O’zbekiston o’simliklari dunyosi


Download 0.54 Mb.
Pdf просмотр
bet1/6
Sana14.09.2018
Hajmi0.54 Mb.
  1   2   3   4   5   6

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“O’ZBEKISTON O’SIMLIKLARI DUNYOSI” FANIDAN MA`RUZALAR 

TO’PLAMI. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-MAVZU. O’ZBEKISTON O’SIMLIKLAR QOPLAMI (BIOLOGIK 

XILMA XILLIGI). 

 

 

Reja: 

1.

 



O’zbekiston o’simliklarining biologik xilma-xilligi 

2.

 

Biologik xima-xillik xaqidagi  konventsiya,  uning  O’zbekiston Respublikasi 

uchun ahamiyati 

3.

 



 O’simliklarning kelib chiqish tarixi. 

Adabiyotlar: 1, 2, 6, 12, 13. 

Tayanch  iboralar:    biologik  xilma-xillik,  genetik  xilma  xillik,  hayvonlar, 

o’simliklar, ekotizimlar, o’rmonlar.  

 

 

Er  sharidagi  o’simliklar  turlari  bir  birlaridan  tashqi  tuzilishi,  xayotiy  shakli 



turli sharoitda yashashi, ko’payishi, o’sishi, tarqalishi va boshqa belgilariga qarab 

bir  biridan  farq  qiladi  va  shunga  ko’ra  ular  evolyutsiyaning  turli  pog`onalarida 

turadi. 

 

“Biologik  xilma  xillik”  yoki  “bioxilma  xillik”tushunchasi  qisman  yangi  va 



hozirda  xali  keng  ma`lum  –  emas.  U  erdagi  barcha  xayotning  xilma-xilligini 

hayvonlar,  o’simliklar,  mikroorganizmlar,  ularning  genlari  va  ekotizimlarini 

anglaydi.  “Biologik  xilma  xillik”  tushunchasida  ma`lum  bir  organizm  to’g`risida  

tsatistik  ma`lumot  emas,  balki  biologik  dunyoning  barcha  qismlari  o’rtasidagi  

o’zaro  munosabat  o’z  aksini  topgan.  Ko’pincha  “Biologik  xilma  xillik”  3 

bosqichda  ko’rib  chiqiladi:  1)  turlarning   xilma  xilligi,  ya`ni barcha hayvonlar  va 

o’simliklarning  xilma-xilligi,  shu  jumladan  (qo’ziqorinlar).  Zamburug`lar  va 

mikroorganizmlar;  2)  genetik  xilma  xillik  turlar  doirasida  genetik  materialning  

xilma xilligi; 3) ekotizimli xilma-xillik-ekotizimlarxilma xilligi (o’rmonlar, tog`lar, 

dasht  yoki  savanna,  cho’llar  va  boshqalar).  Bularning    oqsil  molekulalaridan 

tashkil topgan dastlabki tirik organizmlar paydo bo’la boshlagan. So’ngra ular turli 

sharoitlarga  moslashib  tanalari  murakkablasha  boshlagan  yangi  belgilar  shakllana 

boshlagan.  SHu  belgilarga  ko’ra  o’simliklar  va  hayvonlar  bir-birlaridan    keskin 

farq qiladi. 

 

Er sharida o’simliklar turlari bir birlaridan  tashqi va ichki tuzilishi xayotiy 



shakllari,  yashash  sharoiti,  ko’payishi,  tarqalishi  va  boshqa    belgilari  bilan  farq 

qiladilar. SHunga ko’ra ular evolyutsiyaning  turli pog`onalarida turadi. 

 

O’zbekiston o’simliklar qoplai, umumiy o’rta Osiyo tabiati bilan birgalikda 



o’rganildi.  Ayniqsa  birinchi  jaxon  urushidan  keyin  1920  yillarning  oxirida 

o’rganila boshlandi. U vaqtda adabiyotlarning tanqisligi, bor materiallarning chop 

etish  imkoniyati  bo’lmaganlikdan  O’zbekiston  o’simliklari  qoplamini  o’rganish 

ancha sust borgan. Bu sabablarning barchasi O’zbekiston o’simliklarini mukkamal 

o’rganishni  talab  etdi.  SHuning  uchun  olimlar  O’zbekiston  o’simliklari  haqidagi 

mavjud  ma`lumotlarni  yig`ish,  tabiiy  sharoitda  ularni  o’rganish  va  ular    xaqida 

monografiyalar yozishni o’z oldilariga maqsad qilib qo’ydilar. O’rganish natijasida 

4  tomli  “O’zbekiston  o’simliklar  qoplami”  monografiyasi  yozilib  unda 

O’zbekistonning 3750 ta o’simlik turlari aniq ta`riflangan. 


 

 O’zbekistonning  yovvoyi  o’simliklaroi  tarkibiga  mevali,  em-xashak, 

dorivor, oshlovchi, sapaning saqlovchi, efirmoyli, bo’yoq va manzarali o’simliklar 

kiradi. 


 

Demak  O’zbekiston  o’simliklari  o’zining  biologiyasi,  xayotiy    shakllari, 

ko’payish, o’sish, rivojlanishi, tarqalishi jixatidan xilma-xildir. 

 

 



O’zbekiston o’simliklarni biologik xilma-xilligi, uning ahamiyati. 

 

 



O’simliklar  tirik  tabiatning  tarkibiy  qismi  bo’lib,  tevarak  atrof  muhit  bilan 

chambarchas bog`langan va o’zining  yashashi uchun zarur bo’lgan. SHaroitni  sh 

tabiatdan  topadi.  O’simliklar  oziqlanadi  (assimilyatsiya  qiladi)  keraksiz 

moddalarni  chiqarib  tashlaydi  (dissimlyatsiya  qiladi),  o’sadi,  ko’payadi,  tashqi 

ta`sirni sezadi va unga javob beradi, nixoyat nobud bo’ladi. 

 

O’simliklarning ko’p belgilari xayvonlarnikiga o’xshash, ayniqsa eng sodda 



tuzilgan  o’simlik  va  hayvonlar    o’rtasida  aniq  chegara  sezilmaydi.  Bu    hayvonlar 

bilan    o’simliklarning  kelib  chiqishi  umumiyligidan    dalolat  beradi,  qachondirki 

planetamizda dastlabki okeanlar suvida  oddiy anorganik moddalar: uglerod, metan 

va  suvdan  murakkab  organik  birikmalar  hosil  bo’lgan.  Akademik  A.I.Oparin 

fikriga  ko’ra,  ularning  ayrimlari  liqildoq  tomchi    koatservatlar  shakliga  kirgan  va 

keyin  murakkablashib,  tirik  modda    xosil  bo’lishiga  asos  xisoblangan.  SHunday 

qilib oddiy moddalardan muorakkab organik moddalar – oqsil. Bularning barchasi 

biologik  xilma  xillikning  tarkibi  qismini  tashkil  etadi.  Biologik  xilma-xillik 

insonlarni  oziq-ovqat,  energiya  va  boshqa  turli  materiallar  bilan  ta`minlaydi, 

hosilni ximoya qiladi va kasalliklardan davolaydi. 

 

Biologik  xilma-xillik  –jamiyatning  iqtisodiy.,  ekologik  va  madaniy  estetik 



extiyojlarini  qondirishning  dolzarb  va  saloxiyatli  resursi  hisoblanadi.  Bioxilma 

xillik  bo’lmasa  jamiyatning  barqaror  rivojlanishi  mumkin  emas.  Bu  ilmiy 

asoslangan, dunyoda genofond, biologik turlar va ular shakllaniradigan ekotizimlar 

juda tiezlik bilan o’zgarib bormoqda. Buning sababi butun dunyo bo’ylab ta`minot, 

ishlab  chiqarish  savdo-sotiq,  qishloq  xo’jaligi  va  sanoatning  rivojlanishi    uy-joy 

ko’rinishi, er yuzida aholi sonini oshishidir. Bulardan tashqari biologik xilma xillik 

insonlarning  ta`sirida yuksak darajada o’smoqda.. 

 

Olimlarning xisoblashicha er yuzida bugungi kunda 15 millionga yaqin tirik 



turlar  bo’lib,  har  kuni  ulardan  taxminan  100  ga  yaqini  yo’qolib  bormoqda. 

Ularning  yo’qolishi  ko’p  vaqtda,  unchalik  sezilmaydi,  xozirgi  kunda  1750  000 

turlar  mavjudligi  aniqlangan.  Kishilik  jamiyati  bunday  yo’qotishlardan  albatda  

zarar  ko’radi.  Bu  esa  erda  biologik  kasallikni  kamayishiga,  yangi  foydali  oziq 

ovqatlarning cheklanishiga olib keladi. Uncha ko’p bo’lmagan o’simlik va hayvon 

turlarini  umumiy  fandagi  tomonlari  o’rganilgan.  Masalan:  265 000  o’simlik 

turlarini  faqat  50 000  gina  oziq-ovqat  uchun  madaniylashtirilgan:  ekosistema 

tarkibiga kirgan uncha ahamiyatga ega bo’lmagan turlar ham xal qiluvchi vazifani 

bajarishi mumkin. Insonlar, ularning ahamiyatini sezilmasliklari mumkin. 

 

Erning tabiiy boyligi – u faqat turlarning terli tumanligina emas,, balki  xar 



bir  tirik  mavjudotni  yashab  kelishi  va  rivojlanishi  uchun  imkon  beradigan 

belgilarga  ega  bo’lgan  genetik  kod  xamdir.  Bu  genlardan  turli  tuman  dori 

darmonlar  ishlab  chiqishda va  oziq-ovqatlarni xillarini ko’paytirishda  foydalanish 

mumkin.  Xozirgi  kunda  mavjud    bo’lgan  dori-darmonlarning  deyarlik  yarmini 

o’simliklardan  oladi.  Bu  sohada  yanada  ko’proq  yangiliklar  izlanishlar  qilish 

mumkin.  

 

Butun  dunyo  oziq  ovqat  sanoati  uchun    juda  kam  genetik  materiallardan 



foydalaniladi.  Selektsioner  olimlarning  yuqori    xosildorli  navlarni  yaratishi  bilan  

qishloq 


xo’jalik  ekinlarning  kasalliklariga  va  xashoratlarning  ta`siriga 

chidamliligini  pasaytirib  genetik  bazasini  qisqartirishga  olib  kelindi.  YUqotilgan 

xususiyatlarni  yovvoyi  o’sadigan  yaqin  turlarning  chidamli  genlaridan  foydalanib 

tiklash  mumkin,  lekin  buning  uchun  er  sharidagi  chidamli,  mustahkam  genlarni 

himoya qilish, saqlash zarur. 

 

SHuning uchun biologik xilma xillik  xozirgi va kelajak avlod uchun bebaxo 



umum xalq mulkidir. 

 

Xozirgi  kunda  genofondga,  turlarga,  ekosistemaga  ta`sir  etuvchi    xavfli 



faktorlarning soni juda katta. Insonlar ta`siri natijasida ekosistemalar buzilmoqda, 

turlar yuqolmoqda yoki yo’qolish tezlashmoqda. Biologik xilma xillikning bunday  

yuqotishlari, erdagi asosiy  xayotning xavf ostida qolishiga olib keladi. 

 

Biologik turli tumanlik xaqida konventsiyaning tashkil etilishi. 

 

 

Ko’p yillar davomidagi antropogen  ta`sirlar turlarning tarqalishiga sonining 



kamayishiga,  ekologik    sistemaga,  genofondlarning  o’zgarishiga    olib  kelishi 

aniqlandi. Bu esa  xamma erda asossiy xayotning emirilishiga olib kelishi mumkin. 

 

Turlarning yuqolib ketishi, sonlarning kamayishi, tabiatda o’sgan joylarning  



ekosistemaning  buzilishi  oldini  olish  maqsadida  1970-1980  yillardan  keyin 

boshlangan  edi.  Lekin  dunyodagi  biologik  xilma-xillikning  bexisob  zaxiralarini 

saqlab  qolish  uchun  mablag`  jratish.    Faqat  xalqaro  birdamlik  natijasidagina 

amalga  oshishi  mumkin  va  sekin  asta  konsensus  tashkil  etildi.  Tuzilgan  yangi 

xujjatlaravvalgi  tabiatni  qo’riqlash  xaqidagi  xujjatlarga  asoslangan  xolda,  atrof 

muxitni  barcha  erlarda  qo’riqlashinng  yangi  muxanizmini  ,  ish  rejalarini  ishlab 

chiqishni  o’z  zimmasiga  olish  kerak.  U  yana  kishilik  dunyosini  saqlab  qolish 

uchun shimoliy va janubiy mintaqlarda yashagan davlatlarning o’zaro xamkorligini 

ta`minlash uchun sharoitlar  yaratib berishi mumkin. 

 

SHunday  qilib  biologik  xilma  xillik  xaqida  konventsiya  vujudga  keldi.  U 



1992  yilda  Rio-de-Jeneyro  shaxrida  iyul  oyida  Birlashgan  millatlar  tashkilotining 

156  davomiy  yig`ilishida  o’tkazildi  va  xujjatlar  imzolandi.  Avval  xam  ayrim 

turlarni, ekosistemalarning ayrim tiplarini saqlab qolish xaqida bir qncha  xujjatlar 

imzolangan. Bu konventsiya biologik xilma xillikning barcha tamoyillarini genetik 

boyliklarini,  turlarni,  ekosistemani  o’z  ichiga  olgan  birinchi  maratoba  tuzilgan 

xalqaro katta bitimdir. 

 

Konferentsiya  konventsiyaning  asosiy  organi  bo’lib,  unda  qatnashgan 



davlatlar  har  vaqt  yig`ilishib  olib  borilayotgan  ishlari  xaqida  xisobot  beradilar, 

fikrlar almashadilar, konsultatsiyalar alamashadilar. 



 

O’zbekiston  o’zining  barqaror  rivojlanishi  uchun  biologik  xilma  xillik 

resurslarini saqlashi muhim ekanligini e`tirof etib 1995 yilda biologik xilma xillik 

to’g`risidagi xalqaro konventsiyaga qo’shildi. 

 

Konventsiyaning asosiy maqsadi: 



1.

 

Erdagi,  suvdagi  barcha  o’simlik,  hayvon  va  mikroorganizmlar  xilma 



xilliklarini va erning biologik resurslarini saqlash. 

2.

 



Mamlakatlar  o’z  biologik  resurslaridan  (o’rmon,  baliqchilik  va  boshqa) 

ularga zarar keltirmasdan foydalanish 

3.

 

Genetik  resurslardan  foydalanish  imkoniyatlari  va  shu  asosda  olinadigan 



foydalarni adolatli va teng taqsimlashni rag`batlantirish 

Konventsiya  xukumatlardan  tabiat  manbalarini  boshqarish  va  ishlab  chiqishda 

bioxilma-xillikni  saqlash  va  samarali  foydalanishni  ta`minlashni  talab  qiladi. 

Bulardan  tashqari  konventsiyada  alohida  shart  sifatida  takidlanadiki  unga 

qatnashgan davlatlar ma`lum bir tadbirlarni amalga oshirishlari shart: jumladan:  

A.  biologik  resurslarni  saqlash  va  betalofat  foydalanish  bo’yicha  milliy 

strategiyalarni ishlab chiqish. 

B. Jamiyatning xabardorligini va bilish saviyasini oshirish. 

S. Tadqiqot va o’quv dasturlarini ta`sis etish. 

D. Atrof muhitga ta`sirni baholash, maxsus jarayon yordamida iqtisodiy rivojlanish 

bosqichida bio-xilma xillik masalalarining zaruriy  xisobini ta`minlash. 

E. Tomonlar o’rtasidagi ilmiy va texnik xamkorlikni rag`batlantirish. 

 

 

O’zbekiston  nisbatan  agrar  mamlakat  xisoblanadi  va  shu  bois  ham  ko’p 



jixatdan  tabiiy  biologik  resurslarning  xolatiga  bog`liqdir.  Ilgari  O’zbekistonning 

rivojlanishi  muvozanatlanmagan,  ishlab  chiqarishga  ayniqsa  qishloq  xo’jaligiga 

haddan  ziyod  ahamiyat  berilgan,  shu  bilan  birga  tabiiy  resurslarni  boshqarish  va 

muhofaza  qilishga  etarli    e`tibor  berilmas  edi.  Boshqaruvning    yuqori  darajada 

markazlashuvi  tabiiy  manbalarni  tiklash  va    ulardan  oqilona  foydvalanish  o’rniga 

ularning tilofat ko’rishga olib  bordi. 

 

 So’ngi  30-40  yil  mobaynida  o’tkazilgan  siyosat,  ayniqsa  qishloq  xo’jalik 



sohasining  hamda  ekologiyaning  noto’g`ri  rivojlanishi  natijasida    O’zbekiston  va 

boshqa  Markaziy  Osiyo  davlatlarining  biologik  resusrlariga  jiddiy  zarar  etkazildi. 

Bu  esa    ayrim  ekotizimlarning  buzilishiga  olib  keldi.  Ba`zilarda  juda    og`ir  iz 

qoldirdi  va  respublikadagi    umumiy  ekologik  barqarorlikni  jiddiy  xavf  ostiga 

qo’ydi. 

 

Demak  O’zbekiston  xalqaro  konventsiyaga  qo’shilgandan  keyin  (1995  y) 



xukumat olib borayotgan siyosatga muvofiq xamda konveniya  doirasidagi ustivor 

majburiyatlarni  bajarish  uchun  respublikada  Birlashgan  millatlar  tashkilotining 

rivojlanish  dasturi  va  global  ekologik  jamg`armasi  tomonidan  faol  qo’llab 

quvatlanadi“Biologik xilma xillik”ni saqlash bo’yicha milliy strategiya va harakat 

rejasi  loyihasini  tayyorlashga  kirishdi.  Mazkur    loyixa  xukumatning  ijrosi  agenti 

sifatida  xarakat  qiluvchi  tabiatni  muxofaza  qilish  Davlat  qo’mitasi  bilan 

xamkorlikda  amalgaoshirildi.  Ushbu  xujjat  bir  vaqtning  o’zida    O’zbekistonning 

1997  yil  dekabr  oyigacha  bioxilma  xillikni  saqlash  bo’yicha  Milliy  strategiya  va 



xarakat  rejasi  ishlab  chiqish  yuzasidan  olgan  majburiyatlariga    muvofiqtomonlar 

xalqaro konferentsiyasining hisoboti hisoblanadi. 

 

 O’simliklarning kelib chiqishi. 

 

Erda xayotning paydo bo’lishi xaqida 3 xil gepotezalar mavjud. 



1.

 

erda  xayot  doimo  bo’lgan  lekin,  ular  faqat  o’zlarining  shakllarinigna 



o’zgartirgan. 

2.

 



Boshqa planetadan sodda organizmlar tariqasida kelgan. 

3.

 



Erda  xayot  o’z-o’zidan  paydo  bo’lgan,  ya`ni  sintetik  reaktsiyalarning 

murakkablashish  natijasida  aniqrog`i  uglerod,  azot  birikmalari  bilan 

qo’shilishi natijasida paydo bo’lgan. 

Xozirda  3  ta  gepoteza  xaqiatga  yaqinroqdir.  Avval  erda  ximiyaviy 

evolyutsiya,  so’ngra  biologik  evolyutsiya  bo’lgan.  Buni  bilish  uchun  1  tup 

o’simlikni  yuksak  avaal  suv  bug`lari  ajralib  chiqadi.  So’ngra  karbonat 

angidridda ajraladi kenyin kulga aylanadi. Uning tarkibida: 

Uglerod-45 

Kislorod -42 

Vodorod-6.5 

Azot-1.5 

Qolganlari oltingugurt, R, K, Sa, Mg, Fe, Cl, Si, I, Br, Na 

Bulardan  S,  O,  N,  N-95%  qolganlari  5%  tashkil  etadi.  Bu  elementlarsiz 

o’simlik  yashay  olmaydi.  O’simliklar  tanasini    tashkil  etgan  elementlarni 

shimadi.  O’simliklar  uchun  eng  muhimi  moddalarning  almashinuvidir. 

O’simliklar  mineral  moddalarni  faqat  suvda  erigan  xolatda  ildiz  tuklari  va 

barglari orqali so’radi.  

O’zbekiston o’simliklarining umumiy tavsifi. 

 

O’zbekiston  o’simliklarini  asosiy  qismi  6  tomli  “O’zbekiston  florasi”da 



keltirilgan.  Lekin  usha  vaqtda  unga  kirmay  qolgan  turlar  ham  bor.  CHunkiy 

G`arbiy TyanSHan 1956 yilgacha Qozog`iston respublikasi xududida  edi.  

 

O’zbekiston o’simliklar er qoplami 145 oila, 1028 ta turkum va 4230 turni 



o’z  ichiga  oladi  (Taxtadjyan  bo’yicha  1956).  Bulardan  492  tur  madaniy 

o’simliklar. Ular ichida 26 oila, ko’p uchraydigan madaniy ekiladigan o’simliklar. 

Yirik  oilalardan  Asteran,  fabaceae,  Poaceae.  Lekin  o’simliklar  qoplamini  asosiy 

qismini  turlarning  soni  jixatidan  Chenopodiaceae  so’ngra  Asteraceae  va  Poaceae 

lar tashkil eatdi, qolgan oilalarning ichida turlarini ko’pligi jixatidan Roaceae oilasi 

turadi. Oilalarning ichida eng ko’p turga ega bo’lgan turkumlar: 

Astargalus – 224 

SaPsola-49 

Consinta-136 

Polugonum-44 

Calligonum-74 

Carex -44 

Allium-68 

 

O’zbekiston florasi ichida endemik turlar uncha ko’p bo’lmasdan 390 ta yoki 



barcha o’simliklarning 9.2% tashkil etadi. O’rta Osiyoda 3336 ta tur endemdr. 

 

Endem  turlar  Asteraceae-84,  fabaceae-70,  Apiaceae  (Umbelliterae-39)? 

Lamiceae  (labiatea)-35,  Polugonacea-26,  Libiceace-23,    Caryophullaceace-16, 

Poacea-11 to’g`ri keladi. 

 

Demak o’simliklarning turli tumanligi, Respublikaning ekologik  sharoiti va 



iqlimning  bir  xilda  emasligini  ko’rsatadi.  Bular  esa  o’simliklarning  xayotiy 

shakliga fotosintezning tarkibiga ta`sir ko’rsatadi. 

 

I.G.Serebryakov  va  uning  o’quvchilari  o’simliklarning  novdalarining 



shakllanishiga  va  ildizlarning  rivojlanishiga    qonuniyatlarini  o’rganib  chiqdilar. 

Natijada  olim  ayrim  xayotiy  shakllarning  asosiy    guruhlarini  o’rtasida  filogenetik 

bog`lanishlar  borligini  aniqladilar  va  ochiq  va  yopiq  urug`li  o’simliklarning  

xayotiy  shakllarini  sistemasini  tuzib  chiqadilar.  So’ngrabu  sistemani  E.P.Korovin 

(835) to’ldirdi.  

 

O’zbekiston o’simliklarini xayotiy shakllarini tarkibi: 



Bo’lim, daraxtsimon o’simliklar 

Tip 1. Daraxtlar. 

Guruxlar 

1.

 



doimiy yashil bitta tanali daraxtlar 

2.

 



mevali daraxtlar 

3.

 



bargsiz  mavsumiy sukkulen daraxtlar 

4.

 



sukkulent daraxtlar 

 Tip 2 


Guruxlar 

1.

 



Oddiy butalar 

2.

 



Afillar (bargsiz) va barglari qisqargan. 

3.

 



Sukkulent bargli va sukkulent poyali. 

4.

 



erda yotib o’suvchi va lianasimonlar. 

Tip 3 butachalar.  

Gruxlar.  

1.

 



butachalar . 

2.

 



estiqsimonlar.  

3.

 



afilar.  

4.

 



sukkulentbargli va sukkulentpoyali.  

Bo’lim 2. 

4.Tip. YArimbutalar va yarimbutachalar.  

Gruxlar. 

1.oddi yarim butalar.  

2.sukkuluntbarglilar. 

3.oddiy yarimbutachalar  

4.sklurofnllar . 

5.sukkulentbargli va sukkulentpoyali.  

6.   er ustki qismi boshchali kaudeks xosil qiluvchi yarim butachalar 

Bo’lim 3. Er ustki o’tsimon o’simliklar. 

5 tip. O’tsimon polikarpiklar. 

Guruhlar. 

1.

 



Ko’p boshchali o’q ildizli 

2.

 

bitta asosiy o’q ildizli 



3.

 

cho’tkasimon ildizli 



4.

 

qisqa ildiz poyali 



5.

 

uzun ildizpoyali 



6.

 

poyasining pastki qismi zichlashgan zich novdalar xosil qilgan tip.  



7.

 

poyasining pastki qismi zichlashgan, sirak novdali tup o’smimlik. 



8.

 

poyasining pastki qismi zichlashgan uzun ildizpoyali. 



9.

 

piyozboshli 



10.

 

tugunak piyozli 



11.

 

tugunakli 



12.

 

12. tugunaksimon kengaygan. 



13.

 

ildizbachkili 



14.

 

saprofit va parazit 



6 tip. O’tsimon monokarpiklar. 

Guruhlar 

1.

 

ko’p yilliklar 



2.

 

ikki yilliklar 



3.

 

bir yilliklar 



4.

 

erta gullovchilar 



5.

 

kech gullovchilar 



6.

 

sukkulentlar 



7.

 

sklerofillar 



8.

 

parazitlar bo’lim  



7. Suv o’tlari  

 3-MAVZU. O’ZBEKISTONNING FIZIK-GEOGRAFIK SHART 



SHAROITLARI. 

Reja: 

1.

 

Iqlimi 


2.

 

Tuprog`i 



3.

 

Er usti suvlari 

a) daryolari 

b) ko’llari 

v) suv omborlari 

Tayanch iboralar: quyosh radiatsiyasi, issiqlik, sovuqlik, shamol, cho’llar, 

qum, qumli cho’llar, Amudaryo, Sirdaryo, xavzalar, akvatoriya. 



Adabiyotlar: 11, 14, 15. 

 

 



O’zbekiston  Respublikasi  shimoliy  va  shimoliy-g`arbiy  tomonidan 

Qozog`iston  Respublikasi,  shimoliy  –  sharqiy  va    janubiy  sharqiy  tomondan 

Qirg`iziston  va  Tojikiston  va  janbiy-g`arbiy  tomonidan  turkmaniston  va  janubda 

Amudaryo bo’ylab Avg`oniston davlati bilan chegeralangan. O’zbekiston tarkibiga 

Qoraqalpog`iston ham kiradi.  

 

O’zbekiston  Respublikasi  EvroOsiyo  konitetining  markaziy  qismida 



shimoliy yarimsharlarning subtropik xududida 37 va 45 daraja sh.k. va 56-73 sh.u 

o’rtasida  joylashgan.  Umumiy  xududi  447000  kv.km.ni  tashkil  eatdi.  Respublika 



12  asosi  y  ma`muriy  birlikka  viloyatlarga  bo’linadi  (shuningdek,  mamlakatning 

shimoliy g`arbiy qismiga). 

 

O’zbekiston xududining deyarli 85%ni cho’llar va yarim cho’llar egallagan 



bo’lib,  eng  yirik  cho’l  Qizilqum  ham  kiradi.  Bu  cho’llar  sharqda  va  janubiy 

sharqda umumiy xududning 15%ni tashkil etadi va TiyonSHon va Xisor-Oloy tog` 

tizmalariga  tutashib  ketadi.  Asosiy  suvlari  Amudaryo  va  Sirdaryo  o’z  suvlarini 

Orol dengiziga quyadi. 





Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling