O‘quvchilarning mustaqil shug‘ullanishi uchun qo‘llanma fizika 9


Download 0.59 Mb.

bet1/7
Sana23.05.2017
Hajmi0.59 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

 

O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL 

SHUG‘ULLANISHI UCHUN 

QO‘LLANMA 

 

 

FIZIKA 

 



 

2017 

@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



 

MUNDARIJA 

BIRINCHI TOPSHIRIQLAR 

Bilet  1  Qattiq  jism,  suyuqlik  va  gazlarning  molekulyar  tuzilishini  tushuntiring. 

Ularning xossalaridan turmushda va texnikada foydalanishga misollar keltiring. 



Bilet  2    Butun  olam  tortishish  qonunini  ta’riflab  bering.  U  qanday  formulada 

ifodalanadi.  Atrofimizdagi  jismlarning  bir  birini  tortishishini  nima  sababdan 

sezmaymiz? 

Bilet 3 Yuklama va  vaznsizlik holatlarini tushuntirib bering va  misollar keltiring. 

Yerda ham vaznsizlikni kuzatish mumkinmi? 



Bilet 4 . Nyutonning birinchi qonunini tushuntiring. Jismning inersiyasi nima? 

 Jismning inersiyasi 



Bilet  5  Tekis  o'zgaruvchan  harakat  deb  qanday  harakatga  aytiladi?  Uni  misoilar 

yordamida tushuntirib bering. Tezianish deb nimaga aytiladi? Uning formulasi va 

biriigini ayting. 

Bilet  6        Nyutonning      ikkinchi      qonunini      ta'riflab      bering.      U      qanday 

formulada ifodalanadi. 



Bilet 7  Mexanik bo‘hosim deb nimaga aytiladi, u qanday formulada ifodalanadi. 

Xalqaro  birliklar  sistemasida  birligi  nima?  Kundalik  turmushda  bosimga  doir 

qanday tajribalarni kuzatgansiz. 

Bilet  8    Yerning  sun'iy  yo'ldoshi  deb  nimaga  aytiladi?  Kosmosning  zabt  etilishi 

haqida gapirib bering. 



Bilet  9    Aylanma  tekis  harakat  deb  nimaga  aytiladi?  Aylanma  tekis  harakatda 

chiziqli va burchakli tezlik qanday ifodalanadi va ularning birliklarini ayting.  



Bilet  10  Mexanik  ish  deb  nimaga  aytiladi  va  u  qanday  formulada  ifodalanadi? 

Kundalik turmushda mexanik ish bajarilishiga misollar keltiring. 



Bilet 11 Reaktiv harakat deb nimaga aytiladi? Impulsning saqlanish qonuni asosida 

raketa  qanday  harakatlanishini  tushuntiring  va  kosmik  raketalarning  yaratilishiga 

hissa qo‘shgan olimlar haqida ayting. 

Bilet 12  Tinch holatda gaz va suyuqlikda bosimni tushuntiring va qanday formula 

bilan ifodalanishini ayting. Tutash idishlar haqida ma’lumot bering. 

 

 

@ziyonetnetwork



http://t.me/@ziyonetnetwork

Bilet  13  Ishqalanish  kuchi  va  tinchlikdagi  ishqalanish  deb  nimaga  aytiladi? 

Ularning paydo bo‘lish sabablarini misollar yordamida tushuntiring va formulasini 

yozing. 

Bilet  14    Diffuziya  deb  nimaga  aytiladi?  Gazlar,  suyuqliklar  va  qattiq  jismlarda 

kuzatiladigan diffuziya hodisasini misollar yordamida tushuntiring. 



Bilet  15    Markazga  intilma  va  qochma  kuchlar  nima  va  qanday  formulada 

ifodalanadi? Ulardan turmushda foydalanishga misollar keltiring. 



Bilet  16  Qattiq  jism  suyuqlik  va  gazlarning  molekulyar  tuzilishi  misollar 

yordamida tushuntiring. 



Bilet  17    Paskal  qonunini  ta’riflab  bering.  Gidravlik  press  yordamida  Paskal 

qonunining texnikada qo‘llanilishini tushuntiring. 



Bilet 18  Aylanma tekis harakatda chiziqli va burchakli tezlik tezlanish. 

Bilet  19    Arximed  qonuni  va  uning  qo‘llanilishi  tushuntiring.  Jismlarning  suzish 

shartlarini aytib bering. 



Bilet 20 Yerning tortishish kuchi ta’sirida gorizontal otilgan jismlarning harakatini 

tahlil qiling. Birinchi kosmik tezlik nima va uning son qiymatini ayting. 



Bilet 21  Quvvat va uning birliklari haqida ayting. Quvvat, kuch va tezlik orasidagi 

munosabatni tushuntiring. 



Bilet 22  Kuch yelkasi deb nimaga aytiladi? Kuch momenti qanday formula bilan 

ifodalanadi? Richagdan turmushda va texnikada qo‘llanilishiga misollar keltiring. 



Bilet  23  Tekis  o‘zgaruvchan  harakat  tezlanish  va  uning  birliklari,  bosib  o‘tilgan 

yo‘l grafikda qanday ifodalanadi? 



Bilet  24  Mexanik    va      kinetik    energiya      deb      nimaga      aytiladi?      Kinetik 

energiyanl misollar yordamida tushuntiring. 



Bilet  25    Sirpanish, dumalanish  ishqalanish deb nimaga  aytiladi?  Ishqalanishning 

foydali  va  zararli  tomonlarini  misollar  yordamida  tushuntiring  va  formulasini 

yozing. 

Bilet  26    Nyutonning  uchinchi  qonuni  qanday  ta’riflanadi  va  ifodalanadi? 

Nyutonning uchinchi qonuni aks ta’sir qonuni ekanligini isbotlang. 



@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



Bilet 27   Zichlik va  uning  birtiklarini  ayting.   Qattiq jism va  suyuqlik zichligini 

hisoblash usullarini tushuntiring. 



Bilet 28  Kinematikaning asosiy tushunchalari (moddiy nuqta, trayektoriya, yo'l va 

ko'chish, ilgarilanma harakat)ni mlsollar yordamida tushuntiring. 



Bilet 29  Tovush manbalari va qabul qilgichlarni misollar yordamida tushuntiring. 

Infratovush va ultratovush haqida ayting. 



Bilet  30  Jismlarning  erkin  tushishi  deb  nimaga  aytiladi?  Erkin  tushish  tezlanishi   

son   qiymatini   ayting.   Erkin   tushishga   old   qanday formulalarni bilasiz? 

 

IKKINCHI  TOPSHIRIQLAR 

Bilet 1 Jismlarning elektrlanishi. Kulon qonuni haqida ma'lumot bering. 

Bilet 2  Termodinamikaning birinchi qonuni haqida ma’lumot bering. 

Bilet 3  Gazlarda elektr toki 

Bilet 4  Magnit maydonining tokli o‘tkazgichga ta’siri 

Bilet 5 Vaqtni o‘dchash. Taqvimlar 

Bilet 6 Suyuqliklarda elektr toki 

Bilet 7  Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni 

Bilet 8  Rezistorlar. Reostatlar. Potensiometr.  

Bilet 9 Elektrostansiyalar. 

Bilet 10  Atom va yadro tuzilishi haqida ma’lumot bering 

Bilet 11  Etokining ishi va quvvati 

Bilet 12 Yorug‘likning sochuvchi va yig‘uvchi linzalardan o‘tishi. Linzaning fokus 

masofasi. Linzaning optik kuchi 



Bilet 13  Geliotexnika. O‘zbekistonda Quyosh energiyasidan foydalanish. 

Bilet 14 Elektroliz. Faradey qonunlari haqida ma’lumot bering 

Bilet  15    Jismlarning  elektrlanishi.  Elektroskop  va  elektrometr.  O‘tkazgichlar  va 

izolyatorlar 



Bilet 16  Elektr maydon. kondensatorlar 

Bilet 17  Mayda osmon jismlari (asteroidlar, kometalar, metioritlar va meteorlar) 

Bilet 18  Elektr toki ta'sirida o'tkazgichlarning qizishi. Joul-Lens qonuni. 

@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



Bilet 19  Qattiq jismlaming mexanik xossalari. Kristall va amorf jismlar. 

Bilet 20  Tok kuchi va uni o‘lchash 

Bilet 21  Issiqlik miqdori. Solishtirma issiqlik sig'lmi. 

Bilet 22  Elektr kuchlanish va uni o‘lchash 

Bilet  23    Jismlarning  elektrlanishi.  Elektroskop  va  elektrometr.  O‘tkazgichlar  va 

izolyatorlar. 



Bilet 24  Ideal gaz holatining tenglamalari. Izojarayonlar 

Bilet 25 Quyosh sistemasidagi sayyoralar. Kepler qonunlari 

Bilet 26 O‘tkazgichlarni ketma ket va parallel ulash 

Bilet 27  To‘g‘ri tokning magnit maydoni. G‘altakning magnit maydoni 

Bilet 28  Suyuqlik va uning xossalari. Sirt taranglik. Kapillyarlik.  

Bilet 29 Yorug‘likning qaytish va sinish qonuni. To‘la ichki qaytish. 

Bilet 30  Molekutyar kinetik nazariyaning asosiy tenglamasi. 

 

UCHINCHI TOPSHIRIQLAR 

  

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



BIRINCHI TOPSHIRIQLAR 

Bilet 1 

1.  Qattiq  jism,  suyuqlik  va  gazlarning  molekulyar  tuzilishini 

tushuntiring.  Ularning  xossalaridan  turmushda  va  texnikada  foydalanishga 

misollar keltiring. 

Qish  paytida  hovuzlar  ko‘llar  va  ariqlarda  suv  muzlaydi.  Yozda  aksincha, 

hovuzchadagi suv ancha turib qolsa qurib qoladi. Bunda suv bug‘ga aylanib ketadi. 

Tabiatda suv uch xil holatda uchraydi. Qattiq muz holatida, suyuq suv va gazsimon 

–  bug‘  holatida.  Demak,  bug‘,  suv  va  muz  bir  xil  molekulalardan  tashkil  topgan. 

Ular faqat molekulalarning o‘zaro joylashishi va harakati bilan farq qiladi. 

Gaz  bir  idishdan  ikkinchisiga  o‘z  o‘zidan  o‘ta  oladi.  Gazni  qaysi  idishga 

solmaylik, o‘sha idish shaklini va hajmini to‘la egallaydi. Gazlarning molekulalari 

orasidagi  masofa  molekulalarning  o‘lchamidan  o‘rtacha  o‘n  marta  katta.  Bunday 

masofada molekulalarning o‘zaro tortishish kuchi juda kichik bo‘ladi. 

Gaz xususiy shaklga va hajmga ega emas. 

Suyuqlik  biror  idishga  quyilsa,  o‘sha  idish  shaklini  egallaydi.  Lekin  o‘z 

xususiy  hajmini  saqlaydi.  Do‘konlarda  yaxna  ichimliklarni  1.5  L,  1  l  va  0.5  l  li 

idishlarda  sotishni  yaxshi  bilasiz.  Avtomobil  yonilg‘ilari  ham  litrlab  o‘lchanadi. 

Suyuqliklarda  molekulalar  yaqin  joylashganligi  tufayli  o‘zaro  tortishish  kuchlari 

sezilarli  bo‘ladi.  SHunga  ko‘ra  o‘z  hajmini  saqlaydi.    Lekin  og‘irligi  ta’siriga 

yalpayib  idish  shaklini  oladi.  Suyuqlik  molekulalari  orasidagi  tortishish  kuchi 

suyuqlik  shaklini  saqlay  oladigan  darajada  katta  emas.  SHunday  bo‘lsada, 

suyuqlikni siqish juda qiyin. 

Qattiq  jismlarda  molekulalar  suyuqliklarga  nisbatan  ham  yaqin  joylashgan 

o‘rnida tebranib turadi.   

Qattiq jsimlar xususiy hajmga va shaklga ega. 



Bilet 2 

1. Butun olam tortishish qonunini ta’riflab bering. U qanday formulada 

ifodalanadi. Atrofimizdagi jismlarning bir birini tortishishini nima sababdan 

sezmaymiz? 

@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



Oyning  Yer  atrofida  Yerning  Quyosh    atrofida  

aylanishini  bilasiz.  Nima  uchun  Oy  Yerdan,  Yer 

Quyoshdan  qochib  ketmaydi?  CHunki  Oy  bilan  Yer, 

Yer  bilan  Quyosh  o‘zaro  ta’sirlashib  muayyan  kuch 

bilan  tortishib  turadi.  Bu  kuchning  tabiati  qanday?  U 

qanday kattaliklarga bog‘liq? 

Nyuton  1687-yilda  o‘zigacha  o‘rgangan  olimlarning  fikrlariga  va  o‘zining 

kuzatishlariga asoslanib quyidagi xulosaga keldi (68-rasm). 

Yerning Quyosh bilan o‘zaro tortishish kuchi ular massalari ko‘paytmasiga to‘g‘ri 

proporsional, oralaridagi masofaning kvadratiga teskari proporsional. 

Nyuton  tortishish  kuchining  bunday  tabiati  faqat  Yer  bilan  Quyosh  orasidagi 

tortishishga  emas,  balki  Oy  bilan  Yer  boshqa  sayyoralar  bilan  Quyosh,  atrofimizdagi 

jismlar bilan Yer orasidagi tortishishga ham tegishli ekanligini kashf etdi. 

Nyutonning  xulosasiga  asosan  olamdagi  jismlarning  o‘zaro  tortishish  kuchi 

quyidagicha aniqlanadi: 

 

 

bunda 

     ta’sirlashishayotgan jismlar massalari. 

R-  ular  orasidagi  masofa,  G-  proporsionallik  koeffitsienti  bo‘lib  u  gravitatsion 

doimiy deb ataladi. Lotincha gravitas – tortishish og‘irlik degan ma’noni anglatadi.  

Bu formula gravitatsion tortish kuchini ifodalaydi. Butun olamdagi jismlarning 

tortishish  kuchini  ifodalagani  uchun  u  Butun  olam  tortishish  qonuni  deb  ataladi. 

Butun olam tortishish qonuni quyidagicha ta’riflaenadi: 

Ikki  jismning  o‘zaro  tortishish  kuchi  ularning  massalari  ko‘paytmasiga  to‘g‘ri 

proporsional va ular orasidagi masofa kvadratga teskari proporsional. 

Ingliz  olimi  Genri  Kavendish  1798-yilda  gravitatsion  doimiyning  son  qiymati 

quyidagiga tengligini aniqladi: 

6.67 ∗ 10

 

1/1.5 = 0.667 bo‘lgani uchun  masalalar  yechishda 6,67*10



-11

  N*m


2

/kg


2

  o‘rniga 

(1.15*10

10

)N*m+/kg



2

 qiymatdan ham foydalanish mumkin. 



@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



Atrofimizdagi barcha jismlar mashinalar, odamlar, stol stullar, shkaflar, hattoki 

uylar ham bir biriga tortishib turadi. Bu kuchlar kichikligidan ular sezilmaydi.  



Bilet 3 

1.  Yuklama  va  vaznsizlik  holatlarini  tushuntirib  bering  va  misollar 

keltiring. Yerda ham vaznsizlikni kuzatish mumkinmi? 

Dinamometrga m massali jism osib, uni tinch holatda ushlab turaylik. Muvozanat 

holat tiklanganda jismning og‘irligi P=F

og‘


  yoki P=mg bo‘ladi (72-a rasm). 

Agar 


dinamometrni 

keskin 


yuqoriga 

harakatlantirsak 

dinamometrning  prujinasi  cho‘ziladi.  Birozdan  keyin  ya’ni 

prujinaning  elastiklik  kuchi  jsimning  og‘irligi  bilan  muvozanatga 

kelgandan  keyin  jism  yuqorida  a  tezlanish  bilan  harakatga  keladi 

(72-b  rasm).  shu  vaqtda  dinamometrning  ko‘rsatishi  ortadi.  Bu 

demakki jismning og‘irligi ham ortadi. Bunda og‘irlikning ortishi ma ga teng bo‘ladi: 

P=P


og

+ma  yoki  P=mg+ma 

Jism  yuqorida  tik  yo‘nalishda  tezlanish  bilan  harakatlanganda  unnig  og‘irligi 

ortadi. Bu ortish yuklama deb ataladi. 

Hayotimizda  yuklamaning  namoyon  bo‘lishini  ko‘p 

uchratganmiz.  Masalan,  tinch  holatdagi  lift  ko‘tarila 

boshlaganida  u  a  tezlanish  oladi.  Bunda  uning  ichida  turgan 

odam  lift  poliga  odatdagidan  ko‘proq  kuch  bilan  bosadi. 

Liftdagi odam og‘irligi ma ga ortadi (73-rasm). 

Vaznsizlik. 

Endi  dinamometrni  keskin  pastga  harakatlantiraylik.  Bunda  dinamometrning 

prujinasi  siqiladi.  Bir  zumda  prujinaning  elastiklik  kuchi  jismning  og‘irligi  bilan 

muvozanatga  keladi  va  jism  pastga  a  tezlanish  bilan  harakatlanadi  (74-a  rasm).  shu 

vaqtda  dinamometrning  ko‘rsatishi  kamayadi.  Bu  demakki,  jismnnig  og‘irligi  ham 

kamayadi. Bunda og‘irlikning kamayishi ma ga teng bo‘ladi. 

P=F


og

 - ma  yoki  P= mg – ma 

Jism  pastga  tik  yo‘nalishda  tezlanish  bilan  harakatlanganda  uning  og‘irligi 

kamayadi. 



@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



Faqat butun olam tortishish kuchlari ta’sirida erkin harakat qilayotgan har qanday 

jism vaznsizlik holatida bo‘ladi. 

Yer  atrofida  orbita  bo‘ylab  aylanib  yurgan  kosmik  kema,  uning  ichidagi 

kosmonavt  erkin  tushish  tezlanishi  bilan  sho‘ng‘iyotgan  samolyot  vaznsizlik  holatida 

bo‘ladi.  Vaznsizlik  holatida  kosmonavt  kema  ichida  erkin  suzib  yuradi.  Bu  holatda 

kosmonavtning og‘irligi nolga teng bo‘ladi. 

 

Bilet 4 

1. Nyutonning birinchi qonunini tushuntiring. Jismning inersiyasi nima? 

 Jismning inersiyasi 

Jismning  inersiyasi  haqidagi  dastlabki  fikr  XVII  asr  boshlarida  italyan  olimi 

Galileo  Galiley  tomonidan  aytilgan.  Inersiyaning  namoyon  bo'lishiga  har  doim 

duch  kelamiz.  Masalan,  avtobus  to'satdan  yurib  ketsa,  uning  ichida  turgan  odam 

orqaga munkib ketadi. Chunki bu odam o'zining tinch holatini saqlashga intiladi. 

Agar  narakatdagi  avtobus  to'satdan  tormoz  bersa,  uning  ichida  turgan  odam 

oldinga  qalqib  ketadi.  Chunki  bu  holda  odam  o'zining  harakatdagi  holatini 

saqlashga intiladi. 

Jismlarning  o'z  holatini  saqlashga  intilishi  inersiyaning  namoyon  bo'lishidir. 

Barcha jismlar inersiyaga ega. 

Inersiya tufayli jismning tezligini to'satdan oshirib yoki kamaytirib bo'lmaydi. 

Jism holatini o'zgartirish uchun ma'lum vaqt kerak. 

 

Bilet 5 

 1.  Tekis  o'zgaruvchan  harakat  deb  qanday  harakatga  aytiladi?  Uni 

misoilar yordamida tushuntirib bering. Tezianish deb nimaga aytiladi? Uning 

formulasi va biriigini ayting. 

Tezlanish  tezlik  o'zgarishining  shu  tezlik  o'zgarishi  sodir  bo'lgan  vaqt 

oralig'iga nisbati bilan aniqlanadi va a harfi bilan belgilanadi. 

Tezianish formulasidan foydalanib, tezianish biriigini topish mumkin. 

Tezlanishning asosiy birligi qilib m/s

2

 olingan. 



@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



Xalqaro birliklar sistemasidagi tezianish birligi - m/s

2

 shunday birlikki, bunda 



jismning  harakat  tezligi  har  1  s  da  1  m/s  ga  o'zgaradi.  Tezianish  birligi  sifatida 

sm/s


2

 ham ko'p qo'llaniladi. 



Bilet 6 

 1.      Nyutonning      ikkinchi      qonunini      ta'riflab      bering.      U      qanday 

formulada ifodalanadi. 

Gorizontal stol ustida juda oz ishqalanish bilan harakatlanadigan m . massali 

aravacha 

olaylik. 

Aravachaga 

dinamometr 



mahkamlangan 

bo'lib, 


dinamoinetrning  ikkinchi  uchiga  G'  g'altakdan  o'tkazilgan  ipning  bir  uchi 

boglangan.  Ipning  g'altakdan  oshib  tushgan  ikkinchi  uchiga  esa  pallacha  osilgan. 

Aravachaga  ta'sir  etayotgan  F  kuchni  dinamometrning  ko'rsatishlariga  qarab 

aniqlash mumkin (rasm) 

 

1.  Pallachaga  shunday  yuk  qo'yaylikki,  aravachani  ushlab  turilganda 



dinamometrning ko'rsatishi, masalan, F-, - 0,1 N bo'lsin. 

Aravachani s = 1 m  masofadan qo‘yib yuborsak, u bu yo‘lni t-4.5 s da bosib 

o‘tgan bo‘lsin. Bu holda aravachaning olgan tezlanishi: 

a

1



=2s/t

1

2



=2*1 m/4,  5

2

s



2

=0,1 m/s


2

 ga teng. 

2. Pallachadagi yukning massasini oshirish bilan aravachaga ta’sir etayotgan 

kuchni F


2

 = 0.2 N qilib olaylik. Bu holda s = 1 m yolni aravacha t

2

 = 3 s da bosib 



o‘tganligini  aniqlash  mumkin.  Bunda  aravachaning  olgan  tezlanishi:  a

2

  = 2s/t



2

2

 = 



2*1m/3

2

 s



2

 = 0.2 m/s

2

 ga teng. 



3. Kuch F

3

 = 0.3 N ga teng qilib olinganda s = 1 m yo‘lna aravacha t



3

 = 2 s da 

bosib o‘tadi. Uning olgan tezlanishi: a

3

 = 2s/t



3

2

= 2*1 m/2.5



2

 s

2



 = 0.3 m/s

2

 a teng. 



1-xulosa. 

Jism  massasi  o‘zgarmas  bo‘lganda  uning  tezlanishi  ta’sir  qiluvchi  kuchga 

to‘g‘ri proporsional ya’ni,  a – F 

@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



2-xulosa 

O‘zgarmas  kuch  ta’sirida  jismning  olgan  tezlanishi  jism  massasiga  teskari 

proporsional, ya’ni 

Bu Nyutonning ikkinchi qonuni formulasi. U quyidagicha ifodalanadi. 



Jismning boshqa jismlar bilan o‘zaro ta’sirlashishi natijasida olgan tezlanishi unga 

ta’sir  qilayotgan  kuchga  to‘g‘ri  proporsional  va  shu  jismning  massasiga  teskari 

proporsionaldir. 

 

Bilet 7 

1. Mexanik bo‘hosim deb nimaga aytiladi, u qanday formulada ifodalanadi. 

Xalqaro  birliklar  sistemasida  birligi  nima?  Kundalik  turmushda  bosimga  doir 

qanday tajribalarni kuzatgansiz. 

YUza  birligiga  tik  ravishda  qo‘yilgan  kuchga  to‘g‘ri  keladigan  fizik  kattalikka 

bosim deyiladi. 



 

! " #! $ ∙ &   '

 

& -  bosim, F – bosim kuchi, S – kuch qo‘yilgan yuza. 



Bosim 

(&)


*

1  Paskal  bilan  o‘lchanadi.  Qisqacha  1  Pa.  Bu  birlik  fransuz 

olimi B.Paskal (1623-1662) sharafiga qo‘yilgan. 

Bosim tabiatda va texnikada katta ahamiyatga ega. Pichoqlar va qaychilar yaxshi 

kesishi uchun bosimni orttirish maqsadida yuzasini qayrab kichiklashtiriladi. 

Ignalarning  uchlarida  knopkada  ham  bosimni  orttirish  uchun  yuza 

kichiklishtiriladi (27-rasm). 

Aksincha  bosimni  kamaytirish  uchun  yuzani  kattalashtiriladi.  Og‘ir  yuk 

ko‘taradigan  mashinalarning  balonlari  yengil  mashinalarnikida  nisbatan  yengilroq 

bo‘ladi.  



Bilet 8 

@ziyonetnetwork

http://t.me/@ziyonetnetwork



1. Yerning sun'iy yo'ldoshi deb nimaga aytiladi? Kosmosning zabt etilishi 

haqida gapirib bering. 

Agar raketa bir necha kilometr balandlikda birinchi kosmik tezlik bilan uchsa, 

havoning  qarshiligi  va  ishqalanishi  tufayli  qizib  yonib  ketadi.  Havosiz 

bo'shliqdagina raketa shunday katta tezlikda harakatlana oladi. 

Yerdan  bir  necha  yuz  kilometr  balandlikdagi  muhitni  deyarli  havosiz  deyish 

mumkin. Shuning uchun kosmosga uchirilgan raketalar shunday balandlikda uchib 

yuradi. 

Inson  tomonidan  yaratilib,  fazoga  uchirilgan  va  sun'iy  ravishda  Yerning 

yo'ldoshiga  aylantirilgan  raketa,  kosmik  kemalar  Yerning  sun'iy  yo'ldoshi  deb 

ataladi. 

Raketa Yerning sun'iy yo'ldoshiga aylanishi uchun kamida 300 km balandlikka 

olib chiqiladi. Buning uchun raketaga kamida 7,7 km/s tezlik beriladi. 

Insoniyat  tarixida  birinchi  marta  1957-yil  4-oktabrda  83  kg  massali  raketa 

quvvatli eltuvchi-raketa yordamida zaruriy balandlikka olib chiqilib, unga birinchi 

kosmik tezlik berishga erishilgan. 

1961-yil  12-aprelda  birinchi  marta  inson  kosmosga  uchdi.  Yerdan  ko'tarilib, 

sun'iy  yo'ldoshga  aylantirilgan  kosmik  kemada  Yuriy  Gagarin  sayyoramizni  bir 

marta aylanib, Yerga eson-omon qaytib tushgan. 

Kosmosni zabt etishda yana bir buyuk yutuq - 1969-yil 21-iyunda astronavtlar 

N. Armstrong va E. Oldrin boshqargan kosmik kema Oyga ohista qo'ndi, inson ilk 

bor Oyga qadam qo'ydi. 

Kosmosni zabt etishga o‘lkamizda tug‘ilib voyaga yetgan kosmonavtlar ham 

munosib  hissa  qo‘shganlar.  Toshkent  viloyatining  Iskandar  qishlog‘ida  tug‘ilgan 

uchuvchi kosmonavt Vladimir Jonibekov 5 marta (1978, 1981, 1982, 1984, 1985-

yillarda) kosmosga parvoz qilib orbita bo‘ylab jami 145 kun bo‘lgan. 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling