eritm alarning qovushqoqligi
Qovushqoqlik  yuqori  molekulyar  birikmalar  eritmalarining 
xarakteristik  xossasi  hisoblanadi.  Qovushqoqlikni  aniqlashning  bir 
nechta  usullari  mavjud.  Masalan,  viskozimetrik  usul.
246

Bo‘kkan  polimerlarning qovushqoqligini  o'lchash  uchun  plnslik 
oqim  usulidan  foydalaniladi.
YuMB  eritmalarining  qovushqoqligi  quyidagi  o'zigu  xos 
xususiyatlarga ega:
• YuMB 
eritmalarining 
qovushqoqligi 
quyi 
molekulyar 
birikmalar eritmalarining qovushqoqligidan  yuqori  bo‘ladi;
• Bunday 
moddalaming 
suyuq 
eritmalari 
Nyuton 
va 
Puazeylning  qonunlariga  bo‘ysunadi,  ya’ni  ularning  qovushqoqligi 
bosimga b o g iiq   emas;
• YuMB  eritmalarining  qovushqoqligi  konsentratsiya  ortishi 
bilan  ortib boradi.
M a’lumki, 
qovushqoqlikni 
kapillyar  asboblar  yordamida 
aniqlash  qovushqoqlikni  kapillyardan  o'tuvchi  suyuqlik  tezligi  bilan 
bog‘liqligini  ifodalovchi  Puazeyl  tenglamasiga asoslangan:

ю-лР
г 

I-i)
P-gidrostatik  bosim, 
Q -kapillyardan  т  vaqt  oralig‘ida  oqib 
o'tgan  suyuqlik  miqdori,  r-kapillyar radiusi,  f-k apillyar uzunligi,  r |-  
sistemaning absolyut  qovushqoqligi:
Eritma  qovushqoqligining  erituvchi  qovushqoqligiga  nisbati 
nisbiy 
qovushqoqlik
  deyiladi.


P
. ,
 
__  
I  rn tm  a
 
__  
a  am  a
 
__  
cram  a
7..»*. '  
~  j, 
~  p
^  

 1ГЙ1 vch i 
e ritu
 ic A  
trim  vch  i
Perituvchi“ Pcritnui b o isa  
TJnisbiy
  = 
bo'ladl.
erituvchi
Qovushqoqlik  koeffitsiyenti q  ning haroratga b og‘liqligi
_E_
rj = A - e   RT 
E
T  qancha  katta  b o is a  
y a’ni  eritmaning  qovushqoqligi
shuncha kam bo'ladi.
247

с ——
Qovushqoqlikning eritma  kansentratsiyasiga bog'liqligi
1-quyi molekulyar modda;  2-yuqori  molekulyar birikma 
eritmalari
'
Bu  bogMiqlik  Eynshteynning  viskozimetrik  tenglamasi  bilan 
quyidagicha  ifodalanadi: 
**
1 = V
 

0  + 2 ,5 -!-)
"s
7
0-erituvchining  qovushqoqligi;  V j-erigan  moddaning  hajmi;
Vs-ju d a  suyultirilgan  eritmaning  hajmi  (C ^ 0 ,K 0 ,5   y a’ni  ulaming 
konsentratsiyasi  0,1 -0,5% dan  oshmasligi  kerak).
Polimer  eritmalarining  Eynshteyn  tenglamasidan  chetlanish 
molekulaning shakli  va uning katta  kichikligiga  bog‘liq.
Eritmalarda  makromolekulalami  qattiq  tayoqcha  shaklida  deb 
hisoblab  Shtaudinger  suyultirilgan  eritmalarning  qovushqoqligi 
bilan konsentratsiyasi  orasida bogMiqlik borligini topdi:
П.,ы  ~  K M  M   C
K.M-h a r bir gomologik  qator uchun o ‘zgarmas  son;
M-erigan  polimerning molyar massasi;
C -m olyar konsentratsiya.
Bu 
tenglamadagi 
solishtirma 
qovushqoqlik 
(rjsol)
 
toza
erituvchiga 
polimer 
qo‘shilgandagi 
qovushqoqlikning 
nisbiy 
ortishidan  iborat:
248

1
)-
  eritmaning qovjishqoqlik koeffisiyenti;
7
n- erituvchining qovushqoqlik koeffisiyenti.
Agar 
T}sol  = K M  - C - M
  ning  ikkala  qismi  С  ga  b o ‘linsa
C,  mmol/I
Quvushqoqlikning eritma konsentratsiyasiga bog‘liqiigi
Polim er-m olekulyar  massasini  topish  uchun  xarakteristik 
qovushqoqlik  ishlatiladi.  Xarakteristik  qovushqoqlik  Mark-Xauvink 
tenglamasidan foydalanib hisoblanadi:
Biologik  suyuqliklaming  qovushqoqligini  aniqlash  (ayniqsa 
qonning)  diagnostik ahamiyatga ega.
Qonning 
norinadagi 
qovushqoqligi 
-4+5;, 
pla/.maning 
qovushqoqligi  esa  1,6  mPa-C.  Taqqoslash  uchun  suvning  20  С  dagi 
qovushqoqligini keltiramiz:  1 mPa-C.
3-,
2,5-
1
0,5
1,5
2-
qovushqoqlik 
0  H  


|

100 
200 
300
240

Turli  patologik  holatlarda  qonning 
q o v u s h q o q l i k  
qiymati 
1 , 7
dan  2 2,9  mPa-C  gacha  o ‘Zgarishi  mumkin.
Qon  qovushqoqligining  normas.  (m e’yor.)  amalda  odamnmg
yoshi,  jinsi  va ovqatlanish rejimiga bog‘hq emas.
Qovushqoqlikning  ortishi  plazmada  oqsillarmng  oshjshiga  ohb 
keladi.  Aleroskleroz,  miokard  infarkti  va  venozli  trombozlarda  qon 
plazmasining 
qovushqoqligi 
ortadi. 
Jigar 
qovushqoqlikning pasayishi  kuzatiladi.
sirrozida 
esa
10.6.VUMB  ning bo‘kishi va  erishi
VuMB la ruin” erish jarayoni  j 
ikki liosi|k'lnla lioradi: 
J
Brish- eriluvchiga 
VuM I? moleknMarinmg 
difiuzivaxi 
j
f
 В о ’к Ы М иУ> motefculy^r s^yi»}! inning 
j  VuMB g* vwiiishi, bunda 'i u|vjB ning
V.
tuijmi  kauaiasiiatli
r  
Cheksi* bo’kish: 
i
bo’kisbdan 
jarayoniga
............:»s..............
f  hekli ho'kish:
bo’kishdan erish jarayoniga j 
ma'lum omillar ta'sirida 
(masalan. harorat) o’tadi.
Yuqori  molekulyar  amorf  birikmalaming  erish  jarayonmi  quyi 
molekulyar 
suyuqliklaming 
o'zaro 
almash.sh 
jarayoniga 
0
‘xshatadilar.  Quyi  molekulyar ikki  suyuqlikning aralash.sh jarayoni
va  polimerning erishi  bir-biriga o'xshaydi.
Polimer 
erish 
jarayonining  o;ziga 
xos 
xususiya  larm, 
makrom olekulaning 
zanjirli 
tuzilishi 
ga 
e  ,ra  i
Chiziqsim on  polim er  quyi  molekulyar  moddalardan  tarq  qi  ib, 
erishdan  a w a l  bo'kadi.  Bo'kish 
j a r a y o n i d a  
polimer  entuvehm, 
o'ziga  yutadi,  bunda  uning  hajmi  va  og  ir  lgl  о  a  I,  о  zimng 
inikroskopik  bir  jinsliligmi  yo'qotm agan  holda  u  yumshoq  va 
ch o ‘ziluvchan  b o ‘lib  qoladi-
250

Bo  kish  nima?  MaMumki,  ikki  suyuqlik  aralashganda  birining
molekulalari 

Hchisinjng 
molekulalari 
orasida 
tarqaladi.
Chunonc 

pro  ir  adagj 
S U V g a  
Spjrt  qo‘shilganda,  spirt  molekulalari
suvda,  suv  mole 'ulalarj  Spjrtda  tarqala  boshlaydi  va  bu jarayon  suv
bilan  spirt  mole  ulalarj  toM a'aralashib  boMguncha  davom  etadi.
Har  l 
a  a  suyuq  iknin g  molekulalari  o ‘lehami  va  harakatchanligi
bir-binga 
yaqin 
boMganligidan 
bu 
suyuqliklaming 
birini
ikkinc  isi  a  va 
1
  ^itichisini  birinchisida  aralashish  tezliklari  ham 
bir xil  boMadi.
P o lim e r   b ir.k n ia   q Uyj  m o le k u ly a r   m o d d a d a   e r iy o tg a n d a   su y u q lik
molekulasi  po  imer  m akromolekulasiga  nisbatan  harakatchan
^ ° i ganlif   ar? . 
m olekulalam ing  m akrom olekulalar  orasiga
di  fuziya  anus 
1
  ro‘y  bera(b  polim er  b o ‘kadi.  Diffuzivalanish 
polim erning  tuzilishiga  b o g . Hq;
agar  polimer  am orf  boMsa, 
egiluvchan  ma  M o lek u lalar  segmentlarining  issiqlik  harakati 
natijasida u ar  a  0‘shljq рау(]0 bo'ladi,  suyuqlikning yutilishi  ortadi. 
Bunda  suyuq  i 
rnolekulalari  bo'shliqlam i  toMdirib, 
polimer 
molekulasi  ha 
qa]arini 
bir. biridan  ajrata  boshlaydi. 
Bu  hoi 
makrom olekulalarnin 
bir. biridan 
u/.oqlashishiga, 
yangi-yangi 
b o ‘sh h q la r 
hosil 
b o ‘lishiga 
olib 
keladi. 
H osil 
boMgan 
bo  s  liq  arm   yana  critUVChi  molekulalari  kelib  toMdiradi.  Natijada 
hajm  kattalashadi  g u  j aray0n  polim er  makromolekulalari  bir- 
biridan  yetarli  arajacja  UZOqlasha boshlab,  soMig makromolekulalar 
bir-biridan  ajra  guncha,  ya'ni  eritmaga  oMguncha  rivojlanadi. 
Shunday  qi 
1
 
che]oldin  so  ir 
о  adigan 
effektdir.  Polimerning  b o ‘kishi  va
erishi  mo  e  u  yar  rnassaga  bogMiq.  Molekulyar  tnassa  qancha  katta 
bo  Isa,  bo  is 
va,  demak  erish  ham  shuncha  qiyin  boMadi. 
Molekulyar  inassanjng  kamayishi  bilan  polimerning  erishi,  quyi 
mole  u yar 
m ktnalarning  erishiga  o ‘xshab  boradi.  Masalan, 
obdon  destru  S1yalangan  kauchuk b o ‘kmay turib  eriyveradi.
Shunday  qilib,  yUq0ri  molekulyar  birikmaning  cheksiz  b o ‘kishi, 
ya  ni  polim erning  e n s j-,j 
suyuqlikning  o ‘zaro  cheksiz
aialashishi  ka 
1
  bo‘la(ji  Sistemadagi  bir komponent  molekulasining 
egiluvchan  uzufl  2anjjrij 
tuzilishga 
ega 
ekanligi 
yuqorida 
kcltirilgan  i 
1
 Jarayon  orasidagi  farqqa  sabab  boMadi.
251

Polim erlarning  chegarali  bo'kishi  ham  m a’lum.  Chegarali 
b o ‘kish  eritmaga  oim aydigan  bo'kishdir.  Boshqaeha  aytganda, 
polimer  m a’lum  darajagacha  bo‘kkach,  jarayon  to ‘xtaydi  va  erish 
sodir  boim aydi.  Buning  sababi  -   yuqori  m olekulyar.birikm a  bilan 
erituvchi  o'zaro  cheklangan  aralasha  olish  imkoniyatiga  egaligida- 
dir.  Buning  natijasida,  jarayon  oxirida,  sistemada  ikki  faza  -  
polimerning  erituvchidagi  to ‘yingan  eritmasi  va  erituvchining 
polimerdagi  to‘yingan  eritmasi  (bo‘kkan  polimer)  hosil  boiadi. 
Chegarali 
bo‘kishda  bo‘kkan  polimerning  hajmi  va  polimer 
eritmasining konsentratsiyasi  doim iy b o ia d i.
Polimerning  chegarali  b o ‘kishi  ikki  suyuqlikning  bir-biri  bilan 
chegarali  aralashishiga  ko ‘p  jihatdan  o ‘xshash.  K o ‘pincha 
chegarali  b o ‘kish  (quyi  molekulyar  suyuqliklaming chegarali  erishi 
ham)  tajriba  sharoitining  o ‘zgarishi  bilan  cheksiz  b o ‘kishga 
(erishga)  o ‘tadi.  Chunonchi,  jelatina  yoki  agar-agar,  sovuq  suvda 
chekli  b o ‘ksa,  tem peratura ortishi  bilan  unda eriyai.
Polimer  makromolekulalari  orasida  *«ko‘prik  bog‘»  deb 
ataluvchi  ko‘ndalang  b o g ia r   b o iish i  ham  yuqori  molekulyar 
birikmaning  chegarali  b o ‘kishiga  sababchi  b o ia d i.  Makromole­
kulalar  orasidagi 
mavjud 
bog‘ 
molekulalaming 
bir-biridan 
ajralishiga  va  eritmaga  o iish ig a   to ‘sqin!ik 
qiladi. 
Ammo 
makromolekulaning 
«ko‘prik»lar 
orasidagi 
qismlari 
o ‘zaro 
uzoqlashishi,  egilishi  mumkin.  Natijada  erituvchi  molekulalari 
makromolekulalar  orasiga  kirishi,  ya’ni  polim er  b o ‘kishi  mumkin. 
Bu  jarayon  fazoviy  to ‘rsimon  molekulada  bo'kishga  qarshi  kuch 
paydo  b o ig u n ch a  davom  etadi.  Aytilganlarga  vulkanlangan 
kauchukning 
benzolda 
b o ‘kishi 
misol 
b o ia  
oladi. 
Makromolekulalararo  kimyoviy  bog‘ning  ko'payishi  bilan  yuqori 
molekulyar  birikmaning  erishigina  emas,  hatto  b o ‘kishi  ham 
qiyinlashadi 
(masalan, 
ebonit). 
Fazoviy 
choklanishning 
pishiqligidan,  y a’ni  makromolekulalararo  bog‘ning  k o ‘pligidan 
erituvchi molekulalari polimer  ichiga diffuziyalana olmaydi.
252

Bo’kish
Chegalangan  va  chegaralanmagan  bo'kish
M
М
2
eritma
S,
IV
YuMB laming  erish  bosqichlari ketma-ketligi
globula
Bo‘kish  miqdorini  aniqlash  maqsadida  polimcming  bo'kish 
darajasi  degan  tushunchadan  foydalaniladi.  U  quyidagi  formula 
orqali  aniqlanadi:
V -V „
m — m,
а
о
100 
yoki  a=-
ma
Vn
•100
Bunda: 
„—
polimeming bo'kishgacha bo'lgan  og'irligi;
m
—polimeming bo'kishdan keyingi ogirligi.
Vo va V i-m os hajmlar;
Namunaning  bo'kish  darajasini  uning  hajin  o'zgarishi  orqali 
ham aniqlash  mumkin.
M akrom olekulaning 
o'lcham i 
katta 
bo'lganligidan 
polim em ing  bo'kish  va  erish  jarayonlari  uzoq  vaqtga  cho'ziladi. 
Polimer  m a’lum  vaqt  oralig'ida  tortish  yoki 
uning  hajm 
o'zgarishini  o'lchash  yo'li  bilan  polimeming  bo'kish  kinctikasini 
o'rganish  mumkin.
253

Polimerning  m a/kur  erituvchida  erish-erimasligini  erituvchi 
hamda  polimer  moddaning  fizik  konstantalariga,  erituvchi  bilan 
polimer  molekulalari  orasidagi  energetik  munosabatga  asoslanib 
oldindan  real  aytib  bo‘lmaydi.  Shuning  uchun  polimerning  biror 
erituvchida  erish  jarayonini  termodinamik  nuqtai  nazardan  ko‘rib 
chiqaylik.
Termodinamika  kursidan  m a’lumki,  o ‘z-o‘zidan  boruvchi 
izotermik  jarayonlar  doimiy  bosimda  sistema  termodinamik 
potensialining  va  doimiy  hajmda' erkin  energiyaning  kamayishiga 
olib  keladi.  Demak  izotermik  sharoitda  polimer  moddaning 
erituvchida  o ‘z-o‘zidan  (tashqi  kuch  ta’sinisiz)  erishi  boshqa  moddalar 
erishi  kabi  termodinamikaviy  izobarik  potensialning  yoki  erkin 
energiyaning  (T=cons,'t)  kamayishi  bilan  boradi.  Aytilgan  bu  ikki 
funksiya tubandagicha ifodalanadi: 
;«*
A G = A H  
7A S ;  A F = A U — TAS.
Bunda G — termodinamikaviy izobarik potensial;
И
—  issiqlik sigMmi yoki  entalpiya;
T
—  absolyut temperatura;
S —  entropiya;
F
 —  erkin energiya (izoxor potensial);
U —  ichki  energiya.
Keltirilgan  tenglamalardan  ko'rinadiki,  sistema  termodinamik 
potensialining yoki  erkin energiyasi ning kamayishi  va  demak polimer 
moddaning  o ‘z-o ‘zidan  erishi  uchun 
AG
  va 
AF
  m anfiy  qiym atga 
ega  b o ‘lishi  kerak:

G = A H

T A S < 0
  y o k i  
A F = A H

T A S < 0
B oshqacha  aytganda, 
A H <0
  yoki  AU<0  b o ‘lganda  jarayon 
o ‘z -o ‘zicha  sodir bo‘ladi.
Egiluvchan  zanjirsimon  molekulali  am orf  polimerning  erish 
jarayonida  erish  issiqlik  effekti  uncha  katta  boMmaganligi  uchun 
TAS>AH
  yoki 
TAS>AU
  bo ‘ladi.  Ammo  qutbli  polimerlarning
Каталог: Elektron%20adabiyotlar -> 24%20Кимё%20фанлар
24%20Кимё%20фанлар -> Toshkent kimyo-texnologiyainstituti sh. P. Nurullayev, A. J. Xoliqov, J. S. Qayumov analitik, fizikaviy va kolloid kimyo
24%20Кимё%20фанлар -> A. F. Maxsumov kimyo fanlari doktori, professor
24%20Кимё%20фанлар -> Iqtisod-moliya
24%20Кимё%20фанлар -> Moddalakning kimyoviy texnologiyasi
24%20Кимё%20фанлар -> 24. Bog'lovchi moddalarning kimyoviy texnologiyasi. Otaqo'ziyev T.A, Otaqo'ziyev E.T.pdf [Alyuminatlar]
24%20Кимё%20фанлар -> E. N. Lutfullayev, Z. N. Normurodov
24%20Кимё%20фанлар -> Kimyoviy texnologiya. Kattayev N.pdf [Angren oltin boyitish fabrikasi]
24%20Кимё%20фанлар -> S. M. Turobjonov, T. T. Tursunov, K. M. Adilova
24%20Кимё%20фанлар -> K. A. Ciiolponov, S. N. Am inov anorganik kimyo
24%20Кимё%20фанлар -> E. O. O r I p o V, A. O. N a s r u L l a y e V bioorganik kimyo


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   27


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling