O z b e k is t o n r e s p u b L ik a s I a d L iy a V a z ir L ig I t o s h k e n t d a V l a t y u r id ik in s t it u t I xorijiy mamlakatlar


  Vakolatlardan  mabrum  bo'lish  (vaqtincha  to'xtatish)


Download 18.02 Mb.
Pdf ko'rish
bet48/54
Sana21.03.2020
Hajmi18.02 Mb.
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   54

1.  Vakolatlardan  mabrum  bo'lish  (vaqtincha  to'xtatish). 

Birinchidan,  ministr  o'z  vakolatlaridan  impichment  tartibida  mahrum 

bo'lishi  mumkin.  Masalan,  Daniya  Konstitutsiyasining  16  -   bo'limiga 

asosan,  ministrlar  mansablariga  taalluqli  bo'lmagan  majburiyatlarni 

bajarganliklari  uchun  qirol  yoki  Folketing  tomonidan  ularga  impichment 

e'lon qilinishi  mumkin va  shu  impichmentni  qirolikning Oliy sudi  amalga 

oshiradi.  Gruziya  Konstitutsiyasining  64-moddasiga  asosan,  ministrlar 

impichment  tartibida  Parlament  tomonidan 

Konstitutsiyaga  amal 

qilmaganliklari,  davlatga  xiyonat  qilganliklari  uchun  mansablaridan 

chetlashtirilishlari mumkin.

Ikkinchidan,  hukumat  a’zolari  chaqirib  olinishlari  mumkin.  Chaqirib 

olish,  odatda,  konstitutsiyaviy  -   huquqiy  javobgarlikning  boshqa, 

ishonchsizlikni  ifoda  qilish  chorasidan  so'ng  amalga  oshiradi.  Slovakiya 

Konstitutsiyasining  116-moddasiga  muvofiq  Milliy  kengash  ayrim 

hukumat  a’zolariga  ishonchsizlikni  ifoda  qilishi  mumkin,  bu  holda 

prezident hukumat a'zosini  chaqirib  oladi  (modomiki  uni  o'zi  tayinlagan); 

prezidentga  hukumat  a'zosini  chaqirib  olish  taklifini  hukumat  raisi  ham 

kiritishi mumkin.  Shunga o'xshash masala Polsha Konstitutsiyasining  159- 

moddasida ham belgilangan.

Trlandiya  Konstitutsiyasining  28-moddasiga135  muvofiq,  hukumat 

a'zosi Premyer -  ministr talablariga bo'ysunmasa,  uning Davlat Prezidenti 

tomonidan  o'z  majburiyatlarini  amalga  oshirishi  to'xtatib  qo'yilishi 

mumkin.


2. 

Baholovchi  konstitutsiyaviy  -   huquqiy  sanksiyalar. 

Litva 


Konstitutsiyasining  61-moddasiga  muvofiq  so'rovga  ministr  tomonidan

'^Конституции Государств  Европейского Союза.  Под обшей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А.Окунькова.-М.:Издательская группа НОРМА-ИНФРА. М,1999.-125с.

1МКднститущш Государств Европейского Союза.  Под обшей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А..Окунькова.-М.:Издательская группа НОРМА-ИНФРА. М,1999.-277с.

'^Конституции Государств Европейского Союза.  Под обшей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А.Окунькова.-М..-Издательская группа НОРМА-ИНФРА. М51999.-34-2-343с.

444


berilgan javob muhokama qilinganidan keyin  Seym  bu javobni  qoniqarsiz 

deb qaror qilishi mumkin. Estoniya Konstitutsiyasining 97-moddasi Davlat 

Majlisi  o' zining  qarori  bilan  ministrga  ishonchsizligini  bildirishi  mumkin 

degan tushunchani belgilaydi.

3. 

Konstitutsiyaga  (qonunga)  mos  kelmaydigan  m inistrlar 



aktlarini  bekor  qilish.  Bolgariya  Konstitutsiyasining  107-moddasiga 

muvofiq,  Ministrlar  Kengashi  ministrlaming  qonunga  mos  kelmaydigan 

yoki  “noto'g'ri  aktlari”ni  bekor  qiladi.  Polsha  Konstitutsiyasining  149- 

moddasiga  muvofiq  Ministrlar  Kengashi  ministming  farmoyish  va 

buyruqlarini  bekor  qilishi  mumkin.  Kuba  Konstitutsiyasining  96- 

moddasiga  muvofiq,  agar  ministrlaming,  markaziy  idora  rahbarlarining 

farmoyishlari  katta  huquqiy  kuchga  ega  bo'lgan  normalarga  yuqori 

darajadagi  normalarga  zid  kelsa,  Ministrlar  Kengashi  ulami  bekor  qilishi 

yoki haqiqiy emas deb e’lon qilishi mumkin.

Konstitutsiyaviy -  huquqiy javobgarlikning  maxsus  subyekti  sifatida 

hukumat  rahbarini  к о 'rsatish  mumkin.  Bir  tomondan,  hukumat  rahbari 

ham qolgan boshqa hukumat a'zolari singari belgilangan tartib va asoslarda 

konstitutsiyaviy  -   huquqiy javobgarlikka  tortiladi  (“Shvetsiya  Boshqaruv 

shakllari”ning  6-bob  5  paragrafi,  Irlandiya  Konstitutsiyasining  28- 

moddasi).  Boshqa  tomondan  konstitutsiyaviy  -   huquqiy  javobgarlikning 

subyekti  sifatida  hukumat  rahbari  mavqei,  odatda,  ayrim  o'ziga  xos 

xususiyatlarga  ega.  Xususan,  u  hukumat  faoliyatini  muvofiqlashtiradi, 

umumiy  siyosatning  asosiy  yo'nalishlarini  belgilaydi,  shuningdek  ayrim 

boshqa  sohalar  uchun  javobgardir  (Bolgariya  Konstitutsiyasining  108- 

moddasi,  Italiya  Konstitutsiyasining  95-moddasi,  Germaniya  Federativ 

Respublikasi 

Asosiy 


qonunining 

65-moddasi). 

Bundan 

tashqari, 



Madagaskar  Konstitutsiyasining  63-moddasiga  muvofiq,  Premyer  -  

ministr  ministrliklar  faoliyatini  muvofiqlashtirish  faoliyati  uchun  ham 

javobgardir.  Ba'zi  mamlakatlarda,  aynan, hukumat raisi  nomiga parlament 

tomonidan  ishonchsizlik  votumi  bildirilishi  mumkin,  shuning  natijasida 

hukumat  rahbari  vazifasidan  ozod  etiladi  (Nepal  Konstitutsiyasining  36- 

moddasi).

Hukumat  a'zolari  o 'z  majburiyatlarini  amalga  oshirishi jarayonidagi 

harakatlari  (shuningdek,  aytgan fikrlari)  uchun konstitutsiyaviy -  huquqiy 

normalar bilan javobgarlik belgilanmagan  holatlar juda kam.  Shu bilan bir 

qatorda  Belgiya  Konstitutsiyasining  101-moddasi  ministrlardan  hech  biri 

o'z  vazifasini  bajarayotgan  paytida  bildirgan  film  uchun  javobgar 

emasligini  ko'zda  tutadi.  Hukumat  faoliyatining  barqarorligini  ta'minlash 

qonunchilik organining birinchi darajadagi vazifasidir.

445


40-bob. Sudlov hokimiyatining umumiy tavsili

1-§. Sud hokimiyati. Sud hokimiyatining ijtimoiy 

vazifasi, qonuniyiik va adolatni ta'minlash

2-§. Sud hokimiyatining tuzilishi: umumiy va maxsus 

yurisdiksiya sudlari. Favqulodda sudlar tuzilishining 

taqiqlanishi

3-§. Prokuror, tergovchi va sudyalarning huquqiy maqomi

4-§. Sud hokimiyatining oliy organlari

5-§. Sudning faqat qonunga bo'ysunishi, sud 

mustaqUtigining kafolatlari

6-§. Sudlov hokimiyatining shakllanish usullari

l-§. Sud hokimiyati. Sud hokimiyatining ijtimoiy 

vazifasi, qonuniyiik va adolatni ta'minlash

Har bir davlatda turli  xil huquqni  muhofaza qilish  organlari mavjud: 

surishtimv  va  tergov  organlari,  prokuratura,  advokatura,  notarius  va 

boshqalar.  Shu  organlar  ichida  sud  alohida  va  muhim  ahamiyatga  ega. 

Z ero, 

sud  davlat  hokimiyatlaridan  biridir.  Boshqa  yuridik  muassasalar 



davlat  hokimiyatlarining  biri  sifatida  namoyon  bo'la  olmaydi.  Sud 

hokimiyati  mustaqil  davlat  tashkilotini  tashkil  etuvchi  muassasalardan 

iborat..  Sud  hokimiyatining  holati,  jamiyatda  unga  bo'lgan  munosabat, 

uning rivojlanish yo'nalishi  yetarli  darajada jamiyatning barcha sohalariga 

katta  ta'sir  qiladi.  Har  bir  shaxs  sudga  murojaat  qilganida  masalasi  odil 

tarzda  hal  bo'lishiga  amin  bo'lishi  kerak.  Qolaversa,  inson  huquqlari  va 

erkinliklarinmg  himoya  qilinishi,  o'zaro  mojarolar  oqilona  tarzda  hal 

qilinishi  huquqiy  davlatning  muhim  belgisidir.  Umuman,  sud  koralovchi 

yoki  jazolovchi  organ  emas,  balki  buzilgan  huquqlami  qonuniy  yo'llar 

bilan qayt tiklovehi organdir.

Sud  hokimiyati  ham  qonun  chiqaruvchi,  ham  ijro  etuvchi 

hokimiyatta  o'z  ta’sirni  ko'rsata  oladi.  Qonun  chiqaruvchi  hokimiyat 

sudlar sistemasi  (Oliy  sud,  Konstitutsiyaviy  sud) orqali nazorat sud davlat 

qonuni  bilan  mustahkamlangan  protsessual  tartibda  jinoiy,  fuqarolik, 

ma’muriy  va  boshqa  kategoriyadagi  ishlami  ко'rib  chiqish  va  hal  etishni 

amalga  oshimvchi  davlat  organi.  Sud  odatiy  va  tavqulodda  turlarga 

bo'linadi.

Odatiy  sud  umumiy  vakolatli  va  ixtisoslashgan  turlarga  bo'linadi. 

Demak,  sud  bu  -   davlat  tomonidan  o'matilgan  qonunlaming  buzilishiga 

qarshi  yuridik  sanksiyalar  qo'llash  yordamida  jazo  tayinlaydigan  davlat

446


organidir.  Agar  qonun  chiqaruvchi  hokimiyat  parlament  tomonidan,  ijro 

etuvchi hokimiyat hukumat tomonidan amalga oshirilsa, sud vakolatlari bir 

yoki  ikki  sud  tomonidan  amalga  oshirilmay,  balki  butun  sud  hokimiyati 

tizimini  tashkil  etuvchi  sudiar  tomonidan  amalga  oshiriladi.  Sudlarning 

o'zaro  mojarolami  ko'rib  chiqishi,  huquqbuzarlik  sodir  etgan  shaxslarga 

qonun  normalari  muvofiq  holda jazo  tayinlash  faoliyati  odil  sudlov  deb 

ataladi.  Boshqacha aytganda,  qonunlaming  sud tomonidan  qo'llanishi  o'zi 

sudlarning  faoliyati  va  tor  ma’noda  odil  sudlov  deb  ataladi.  Shu  bilan 

birga,  bu tushunchani  kengroq  ma'noda tushunish lozimki,  odil  sudlov  bu 

sudlov  faoliyatini  to'g'ri,  oqilona  va  odilona  amalga  oshirishdir.  Sudiar 

faoliyati  boshqa  tashqi  kuchlar ta’siridan  mustaqil olib  borilishi,  ya’ni  sud 

vakolatlarini  qonun  asosida  amalga  oshirishidir.  Sud  hokimiyati  ikki 

asosiy funksiyani bajaradi.  Birinchi funksiya-bu davlat hokimiyat organlari 

o'rnatgan  qonun  va  qoidalarni  buzganlarni jazolash.  Ikkinchisi  davlat  va 

fuqarolar o'rtasida kelib chikqan bahs va mojarolami ko'rib chiqish  va hal 

etishdir.  Shunday  qilib,  sud  davlat  organlari  va  fuqarolaming  o'rtasidagi 

nizolarni  nafaqat  davlatning  fuqaroga  nisbatan  e’tirozi  bo'lganda,  balki 

fuqarolaming  davlat  organlariga  e’tirozi  bo'lganda  ham  ko'rib  chiqishi 

shart.  Haqiqiy  mustaqil  va  odil  sud jamiyat  a'zolarini  huquqbuzarliklarga 

bo'lgan  tajovuzdan  saqlash  bilan  birga,  insonlami  davlat  organlari 

tomonidan sodir etilishi mumkin bo'lgan suiiste'moldan himoya qiladi.

Bundan tashqari  sud haqida gap ketganda,  aytib o'tish lozimki,  ba’zi 

mualliflar  sud hokimiyatini  hokimiyatlar uchligida eng kuchsiz hokimiyat 

deb  hisoblashadi.Chunki,  qonun  chiqaruvchi  organdan  farqli  tarzda 

saylovchilaming  erkin  irodalarini  namoyon  etishga  asoslanmaydi.  Ijro 

etuvchi  hokimiyatdan  farqi  esa  o'z  kuch  tizimiga  (politsiya,armiya)  ega 

emas.  Aslida  boshqacha  yondashib  qaralganda,  sud  hokimiyatining  kuchi 

majburlov  apparatiga  emas,  balki  obro'  va  hurmatga  asoslanadi.  Agar 

sudning  obro'si  (avtoriteti)  bo'lmasa,  u  xalq  oldida  ham,  davlat  organlari 

oldida  ham  hech  nima  emas.  Mustahkam  demokratik  an’analarga  ega 

mamlakatlarda  sudning  qarori  bajariladi,  garchi  u  odil  bo'lmasada.  Bu 

yerda  sud  qarorining  kuchi  qonunning  kuchi  bilan  teng.  Demokratik 

tamoyillar mavjud  bo'lmagan  mamlakatlarda  sud  qarorlari  tan  olinmaydi. 

Bu  davlatlarda  real  sud  hokimiyati  yo'q.U  yerda  sud  ma’muriyatning 

qo'shtirnoq ichidagi odillikni o'matuvchi qurol bo'lib xizmat qiladi.

Sud  hokimiyati  va  odil  sudlov  tushunchalari  bir-birini  almashtirib, 

to'ldirib turuvchi tushunchalardir. Bu bir xil tushunchani turli yo'llar bilan 

berilishidir. Sud hokimiyati  odil  sudlovni bajarish orqali amalga oshiriladi. 

Bu  odil  sudlov  fuqarolik,  jinoiy,  ma’muriy  va  konstitutsiyaviy  sohalarda

447


olib  borilishi  mumkin.  Sud  hokimiyati  murakkab  va  ko'p  elementli 

tushuncha. Lekin bu ko'p elementlar ichida ulaming markazini  odil  sudlov 

faqat  sud  tomonidan  olib  boriladi  degan  qoida  egallab  turadi.  Ya’ni  odil 

sucUovni  davlatning  shu  faoliyatni  olib  boradi  deb  tan  olingan  shaxslar 

bajaradi.  Albatta  bunday  shaxslar  maxsus  tayinlanish  yoki  saylanishdan 

jarayonidan  o'tadi,  taalluqli  ta’limga,  tajribaga  va  axloqiy  xususiyatlarga 

egabo'ladi.

Sudning  faqat  qonunga bo'ysunishi,  sud mustaqilligining  kafolatlari. 

Sud  hokimiyati  bir  qancha  universal  prinsiplar  asosida  tashkil  etiladi. 

Birinchi  va  eng  asosiy  pripsip  sudning  mustaqilligidir.  Sud  davlat 

hokimiyatlari  bo'linishi  prinsipiga  ko'ra  uch  hokimiyatning  biri  bo'lib, 

qolgan  ikki  hokimiyat  bilan  tengdir  va  ulardan  mustaqil  faoliyat  olib 

boradi.  Ikkinchi prinsip - bu kollegialHkdir.  Sudda ko'riladigan ko'p ishlar 

sudyalar kollegiyasi tomonidan ko'rib chiqiladi, agar ish katta ahamiyatga 

ega  deb  hisoblansa,  albatta  sudyalar  kollegiyasi  bilan  ko'rilishi  shart. 

Keyingi  prinsiplardan  biri  bu  professionalizmdir.  K o'p  mamlakatlarda 

sudyalar  yuridik  ma’lumotga ega  shaxslar bo'ladilar,  xususan  oliy  yuridik 

ma'Iumotga  ega  kishilardir.  Sud  qaroriga  shikoyat  keltirish  huquqi 

prinsipiga  ko'ra,  agar  tomonlar  sudning  qaroridan  norozi  bo'lsalar yuqori 

tunivchi  sudga  shikoyat  bilan  murojaat  qilishlari,  ya'ni  appelyatsiyaga 

berishlari mumkin.  Shumngdek,  sudda ko'riladigan ko'p ishlar oshkoralik 

prinsipiga asoslanib ko'riladi va sud ishini  ko'rishni  istagan shaxs ishtirok 

etishi  ta’minlanadi.  Bundan  tashqari,  tomonlaming  tengligi  ham  sud 

hokimiyatining  prinsiplaridan  biridir.  Tortishuvchanlik  esa  tenglik 

prinsipini to'ldirib turadi.

Tarixdan  m a'lum ki^vvallari  sud  hokimiyatining  ijtimoiy  vazifasi 

hokimiyat  tepasida  turgan  ijtimoiy  guruh  manfaatlarini  himoya  qilish  va 

fuqarolar  qarshiligini  sindirishdan  iborat  bo'lgan.  Masalan,  fransuz 

tadqiqotchisi  Aleksis  de  Tokvil o'zining  1835  yilda chop etilgan kitobida 

AQSH sud hokimiyatinmg ijtimoiy vazifalarini quyidagicha ifodalagan:

“Hukumat  o'z  fuqarolari  tomonidan  ko'rsatiladigan  qarshilikni 

yengishning  ikki  usuliga  ega  bo'ladi,  ya’ni  o'zlari  ega  bo'lgan  moddiy 

mablag'larni  harakatga  keltirish  va  muayyan  shaxslar  yoki  guruhlarga 

nisbatan qabul qilingan sud qarorlari.

O 'z  qonunlari  ijrosini  qurol  kuchi  yoki  zo'ravonlik  bilan 

ta’minlaydigan  har  qanday  hukumat  halokatga  uchrashi  aniq.  Agar u  zaif 

va  mo'tadil  hukumat  bo'lsa,  u  so'ngi  imkoniyat  sifatida  kuch  ishlatishga 

majbur  bo'ladi,  bunday  holatlarda ba'zi  beboshliklarga  e’tibor  berilmaydi 

va bunday davlatlarda anarxiya yuz beradi.  Agar hukumat kuchli  va qat'iy

448


bo'lsa,  u  kundalik  hayotda  zo'ravonlik  ishlatadi  va  tez  orada  harbiy 

(despotik)  hukumatga  aylanib  qoladi.  Uning  harakatlari  ham,  xuddi 

harakatsizligi  kabi  u  boshqarayotgan  aholini  chorasiz  sharoitga  olib 

keladi.” ^

Har qanday  anarxiya yoki  harbiy  diktatura  sharoitida ham  huquq  va 

qonun ustuvorligini ta’minlay oladigan davlat hokimiyatini  o'matish uchun 

xalq  o'z  harakatini  qo'zg'olonlar  va  davlat  to'ntarilishlari  ko'rinishida 

amalga  oshiradi.  Shunday  holatlarda  "odil  sudlovning  oliy  maqsadi 

zo'rovonlik  g'oyasini  huquq  g'oyasi  bilan  almashtirish,  hukumat  va  u 

qo'llaydigan kuch o'rtasida huquqiy to'siq o'rnatishdan iboratdir”136.

Haqiqatdan  ham,  odil  sudlovni  amalga  oshirayotib,  sud  hokimiyati 

davlat  zo'rovoniigini  sivilizatsiyalashgan  doiraga  kiritadi,  aynan  sud 

qonunni  hurmat  qiluvchi  fuqarolarni  davlat mashinasi  “g'ildiraklari  ostiga 

tushishi"  xavfidan  qutqarilishini  kafolatlaydi.  Bu  odil  sudlovning  o'ta 

muhim maqsadi, lekin bu uning yagona maqsadi emas.

Agar  uning  maqsadi  shu  bilangina  cheklanadigan  bo'lsa,  unda  sud 

hokimiyati,  qancha  sivilizatsiyalashgan  bo'lmasin,  mohiyatan  u  faqat 

jazolovchi vosita sifatida namoyon bo'ladi. To'g'ri, sud hokimiyati aybdor 

shaxslarga  nisbatan  jazo  tayinlaydi,  ammo  uning  ijtimoiy  vazifasi 

faqatgina  shundan  iborat  emas.  Jamiyatdagi  munosabatlarda juda  ko'plab 

konflikt  (ixtilof,  nizo)  yuzaga  keladi.  Bunda  qonunga  rioya  qilmaydigan 

individ (shaxs) va davlat o'rtasidagi ixtiloflar asosiy o'rin egallamay, balki 

qonunni hurmat qiluvchi fuqaro  (shaxs, individ)ning huquq  va erkinliklari 

davlatning  xatosi,  ayniqsa  uning  zo'rovonligidan  himoya  qilinishi 

yuzasidan  kelib  chiqadigan  ixtiloflar  dolzarb  hisoblanadi.  Agarda  A.  De 

Tokvil  ta'kidlagan  holatda  sud  "quloqsiz"larga  qarshi  davlatning  quroli 

sifatida  namoyon  bo'lsa,  ya'ni  u  huquqni  davlat  tomonida  ekanini 

tasdiqlagan  holda  davlatni  fuqarolardan  himoya  qilish  nazarda  tutilgan 

bo'lsa,  hozirda  sud  insonni  davlatdan  himoya  qilishi  lozim,  vaholanki 

huquq inson tarafidadir.

Bundan tashqari, bir qator demokratik mamlakatlarda davlatning oliy 

hokimiyat  organlari  o'rtasidagi  ixtiloflar,  shuningdek,  bir  hokimiyat 

doirasidagi  davlat  organlari  o'rtasidagi  ixtiloflar,  davlat  va  boshqa 

ommaviy  birlashmalar  (federatsiya  subyektlari,  mahalliy  o'zini  o'zi 

boshqaruv jamoalari va boshqalar)  o'rtasidagi  nizolar ham boshqa shaklda 

hal etilmasligi  sababli  sud hokimiyati  tomonidan hal  etiladi.  Tabiiyki,  sud 

xususiy  subyektlar  o'rtasidagi  nizolami  huquq  negizida  hal  etadi,  bu 

subyektlar  fuqarolar  bo'ladimi,  guruhlarmi  yoki  davlat  organlarimi  -

,3* Де Токвиль А. Демократия в Америке. -М .: Прогресс.  1992. с. 120

449


buning ahamiyati  yo'q,  chunki  ularning  o'z  huquqlarini o'zlari  tasdiqlashi 

jamiyatda tartibsizliklami keltirib chiqarishi mumkin.

Sud  hokimiyatining  faoliyatiga  siyosiy  omilning  ta’siri  haqidagi 

masala  ham  dolzarbdir.  Mantiqan  bunday  ta’sir  mavjud  bo'lishi  mumkin 

emas.  Har qanday davlatdagi qonunchilik hokimiyati,  ijro hokimiyati yoki 

ular  tarkibining  ko'pchilik  qismi  nafaqat  siyosiy  kuchlaming  -   guruhlar, 

partiyalarning bevosita ta'siri  ostida bo'ladi,  balki o'zlari ham faol  siyosiy 

kuch hisoblanadi, sud hokimiyati esa siyosiylikdan to'la chiqarilishi kerak, 

aks  holda  u  betaraf  (xolis)  bo'la  olmaydi,  ishni  hal  etayotganda  esa  u 

huquqqa emas, siyosiy maqsadga amal qiladi.

Albatta,  amalda sud hokimiyatini  siyosatdan holi etishning  to'la iloji 

yo'q. 


Sudyalar  ommaviy  huquq  sohasiga  taalluqli  ishlami  hal 

etayotganlarida  (ommaviy  huquqni  bejiz  siyosiy  huquq  deyishmaydi), 

o'zlari  qabul  qilayotgan  qaroming  qanday  siyosiy  oqibatlarga  olib 

kelishini  oldindan  bilmasliklari  va  qaror  qabul  qilayotib  bu  oqibatlarni 

hisobga  olmasliklari  mumkin  emas.  Amerikalik  tadqiqodchi  J.  Uayt 

shundan  kelib  chiqqan  holda:  “hayotda  sudyalaming  maqsadi  umuman 

siyosiy  masalalami  hal  etishda  betaraf  bo'lish  emas,  balki  ular  bunday 

masalalami  hal  etishda  o'zlarining  siyosiy  xayrixohligi  va  partiyaviy 

e’tiqodlarini oshkora ifoda etmasligidadir” deb yozadi.

J.  Uayt  o'z  fikrini  aniqroq  ifodalashi  lozim  edi,  chunki  siyosiy 

mazmundagi  ishlarni  hal  etishda  sudya  faqat  huquqni  qo'llamog'i  lozim. 

Sud  o'z  qarorida  siyosiy  xayrixohligi  va  partiyaviy  e'tiqodini  umuman 

ifoda etmasligi lozim, aks holda sudning xolisligi  yo'qoladi.

Sudning  nuqtai  nazari  chegarasi  o'ta  huquqiy  bo'lishi  lozim.  Aks 

holda  sud  mustaqilligidan  mahram  bo'ladi  va  boshqa  hokimiyat 

organlarining  oddiygina  tobesiga  aylanib  qoladi.  Bunday  holatni  avtoritar 

va  ayniqsa  totalitar  rejimlarda  ko'p  uchratish  mumkin.  Shunday  tuzumli 

mamlakatlarda  sud  ko'pincha  siyosiy  qasos  olish  quroli  sifatida  amal 

qiladi.

Umuman,  sud hokimiyati  -   bu  muayyan  vositadir  va  u  bilan  huquq 



ijtimoiy  munosabatlarga ta’sir  ko'rsatadi.  Bu  vosita  yagona  emas,  lekin  u 

nizoli  holatlarda  eng  ko'p  qo'llanuvchidir.  Agar  tomonlardan  biri  yoki 

ulaming  barchasi  nizoda  huquqni  ijtimoiy  qadriyat  sifatida  tan  olmasa 

yoxud  undagi  me'yorlami  o'zi  uchun  emas,  faqat  boshqalar  uchun  deb 

bilsa,  bu  sud  hokimiyati  faoliyati  samarasiz  olib  borilgamdan  dalolat 

beradi.


Sudning  ijtimoiy  vazifasida  sudga  murojaat  qilish  masalasi  muhim 

ahamiyat  kasb  etadi.  Bu  sud  faoliyatini  qisman  ta'minlash  uchun

450


olinadigan  to' lov  va  boj  to'lovlarida  aks  etadi.  Boj  to'lovlari  -  bu 

qo'zg'atilgan  moddiy  qiymatli  ishning  bir  qismini  tashkil  qiluvchi 

mablag'dir.

Ma'lumki,  sud  hokimiyatini  ta'minlash  davlatga  juda  qimmatga 

tushadi.  Sud hokimiyati mansabdor shaxslarining maoshi ko'pincha butun 

davlat  apparatida  eng  yuqori  turadi,  bundan  tashqari  qo'riqlash,  imtiyozli 

nafaqalar  -   bularning  barchasi  sud  mustaqilligi  kafolatlari  jumlasiga 

Iciradi.  Masalan,  80  yillaming  boshlarida  ko'pchilik  Amerika  haqamlik 

sudlarida  -  bir  oyda  kamida  ming  dollar  sarf qilingan.  Sud  majlisining  1 

soati-250 dollar, aybni  e'tirof etishni rasmiylashtirish majlisi (20 daqiqalik) 

-75  dollar,  voyaga  yetmaganlar  sodir  etgan  xatti-harakat  muhokamasi- 

kamida 50 dollar bo' lgan.

Yuqorida  aytib  o'tilgan  sud  xarajatlarini  qisman  qoplashda  arizachi 

mazkur  sarf-xarajatlarning  to'lanishini  ta'minlashi  yoki  kafolatlashi  lozim 

degan  xulosaga  borish  kerak emas.  Aks  holda odil  sudlovdan foydalanish 

konstitutsiyaviy  huquqi  tamoyili  havoda  qolib  ketardi  va  sud  faqat  juda 

boy  kishilar  kira  oladigan  organ  bo'lardi.  Unday  sharoitda  hech  qanday 

demokratiya  haqida  so'z  yuritish  mumkin  bo'lmasdi.  Ikkinchi  tomondan, 

har  qanday  moddiy  javobgarlikdan  holi  bo'lib  odil  sudlovga  murojaat 

qilish  sudlar  ishlarining  ko'payib  ketishiga  olib  kelishi  mumkin  edi. 

Shuning uchun ham, odatda sudga murojaat qilish davlat yoki mahalliy boj 

to'lanishini  talab  qiladi,  bunday  boj  unchalik  katta  bo'lmasligi  kerak  va 

yutqazgan tomonga to'ianadigan  sudlov  xarajatlariga kiritiladi.  Bojlar sud 

hokimiyatlarimng  o'zini  o'zi  qoplashini  ta'minlashni  o'z  oldiga  maqsad 

qilib  qo'ya  olmasa-da,  uni  moddiy  jihatdan  ta’minlovchi  soliq 

to'lovchilarga yengillik beradi.

Sud  hokimiyatining  konstitutsiyaviy  tartibga  solinishi  hajmi  turlicha 

bo'ladi.  Misol  tariqasida,  konstitutsiyalarda hokimiyatning ushbu sohasiga 

ajratiladigan  joy  miqdorining  ortib  borishini  ta'kidlash  mumkin.  Biroq 

uning 


ijtimoiy 

vazifasiga 

ta'rif 

keltirilganligiga 



demokratik 

konstitutsiyalarda  kamdan-kam  duch  kelinadi,  ammo  davlat  tuzumiga, 

huquqiy  tartibga  nisbatan  kulgili  tuyuladigan,  sudlaming  tarbiyaviy 

ahamiyati  va  vazifalariga  asosiy  e'tiborni  qaratuvchi  sotsialistik 

konstitutsiyalar juda ko'p uchraydi.

Masalan, 

1976 

yilda 


qabul 

qilingan 

Kuba 

Respublikasi 



Konstitutsiyasining  123-moddasi  sudlar  faoliyatining  asosiy  maqsadlarini 

quyidagicha belgilab qo'ygan:

a) Sotsialistik qonunchilikni qo'llab-quvvatlash va mustahkamlash;

b)  Kuba  konstitutsiyasi  belgilab  qo'ygan  iqtisodiy,  ijtimoiy  va

451


siyosiy tuzumni himoya qilish;

v)  Ushbu  konstitutsiyada  tan  olingan  sotsialistik  mulk  va  boshqa 

turdagi mulklami muhofaza qilish;

g) Davlat muassasalari,  xo'jalik va ommaviy jamoat tashkilotlarining 

huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish;

d)  Fuqarolaming  hayoti,  erkinligi,  or-nomusi,  qadr-qimmati,  mulki, 

oilaviy  munosabatlari  va  boshqa  huquq,  qonuniy  manfaatlarini  himoya 

qilish;


ye)  Qonunbuzarliklar, jamiyatga qarshi xatti-haraktlami oldini olish, 

bunday  xatti-harakatlami  sodir  etgan  shaxslami  jazolash  va  qayta 

tarbiyalash, qonuniy huquqlar buzilganligi haqida ariza tushganda huquqiy 

me'yorlaming kuchini qaytadan tiklash;

j)  Qonunga  qat’iy  rioya  qilish  maqsadida  jamiyat  huquqiy  ongini 

yuksaltirish,  sudda chiqariladigan  qarorlami  shunday ta'riflash kerakki, bu 

qarorlar  orqali  fuqarolar  o 'z   oldida  turgan  majburiyatlarmi  ongli  va 

ixtiyoriy  ravishda  bajarsinlar -  Vatanga sadoqat,  sotsializmga  sodiqlik va 

sotsialistik jamiyat qoidalariga to'la amal qilish”ga xizmat qilsin




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   54


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling