Няниннивииник и н и н м н н в Й


  Mitsella  tuzilishining  hozirgi zamon  modeli


Download 9.36 Mb.
Pdf просмотр
bet9/27
Sana15.12.2019
Hajmi9.36 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   27

3.4.  Mitsella  tuzilishining  hozirgi zamon  modeli
Hozirgi  vaqtga  qadar  Shtem  nazariyasidan  k o ‘ra  tushunarliroq 
nazariya  mavjud  emas.  Qarama-qarshi  zaryadli  ionlar  ikkita  -   zich 
adsorbsion  va  diffuzion  qavatlardan  iborat  bo‘lib,  eritmada 
zarrachalam ing  sirpanishi  ana  shu  ikkala  qavat  chegarasida  sodir
121

bo‘ ladi. 
Shuning 
uchun 
biz  uchla 
zaryadlangan 
sferalami 
(adsorbsion  qavat,  diffusion  qavat  va  ular  orasidagi  chegara)  qarab 
chiqamiz:  Birinchisi  -   Q  va  rya  parametrli  yadro  sirti;  Ikkinchisi  -  
radiusi  Ik  va zaryadi  (-Q  +  x)  boMgan  kolloid  zarracha sirti;  bu yerda 
x-diffuzion  qavatda  qoluvchi  qarama  qarshi  zaryadli  ionlaming 
umumiy  zaryadi;  Uchinchisi  -   radiusi  r  boMgan  mitsellaning  shartli 
sirti.  Bu  sirtning effektiv  radiusi  d=rM--ri< ga teng.
Yadro  sirtida  standart potensial  (fipotensial):
K . Q  
Q - x  
X
К   = - ( —
6'  r
О


Kolloid zarracha sirtida  standart potensial  (dzeta -potensial):
о 
К О  
Q - x  
X

  = — (----------------- ~ T   = 4 ’  $ <(P
£  r.
О
M itsella butunligicha  neytral:  (p°m  —— (Q^ — Q-—— — —  = 0
£  r
О
122

Dzeta-potensial-kolloid  sistemalar  barqarorligining  imiliim 
agregativ  omillaridan  biridir.  Yuqoridagi  ifodalarni  £ -potensial 
uchun qayta o ‘zgartiramiz:
(x  x')
K X
f  
 
r< n ~ r k
1
1
II
"
a
i
K X
d
U
£
V
r k - r m  
J
= d   +  
rk_
(
d  
+ rk
)
Agar 
—  = a  deb  belgilasak,  E , = a ^ - \   d =   — — ---- J — ,

d + rk
 
6  
£ -rk 
\ЪпЫдК С
  V /
X — Q — qzichj
q -  zich  qavatdagi  qarama-qarshi  ionlaming umumiy zaryadi.
Dzeta-potensialga ta ’sir etuvchi  omillar:
• Diffuzion  qavatda  qolgan  qarama-qarshi  zaryadli  ionlaming 
umumiy zaryadi;
• Diffuzion qavat qalinligi;
• Potensial belgilovchi  ionlaming miqdori;
•  Qarama-qarshi  zaryadli  ionlaming taqsimlanishi.
Kristallanish  jarayoni  turli  kolloid  sistemalarda  turlicha  tezlik
bilan  boradi.  V.A.Kargin  va  Z.Ya.Berestneva  olgan  natijalarga 
k o ‘ra,  kristallanish  jarayoni  oltin  zolida  (xona  tcmperaturasida)  zol 
tayyorlanganidan  5  minutdan  keyin,  vanadiy  (V)-oksid  zolida  1 
soatdan  keyin,  alyuminiy  gidroksid  zolida  taxminan  1  sutkadan 
keyin,  silikat kislota zolida taxminan 2-yildan keyin tamom b o ia d i.
Kolloid 
elektrolitlar 
oddiy 
elektrolitlar 
kabi 
elektr 
o ‘tkazuvchanlik  qobilyatiga  ega.  Ulaming  elektr  o ‘tkazuvchanligi 
ikkita  tarkibiy  qismdan  tashkil  topadi.  Biri-kolloid  zarrachalaming 
harakatidan  kelib  chiqqan  elektr  o ‘tkazuvchanlik,  ikkinchisi-dispers 
sistemalardagi 
elektrolitlar  tufayli 
vujudga  keladigan 
elektr 
o ‘tkazuvchanlikdir.
Kolloid 
zarrchalar 
orasida 
yoki 
polimerlaming 
makromolekulalari  orasida  molekulyar  tutinish  kuchlari  ta ’sir  etishi 
tufayli  ichki  strukturalar  hosil  b o iish i  natijasida  o ‘z  oquvchanligini 
batamom  y o ‘qotgan  sistemaga  iviq  yoki  gel  deyiladi.  Kolloid 
sistemalarda  gelga  aylanish  va  polimerlar  eritmalarining  ivish 
jarayoniga:  kolloid  zarracha  yoki  polimer  makromolekulasining
123

shakli  va  oMchami;  dispers  faza  va  dispersion  muhit  miqdorlari 
orasidagi  nisbat  (ya’ni  dispers  fazaning  konsentratsiyasi);  harorat; 
vaqt;  elektrolit  qo‘shilishi  katta  ta’sir k o ‘rsatadi.
Turli  anionlaming  ivish  tezligiga  ta ’siri:
s o ~2  > c 6h 5o ; 3  > C 4H60 -26 > C H 3C C )0 -> C 1 -> C 1 0 J  > 
NO ,  >  Br  > I   > C N S '
Strukturalar hosil  qilgan  sistemaning (gelning)  strukturalar hosil 
qilniagan  sistemaga  (zolga)  izotermik  aylanishi  tiksotropiya 
deyiladi.
zol 
gel 
• 
iviq -*-=► eritm a
Gelning 
zolga 
aylanish 
jarayoni 
si lkitish, 
chayqatish, 
aralashtirish,  ultrtovush ta ’siri  natijasida sodir boMadi.
Tiksotropik  o ‘zgarishlar vaqtida dispers  faza zarrachalari  o ‘zaro 
birikmaydi  y a’ni  sistemaning disperslik  darajasi  o ‘zgarmaydi.
Gelning  o ‘z-o‘zic,ha  2  qavatga  (suyuq>  eritme  va  zich  gel 
qavatlariga)  ajralish jarayoni  sinerezis  deyiladi.
3.5.  Dispergatsiya  usulining tabiat, texnika  va  kimyoviy 
ishlab  chiqarishdagi  ahamiyati
Kolloid  sistemalami  hosil  qilishning  yuqorida  ko‘rib  chiqilgan 
usullaridan  eng  ahamiyatlisi  dispergatsiya  usulidir.  Chunki  bu 
usuldan  nafaqat  kolloid  sistemalami  hosil  qilishda  balki,  tabiatda, 
texnikada,  kimyoviy  ishlab chiqarishda keng foydalaniladi.  Masalan, 
b o ‘yoqlar  tayyorlash  uchun  yuqori  disperslikka  ega  boMgan 
ranglaming  kukunlarini  tayyorlashda,  surkov  moylari  uchun  grafit 
suspenziyalarini,  ko‘mir va  foydali  qazilma mdalarini  boyitishda,  un 
mahsulotlarini,  hamda  oziq-ovqat  mahsulotlarini  tayyorlashda 
dispergatsiya katta ahamiyatga ega.
M a’lumki,  dispergatsiya  jarayonida  zarrachalarni  yoki  jismni 
maydalash uchun  ish bajariladi.
A = К  -  S
Bu  ish  (A)hosil  boMayotgan  zarrachalar  sirti  (S)ga  to ‘g ‘ri 
proporsional.  Bu  yerda  K-moddaning  tabiatiga,  muhitga  va 
maydalash  usuliga  tegishli  boMgan  koeffitsiyent.  Formuladan
124

k o iin ib   turibdiki,  yirik  zarrachalami  qancha  k o ‘p  maydalash  kerak 
b o is a ,  shuncha  k o ‘p  ish  (energiya)  sarflanadi.  Sarflanadigan  ish 
(energiya) miqdorini kamaytirish  uchun qattiq modda (zarracha)ning 
mustahkamligi  qancha  kam  b o is a ,  uni  maydalash  shuncha  oson 
b o ia d i.  Sarflanadigan  ish (energiya)  qiymati ham kamayadi.
Qattiq  moddaning  mustahkamligini  pasaytiruvchi  moddalar 
jum lasiga  suvni  ham  kiritsa  b o ia d i.  Suv  ohaktoshning  qattiqligini 
27%, kvarsning qattiqligini  22% ga pasaytira oladi.
Demak,  texnikada  qattiq  jism   mustahkamligini  adsorbsiya 
tufayli 
pasayishi 
qoidasidan 
foydalanib, 
maydalash 
uchun 
sarflanadigan  energiya  qiymatini  kamaytirish  hamda  kesuvchi 
(parmalovchi)  asbobni  ishlash  muddatini  oshirish  mumkin  ekan.
Lekin dispergatsiya  usulida hosil  b o ig a n   kolloid sistemalaming 
disperslik  darajasi,  kondensatsiya  usulida  hosil  qilingan  kolloid 
sistemalaming disperslik darajasidan kichik b o ia d i.
3.6.  Kolloid  eritmalarni  tozalash  usuliari 
(dializ, elektrodializ,  ultraflltrlash)
Kolloid  eritma  hosil  b o ig a n d a  ulam ing  tarkibida  dispers 
fazadan  tashqari  ortiqcha  dispers  sistema  barqarorligiga  salbiy  ta’sir 
ko‘rsatuvchi  kislota,  asos  va  tuzlar  ham  b o ia d i.  Kolloid  eritma 
barqaror  b o iish i  uchun  bu  eritmada  m a’lum  miqdorda  elektrolitlar 
ham  b o iish i  kerak.  Lekin  kolloid  eritmasidagi  ortiqcha  miqdordagi 
elektrolitlami 
yo‘qotish 
zarur. 
Kolloid 
eritmadagi 
ortiqcha 
elektrolitni  y o ‘qotish  uchun  "dializ",  "ultraflltrlash"  "elektrodializ", 
"ultrasentrifugalash"  usullaridan  foydalaniladi.
125

Dializ.  Oddiy  dializator:  tagi  hayvon  pufagi  yoki  kollodiy 
pardadan  iborat  idish  bo‘lib,  idishga  tozalanishi  kerak  boMgan 
kolloid  eritma  solinadi.  So‘ngra  bu  idish  suv  solingan  boshqa 
idishga  tushiriladi.  Idishdagi  suv  vaqti-vaqti  bilan  almashtirib 
turiladi.  Kollodiy  parda  quyidagicha  tayyorlanadi.  Biror  shisha 
idishga  kollodiy  parda  (tarkibiga  kiruvchi  11%  ga  yaqin  azot 
boMgan  nitroscllyulozaning  spirt  bilan  efir aralashmasidagi  eritmasi) 
solinadi.  So'ngra  idishni  aylantirib  turib,  kollodiy  eritmasidan 
bo‘shatiladi.  Idish  devorlarida  qolgan  kollodiy  eritmasi  mumkin 
qadar  tekis  tarqalishi  kerak.  So‘ngra  idish  to ‘nkarilib,  uning  ichidagi 
spirt  va  efir  tamomila  bugManguncha  kutib  turiladi.  Efir  hidi 
yo‘qolgandan  kcyin  idish  toza  suv  bilan  bir  necha  marta 
chayqatiladi.  S o‘ngra  pardaning  chetlari  ko‘chirilib,  parda  bilan 
shisha  o ‘rtasiga  suv  quyiladi  va  hosil  boMgan  parda  shishadan 
ko‘chirib olinadi. 
.
Hosil  qilingan  kollodiy  devorlarida  (yoki  hayvon  pufagi 
devorlarida)  juda  mayda  teshiklar  boMadi  (ularning  diametri  20-30 
nm  dir).  Bu  teshiklardan  molekula  va  ionlar oMa  oladi,  lekin  kolloid 
eritmaning zarrachalari  oMa olmaydi.
Kolloid  eritmadagi  elektrolitlar  diffuziyalanib,  parda  orqali 
kolloid eritmadan  chiqib  ketaveradi.  Suvni  almashtirish  bilan  kolloid 
eritmani  istalgan  darajada  tozalash  mumkin.  Agar  uzoq  vaqt  dializ 
qilinsa,  u  holda  kolloid  eritmadan  q o ‘shimchalar  chiqib  ketish  bilan 
birga,  stabilizator  ham  chiqib  ketishi  mumkin;  bu  esa  kolloid 
sistemani  koagulyatsiyalanishiga  olib  kelishi  mumkin.
Dializning  mohiyati  shundan  iboratki,  bunda  kolloid  eritma 
hamda  unga  aralashgan  elektrolitlar  toza  erituvchidan  (suvdan) 
yarim  oMkazgich  parda (membrana) yordamida ajratiladi.
Rasm.  Dializator sxemasi
zol 
(kolloid 
eritma)
SUV
126

Shunday  pardadan  o ‘ta  oladigan  rnolekula  va  ionlar  pardaning 
har  ikki  tomonidagi  molekulalar  va  ionlaming  konsentratsiyasi 
o ‘rtasida  muvozanat hosil bo ig u n ch a,  erituvchi  tomonga  o ‘taveradi. 
Erituvchini  vaqti-vaqti  bilan  yangilab,  zolni  q o ‘shimchalardan 
m a iu m   darajada  tozalash  mumkin.  Dializ  uchun,  odatda,  kolloid 
pardalar  hamda  asetil-sellyulozadan  ishlangan  pardalar,  sellofan  va 
boshqa  materiallardan  tayyorlangan  yarim  o ‘tkazgich  to'siqlar 
ishlatiladi.  Shu  bilan  bir  qatorda  tabiiy  yarim  o ‘tkazgich  pardalar, 
masalan,  cho‘chqa yoki  mol  pufagi  ham  ishlatiladi.
Yarim  o ‘tkazgich  pardadan  iborat  idishga  tozalanishi  kerak 
b o ig a n   kolloid  eritma  solinadi,  so‘ngra  bu  idish  boshqa  suvli 
idishga  tushiriladi.  ldishdagi  suv  doimiy  oqim  tufayli  to ‘xtovsiz 
almashib  turadi.  Mol  pufagi  yoki  boshqa  yarim  o ‘tkazgich  parda 
devorlarida  juda  mayda  teshiklar  bo'ladi  (ulaming  diametri  20-30 
mkm).  Bu  teshiklardan  rnolekula  va  ionlar  o ‘ta  oladi,  lekin  kolloid 
zarracha  o ‘ta  olmaydi.  Zoldagi  elektrolitlar  suvda  diffuziyalanib, 
parda  orqali  kolloid  eritmadan  chiqib  ketaveradi.  Suvni  almashtirish 
yo ‘li  bilan  kolloid  eritmani  eiektrolitlardan  istalgan  darajada 
tozalash  mumkin.
Dializni:
• Membrana  sirt yuzasini  oshirish;
• Tozalanayotgan  suyuqlik  qatlamini kamaytirish;
• Tashqi  suyuqlikni  tez-tez almashtirish;
• Haroratni  oshirish  (diffuziya  tezlashadi)  bilan  tezlashtirish 
mumkin.
Membranalar agregat holatiga k o ‘ra;
•  Suyuq;
• Qattiq b o ‘ladi.
M embranalaming xarakteristikalari:
V
Solishtirma unumdorlik 
О = ------
S
t
dm
m  ■ soat
C,  —C 2
Ushlab turish xususiyati 
R  = ----- -— -  • 100
C\
127

Ajratish  koeffitsiyenti
a  
-
ya
/
y
»
x A/ x B
FAektrodializ, 
Bu 
usuldan 
sanoatda  jelatjna, 
yelim  va 
hoka/olarni  tozalashda keng  foydalaniladi.
Kolloid 
critmalarni 
elektrodializ 
usulida 
tozalash.
Hlektrodializda  dializ  elektr  toki  yordamida  tezlatiladi.  Ikki 
membrana  M]  va  M2  oralig‘iga  elektrolitlardan  tozalanishi  lozim 
bo'lgan  kolloid eritma solinadi.
J
T
suv
L
suv
- 0  +
Rasm.  Elektrodializator^xertasi
M embranalar  tushirilgan  idishning  bir  chekkasiga  katod, 
ikkinchi  chekkasiga  anod  o ‘rnatiladi.  Idish  orqali  elektr  toki 
o ‘tkazilganda  musbat  ionlar  katodga,  manfiy  ionlar  esa  anodga 
tomon  harakat qiladi.  Ular membranadan  o ‘tib,  idishning  elektrodlar 
tushirilgan  qismiga  yig‘ila  boshlaydi.  Tozalangan  zol  esa  idishning 
ikki  membrana o ‘rtasidagi  qismida qoladi.
Ultrafiltrlash.  Kolloid  eritmalarni  yarim  o ‘tkazgich  membra­
nalar  orqali  filtrlanishiga  ultrafdtrlash  deyiladi.  Ultrafiltrlash 
voronkasimon  idishdan  iborat  bo‘lib,  uning  keng  tomoniga 
kollodiydan  tayyorlangan  membrana o ‘rnatilgan.
Teshiklarning  o ‘lchami  kolloid  zarracha  o ‘lchamidan  kichik 
b o ‘lgan  filtrlardan  foydalanib  kolloid  eritmani  elektrolitdan  tozalash 
mumkin.  Ultrafiltr  Byuxner  (1)  voronkasi,  membrana  (2),  Bunzen 
kolbasi  (3)  va nasosdan (4)  iboratdir.
128

Rasm.  Ultrafiltr.
1-Byuxner voronkasi;  2-membrana;  3-Bunzen  kolbasi;  4-nasos.
Filtrlashni  tezlatish  uchun  voronkaning  tor  qismi  vakuum 
nasosga  ulanadi.  Har  xil  oMchamdagi  tcshiklarga  ega  bo ‘lgan  yarim 
o'tkazgich 
membrana 
tiltrlar 
ishlatib, 
kolloid 
eritmani 
elektrolitlardan,  shuningdck,  bir  zolni  ikkinchi  zoldan  ajratish 
mumkin.  Buning  uchun  membrana  teshiklarining  diametri  bir  zol 
zarrachasidan katta,  ikkinchi  zol  zarrachasidan kichik b o ‘lishi  kerak.
Ultrasentrifugulash.  Bu  usuldan  kolloidlami  tozalash  va 
firaksiyalarga 
ajratishda 
keng 
foydalaniladi. 
1913-yili 
A.V.Dumanskiy 
kolloid 
zarrachalami 
sentrifuga 
yordamida 
cho‘ktirib,  ajratib  olish  mumkinligini  k o ‘rsatib  berdi.  Bu  usulni 
takomillashtirib, 
Svedbcrg 
hozirgi 
zamon 
ultrasentrifugasini 
(minutiga  60000  marta  aylanadi)  yaratishga  muvaffaq  b o ‘ldi. 
Zamonaviy 
ultrasentrifuga 
bilan 
faqat 
gidrofob 
kolloid 
zarrachalargina  emas,  balki  oqsil  va  boshqa  yuqori  molekulyar 
moddalarni ham cho'km aga  tushirish  mumkin b o ‘ladi.
129

IV.  KOLLOID  SISTEMALARNING  ELEKTR XOSSALARI
4.1. 
Elcktroforez va  dektrnosmos. 
Elckfrokinctik  hodisalarning  ahamivati
E lk e k tro k in e tik   h o d is a la r
a) elektroforez
b) elektroosmos 
Suv
d) sedimentatsiya  potensiali
K varsli  qum 
e) oqim  potensiali
Suv
130

Kolloid  zarrachalar m a’lum  bir  zaryadga  ega  b o ‘lganligi  uchun 
kolloid  eritmaga  tashqaridan  elektr  toki  berilganda  zarrachalar  biror 
elektrodga tomon harakat qiladi:  manfiy zarracha musbat elektrodga, 
m usbat  zarracha  manfiy  elektrodga  tomon  boradi. 
Kolloid 
zarrachalaming tashqi elektr maydon  ta ’sirida harakat qilish hodisasi 
elektroforez yoki katoforez deyiladi.
Reyss tajribasining sxemasi
Bu  hodisani  1807-yilda  Moskva  universitetining  professori 
Reyss  birinchi  bo‘lib  kashf etgan.  Reyss  bir  parcha  loyga  ikki  nayni 
o ‘matib,  bu  naylarga  tozalab  yuvilgan  qum  soldi  va  ikkala nayga bir 
xil  balandlikda  suv  quydi.  So‘ngra bu  suvga o ‘sha  vaqtda  elektming 
birdan  bir  manbai  b o ‘lgan  Volt  ustuni  elektrodlarini  tushirdi.  Tok 
yuborilgandan  bir  oz  vaqt  o ‘tgach,  musbat  elektrod  tushirilgan 
naydagi  suv  loyqalanadi:  loy zarrachalari  sekin  asta k o ‘tarilib,  suvda 
suspenziya  hosil  qila  boshladi.  Lekin  shu  bilan  bir  vaqtda  bu 
naydagi  suv  kamaya  bordi,  manfiy  elektrod  tushirilgan  nayda  esa 
suv  k o ‘tarila  boshladi.  Reyss  bu  tajribasi  bilan  loy  zarrachalari 
manfiy  zaryadli  ekanligini  isbotladi.  Shu  y o ‘l  bilan  elektroforez 
usulida zarrachalaming zaryadlarini aniqlash mumkin  b o ‘ldi.
Reyss  tajribasida  biz  ikki  hodisani  ko'ram iz:  bulardan  biri  loy 
zarrachalarining  musbat  elektrod  tomon  harakati  b o ‘lsa,  ikkinchisi 
suyuqlikning manfiy elektrod tomon harakatlanishidir.  Suyuqlikning 
elektr  maydonida  g ‘ovak  jism   orqali  elektrodlar  tomon  harakat 
qilishi  elektroosmos  deyiladi.  Elektroosmos  yo'nalishiga  qarab

suyuqlik  zaryadi  ishorasini  aniqlash  mumkin.  Rus  olimlari  I.Jukov 
va  B.Nikolskiy  elektroosmos  hodisasidan  foydalanib  suvni  tozalash 
usulini  topdilar.
Elektrolizda kolloid zol granulasining 
katodga tomon  siljishi
FeOCl 
FeO+ + Cl-
{[mF®(OH
)3
 J n 
F
b
O* 
(n -  ж)  C t} *x ...x C t
..... . 
i
katod9a 
anodga
Dispers  sistemalarda  uchraydigan  elektrpkinetik  hodisalar 
jum lasiga  elektroforez  va  elektroosmosdan  tashqari  "cho‘kish 
potensiali"  ya’ni  (Dorn  effekti)  va  "oqib  chiqish  potensiali"  yoki 
Kvinke effekti  ham  kiradi. 
'<•*
Bu  to ‘rtta  elektrokinetik  hodisalar  kolloid  kimyoning  o ‘zida 
ham  katta  nazariy  va  amaliy  ahamiyatga  ega.  Kolloid  sistemaning 
dzeta-potensiali  kattaligi  ayni  sistemaning  agregativ  barqarorligi 
uchun xarakteristika b o ia  oladi.
Elektroforezda  dispers  fa za   zarrachalarining  harakat  tezligi, 
elektroosm osda  esa  dispers  muhitning  harakat  tezligi  elektr maydon 
kuchlanganligi 

ga 
va 
dispersion 
muhitning 
dielektrik
о ‘tkazuvchanligi  (e)  ga  to'g'ri,  muhitning  qovushqoqligi  (rj)  ga 
teskari propo rsion a l bo ‘ladi.
Elektroforez  va  elektrosmos  tadqiqot  ishlarida  va  amaliyotda 
katta  ahamiyatga  ega.  Masalan,  oqsillami  tahlil  qilishda  va 
ajratishda  elektroforez  hodisasidan,  g'ovak  sistemalardan  namni 
yo‘qotishda elektroosmos hodisalaridan  keng foydalaniladi.
Elektroosmos  hodisasi  -torfning  va  daraxtlaming  qurishini 
tezlatishda,  terini  oshlashda,  zollaming  dispersion  muhitini  toza­
lashda, turli kompozisiyalarda materiallami  quritishda ishlatiladi.
1859-yilda 
Kvinke 
elektroosmosga 
teskari 
hodisani 
(elektrodlarda  potensiallar  farqi  hosil  b o ‘lishini)  aniqladi  va  uni 
oqim  potensiali deb nomladi.
132

Kvinke  potensiallar  farqi  yuzaga  kelishini  suv  va  suvli 
erilmalarning  turli  xil  g‘ovak  materiallar  (tuproq,  daraxt,  qum,  grallt 
va boshqalar)  dan oqib o'tishida kuzatdi.  Bu hodisa tirik  organizmlar 
uchun  ham  xos.  Masalan,  arteriyalarda  qon  harakatlanganda 
kamgina 
oqim 
potensiali 
( - 0 ,0 0 l-ь-О,002B) 
paydo 
bo'ladi. 
Elektrokardiogrammalarda  lcuzatiladigan  to ‘lqinlardan  biri  oqim 
potensial bilan tushuntiriladi.
Oqim  potensiali  yuzaga  va  diafragmaning  qalinligiga  bog‘liq, 
oqib  o ‘tayotgan  suyuqlikning  miqdoriga  bog‘liq  emas,  balki  oqimni 
ushlab  turuvchi  bosimga  bogMiq  bo‘lib,  u  quyidagi  tenglama  bilan 
ifodalanadi:
P- e -
E T  —
V X
Elektroosmosda  oqim  potensiali  suyuqlik  harakatining  hajmiy 
tezligi  bilan  quyidagicha bog'lanishda bo'ladi:
P u
ET  -
1878-yilda  Dorn  elcktroforezga  teskari  hodisani  ochdi  va  uni 
sedimentatsiya (cho‘kish)  potensiali  deb nomladi.
O qim  p o ten sialin in g  
S edim entatsiya p o ten sialin in g  
C h o 'k is h  potensiali 
y u zag a  k elish sxem asi 
yuzaga k elish  sxem asi
Sedimentatsiya 
potensiali 
 
idishda 
turli 
balandlikda 
joylashtirilgan  elektrodlarda  potensiallar  hosil  bo'lish  hodisasi 
b o ‘lib,  bu  dispers  faza  zarrachalarining  cho‘kishiga  olib  keladi. 
Shunday  qilib,  potensiallar  farqi  zarrachalar  harakati  natijasida 
yuzaga keladi.
133

Elektroosmos,  elektroforez,  oqim  potensiali  va  sedimentatsiya 
potensiallari  hodisalari  umumiy  nom  bilan  elektrokinetik  hodisalar 
deyiladi.
Dispers  sistemada  qattiq  zarrachaga elektrolit  ionlarining tanlab 
adsorbilanishi  natijasida  m a’lum  tuzilishga  ega  b o ‘lgan  qo‘sh  elektr 
qavat (QEQ) paydo  bo‘ladi.
A g N 0 3 + KI = Agl  + K N 0 3
Reaksiya  bo‘yicha  mayda  dispersli  A gl  cho‘kmasini  olishda 
stabilizasiya 
(barqaror) 
qilish 
uchun 
dastlabki 
moddalar 
(elektrolitlar)  dan  biri  m o‘l  miqdorda  olinadi.  Bu  vaqtda  ortiqcha 
olingan  elektrolit  ionlaridan  biri  ya’ni  A gl  cho‘kmasi  tarkibiga 
kiruvchi  Ag'  (A gN 0 3  m o‘l  miqdorda  olinganda)  yoki  Г  (KI  m o ‘l 
miqdorda  olinganda)  ionlaridan  biri  Agl  cho‘kmasi  sirtiga 
adsorbilanadi.  M o ‘l  miqdorda  adsorbilangart  ion  potensial 
belgilovchi  (aniqlovchi)  ion  deyiladi  va  ular  qo‘sh  elektr  qavatning 
ichki  qismini  tashkil  etadi.  Buni  yaxshiroq  tushuntirish  uchun  Agl 
zolining  2  xil  holatda  y a ’ni,  A g N 0 3  m o‘l  olinganda  ya  KI  m o i 
miqdor olingandagi tuzilishlarini k o ‘rib  chiqamiz:
AgN0
3
  +  KI  ------- ►  Agl I 
+KNO

mo'l
Mitsellaning formulasi:
Agar  reaksiya  uchun  kumush  nitrat  eritmasi  ortiqcha  miqdorda 
olinsa musbat zaryadli zarracha hosil  boMadi:
{m[Agl  ]  n Ag+. (n-x)  N 0 3}
NO,
/  NO,,
so. /  i,\i

Каталог: Elektron%20adabiyotlar -> 24%20Кимё%20фанлар
24%20Кимё%20фанлар -> Toshkent kimyo-texnologiyainstituti sh. P. Nurullayev, A. J. Xoliqov, J. S. Qayumov analitik, fizikaviy va kolloid kimyo
24%20Кимё%20фанлар -> A. F. Maxsumov kimyo fanlari doktori, professor
24%20Кимё%20фанлар -> Iqtisod-moliya
24%20Кимё%20фанлар -> Moddalakning kimyoviy texnologiyasi
24%20Кимё%20фанлар -> 24. Bog'lovchi moddalarning kimyoviy texnologiyasi. Otaqo'ziyev T.A, Otaqo'ziyev E.T.pdf [Alyuminatlar]
24%20Кимё%20фанлар -> E. N. Lutfullayev, Z. N. Normurodov
24%20Кимё%20фанлар -> Kimyoviy texnologiya. Kattayev N.pdf [Angren oltin boyitish fabrikasi]
24%20Кимё%20фанлар -> S. M. Turobjonov, T. T. Tursunov, K. M. Adilova
24%20Кимё%20фанлар -> K. A. Ciiolponov, S. N. Am inov anorganik kimyo
24%20Кимё%20фанлар -> E. O. O r I p o V, A. O. N a s r u L l a y e V bioorganik kimyo


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   27


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling