O’zbekiston respubikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi barayev f. A


Download 2.91 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/7
Sana05.12.2019
Hajmi2.91 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

 

 

O’ZBEKISTON RESPUBIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM 



VAZIRLIGI  

 

 

BARAYEV F.A.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

GIDROMELIORATSIYa TIZIMLARIDAN  

FOYDALANIShDA KONSALTING XIZMATI 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



2011 

Toshkent-2014 

 

       



O’ZBEKISTON RESPUBIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM 

VAZIRLIGI  

 

 BARAYEV F.A.  



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

GIDROMELIORATSIYa TIZIMLARIDAN FOYDALANIShDA 

KONSALTING XIZMATI 

 

 

 (O’zbekiston respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi oliy o’қuv 

yurtlaria’ro Ilmiyuslubiy birlashmalar faoliyatini muvofiklashtiruvchi kengashi 

tomonidan oliy o’қuv nurtlari talabalari uchun  o’қuv қo’llanma). 



 

 

 

 

 



 

 

 



2011 

Toshkent-2014 

 

      O’қuv қo’llanma 5A450205-Gidromelioratsiya tizimlaridan foydalanish 



magistr  mutaxassisligida  o’қiydigan  talabalarning  bilimiga,  yo’nalishdagi 

ko’nikmalariga  қo’yiladigan  talablar,  fanni  o’rganish  va  o’zlashtirish 

uchun  zarur  bo’lgan  maҳsus  ma’lumotlar  va  kerakli  adabiyotlar  

ro’yxatidan iborat. 

      Mualliflar: 

Toshkent 

irrigatsiya 

va 

melioratsiya 



instituti 

(TIMI) 


“Gidromeliorativ  tizimlardan  foydalanish”    kafedrasi  mudiri  t.f.d.,  professor 

Barayev F.A  

      Kitobni  zarur  ma’lumotlar  bilan  to’ldirishda  va  tartibga  solishda  dots 

Xudoynazarov  J.,  Barayev  A.A.,  doktorant  O’rinbayev  Z.,  ass.Shaymanov  N., 

S.,. va  talabalar Barayev A.F,.Xudoyshukurov K.  ishtirok etishdi. 

           

 

 

     Taқrizchilar:   



-I.Ch.Chembarisov    Irrigatsiya  va  suv  muammolari  ilmiy-tadқiқot  instituti 

bo’lim  mudiri,t.f.d.,professor.  

-Sarimsokov  M..Toshkent  irrigatsiya  va  melioratsiya  instituti,  Қishloқ  xo’jaligi 

gidrotexnik melioratsiyasi kafedrasi dotsenti, қ/x.f.n. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

MUNDARIJA 

Kirish 


…………………………………………………………………………. 

1-BOB.



 GIDROMELIORATSIYa TIZIMLARIDAN FOYDALANIShDA 

KONSALTING XIZMATI

  

NAZARIYaSI VA SUV-TUZ REJIMINI 





BOShKARISh. 

 

2-BOB. SUGORITLADIGAN YeRLAR VA SUVNING 

MAXSULDORLIGINI ANIҚLASh ILMIY-TADҚIҚOT  IShLARI 

USULLARI …………………………….. 

 

3-BOB,SUҒORILADIGAN 



YeRLARNING 

MELIORATIV 

KADASTRINI 

OLIB 


BORIShDA 

KONSALTING 

XIZMATI 

USULLARI  VA  TAMOYILLARI,  ҲAMDA  GIDROMELI-ORATIV 

TIZIMLARIDAN FOYDALANIShNI TAKOMIL-LAShTIRISh  

 



4-BOB.SUGORILADIGAN  YeRLAR  KADASTRI  VA  GIDROME-

LIORATIV TIZIMLARINING TEXNIK XOLATI. 

 

32 


 

 

5-BOB. SUGORILADIGAN YeRLARDA SUV TUZ BALANSINI 



KONSALTING MAKSADIDA ULARNI O’RGANISh  USULLARI 

………………………………………………… 

45 

 

6-BOB. 



SUGORILADIGAN 

YeRLAR 


MONITORINIGI 

BOShKARIShDA  KONSALTING  XIZMATINI  AMALGA  OShIRISh  

MAKSADIDA 

INFORMATSION 

KOMPYuTER  

TEXNOLOGIYaLARIDAN  FOYDALANISh    VA  KIShLOK  XUJALIK 

XAMDA 

MELIORATIV-SUV 



XUJALIGI 

FAOLIYaTINI 

TAKOMILLAShTIRISh 

…………………………………………………………………………... 

VII  BOB.  Suғoriladigan  yerlarni  meliorativ  monitoringi  va  ularning 

maxsuldorligini  oshirishda  irrigatsiya  va  melioratsiya  tizimlarini 

takomillashtirish                                                                                        

…………………………………………………………………………... 

47 

 

 



 

 

49 



VIII BOB. Қishloқ xo’jalik ekinlari ҳosildorligida tuproklarning 

unumdorligi urni 

……………………………………………………………. 

64 


IX BOB. Suvdan foydalanuvchi xo’jaliklarda қishloқ xo’jalik ekinlarni 

suғorish rejalari ……………………………………………………………. 

73 

X BOB.Suғoriladigan yerlar suv-tuz balansi va қishloқ xo’jalik 



ekinlarining ҳosildorligi ……………………………………………….. 

89 


Foydalanilgan adabiyetlar ruyxati ……………………………………….. 

121 


Kirish

          

 Kitob   Suv iste’mochi uyushmalari, fermer, dexқon  va boshқa turli xo’jaliklarda 

suғoriladigan yerlarning va suvlarining maxsuldoriligini past sabablari va ularni 

oshishirsh maksadida monitoring xizmatlari ish jarayonlarini tashkillashtirish, tarkibi, 

kamchiliklarni bartaraf etish va ilmiy asoslangan chora-tadbirlarni ishlab chikish va 

tavsiyalar berish kabi dolzarb  injenerlik masalalarni yoritadi. Fan o’қilayotganda 

talabalarda suғoriladigan yerlar va suvdan oқilona foydalanishda monitoring o’rni va 

uni amalga oshirish, suғoriladigan yerlar  ekologik-meliorativ xolatini yaxshilash bilan 

boғliқ masalalarni o’rganib chiқishga va ilmiy asoslangan tavsiyalsharni  ishlab 

tchikish қobiliyatini yaratishga muljallangan. Kitob kelajak mutaxassislarda, 

konsalting firmalari a’zolarida SIU va deҳқon-fermer xo’jaliklari  buyurtmalari 

bo’yicha suғoriladigan yerlar va suvning maxsuldorligini oshirish jarayenida  

қo’llaniladigan turli nazariyalar turlari, tuzilishi, ishlatilishi ko’lami, ҳisoblash asoslari 

va ularni muayyan sharoitlarga mos ҳolda tanlash, xamda olingan ilmiy asoslangan 

ma’lumotlarini taҳlili va sharoitni yaxshilash chora tadbirlarni ishlab chikish usullari 

bo’yicha yo’nalish profiliga mos bilim, ko’nikmava malaka shakillantirishdir.

 

Kelajak mutaxassislarga suғoriladigan yerlar va suvning maxsuldorigini  ilmiy 



asoslangan ҳolda o’rganish, қo’llaniladigan nazariyalar  turlari va tuzilishini xamda 

ma’lum tuproқ-meliorativ sharoitlari uchun ularni to’ғri o’rganish va xulosalar 

chikarib, anik va samarali chora-tadbirlarni ishlab chikish kobiliyatiga ega bo’lishlarini   

o’rgatishdan   iborat



 

 

1-BOB.



 GIDROMELIORATSIYa TIZIMLARIDAN FOYDALANIShDA 

KONSALTING XIZMATI

  

NAZARIYaSI VA SUV-TUZ REJIMINI 



BOShKARISh. 

 

        Қo’llaniladigan  ta’lim texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli 

ta’lim. Bingo, blits, ajurali arra, nilufar guli, menyu, algoritm, munozara, 

o’z-o’zini nazorat. 

     Adabiyotlar:

 

A1;A2; A3; A4; Қ1; Қ2 Қ3; Қ4



 

  

Markaziy  Osiyo  ҳududida  melioratsiyaning  muҳimligi-  suѓoriladigan 



yerlarining  ҳosildorligini,    shuningdek  tuproqlarning  oziqlanuvi    va 

mikrobiologik rejimini taminlashda suv tuz rejimining katta aҳamiyati  bordir.  



Meliorativ  monitoring  zamonaviy  suv-tuz  rejimi  suѓorish  yerlaridagi  

mavjud  gidromeliorativ  tizimlarni  ishlashi    va  uning  omillariga  ta’sir  qiluvchi 

ҳudud  singari  maҳalliy  miqyosda  ҳam    quyidagi  prinspial    sharoitlarga 

asoslangan:   

  Bizning  tushunchamiz  bo’yicha  suvni  limitlanadigan  omil  sifatida  qabul 

qilinishi,  oqibatida  uning  taqchilligi    va  suѓorish  yerlaridagi  suv-  tuz 

rejimlarini ҳamma monitoring  usullari suvni saqlash (iqtisod qilish) prizmasi 

(tashkiliy  texnologik,  iqtisodiy  va  qurilish-  texnik  usullarini  ҳisobga  olgan 

ҳolda)  va    iqtisodiy  mo’ljal  bilan  aniq  tabiiy-  texnik  tizimlarda  maqbul 

meliorativ rejimlarni tuzish yo’li  orqali aniqlanadi;  

  Suv-tuz  rejimi  monitoringi  muammolarini  umuman  suѓorish  yerlaridagi 

qishloq  xo’jalik  ishlab  chiqarish  tizimlari    va  gidromeliorativ  tizimlar  bilan 

birgalikda  mo’ljallangan  (yo’naltirilgan)  ko’zlangan    ҳosildorlikni  olish 

uchun  ekologik  oqibatlarda  kam  miqdorda  ta’sir    qilishini    ko’rib  chiqish 

zarur;  

  tabiiy- xo’jalik sharoitlarda qonuniy ҳisobotni zarurligi, ko’rib chiqilayotgan 

ҳududni ҳususiyati, boshqarish talabi, shuningdek suv balansini yil ichidagi 

(mobaynidagi)  taqsimlanishini  qabul  qilingan  ҳisoblari      va  o’zgaruvchan 

elementlarni bir- biriga boѓliqligi;    

  uslubiy  asos  sifatida  monitoringni  tadqiqotlarga  tizimli  yondashuv  qabul 

kilinadi.  Meliorativ  monitoringni  modeli  gidromeliorativ  tarmoqlardagi  turli 

tabiiy- texnik elementlari suv- kimyoviy balans bilan yoziladi; 

  qabul qilingan meliorativ tadbirlar kompleksini korrektirovkasini maqbulligi 

uchun  suv- tuz rejimini tabiiy- xo’jalik sharoitni o’zgarishini ҳisobga olgan 

ҳolda;  

  suѓorish  yerlarini  maqbul  suv-tuz  rejimini  ta’minlash  va  qo’llab  quvatlash 

orqali  gidromeliorativ  tizimlarda  ta’mirlash  ishlarini  olib  borishni  baҳolash 

va ҳisobot olib borish.  

Shu bilan birgalikda, suv- tuz rejimi va suѓorish yerlarini suv ta’minotining 

o’sishidan  (dinamika)  kelib  chiqqan  ҳolatda,  tuproq  unumdorligini  oshirish  va 



qishloq  xo’jalik  maҳsulotlari  ҳosildorligini  oshirishni  bunyod  etishdagi  o’zaro 

boѓliqlik monitoringiga katta o’rin (rol) ajratmoq lozim.  

Suѓorish  yerlarining  suv-  tuz  rejimini  meliorativ  monitoringi  muammosi 

quyidagi  asosiy  kompleks  texnologik  masalalarni  o’z  ichiga  oladi:  suv  va  yer 

resurslari, meliorativ tadbirlar, suv va yer resuslaridan unumli foydalanish orqali 

qishloq  xo’jalik  maҳsulotlaridan  unumli  ҳosil  olish  imkoniyatlarini  baҳolash, 

meliorativ  tadbirlar,  suѓorish  va  zovur  tizimlarini  texnik  ҳolati;  yerlarni 

meliorativ  ҳolatini  yomonlashishini  (past  ҳosildoligini)  taҳlil  qilish; 

melioratsiyani  meliorativ  vaziyatini  va  ekologik  oqibatlarni  bashorat  qilish; 

meliorativ  vaziyatni  yaxshilash  uchun  o’tkaziladigan  tadbirlarni  variantlarini  

tanlash;  ҳar  bir  aniq  tabiiy  meliorativ  ob’ekt  uchun  eng  yaxshi  bashoratlangan 

meliorativ rejimni tanlash va boshqalar.  

Meliorativ  monitoringni  ҳotima  qismi  bo’lib  yer,  suv  va  ishlab  chiqarish 

resurslarni ҳosildorligini oshirishda suv- tuz rejimlari va gidromeliorativ tizimni 

ekspluatatsiya  qilishni  maqbul  ishlab  chiqarilgan  injener-  texnik  tadbirlarni 

amalga  tadbiq  qilishdir.  Bu  yo’nalishda  shu  jarayonlarni  boshqarishni 

tashkillashtirishga aloҳida o’rin ajratiladi, shuningdek maqsadga erishish uchun 

informatsion  buyruqlar  orqali  ta’sir  etish  va  buyruqni  bajarishdir.  Qayta 

ma’lumotlar olish yangi buyruqni bajarishda yordam beradi.  

Kerakli  boshqaruv  orqali  monitoring  natijalarini  tadbiq  etish  maqsadlari.  

Melioratsiya  faoliyati  jarayonida  monitoring  maqsadlari  va  uning  natijalarini 

boshqarish  kompleks  tavsifga  ega.  Gidromeliorativ  tizim  quyidagilarni 

ta’minlashi kerak:  

  suѓorish yerlarini unumdorligini oshirishda tuproq va yer osti suvlarini suv- 

tuz  rejimini yaxshilash; 

  vegetatsiya  va  novegetatsiya  davrlarida  suѓorish  yerlarini  zaruriy    suv  bilan 

ta’minlash, shuningdek mos kelgan ҳoldagi drenalangan yerlarni ҳam; 

  minimal salbiy ekologik natijalar; 

  melioratsiya  kilinayotgan  yerlardagi  qishloq  xo’jalik  ishlab  chiqarishini 

ijtimoiy- iqtisodiy sharoitlarini aniqlash.  



Gidromeliorativ  tizimlarni  ish  faoliyatini  ko’rsatilgan  maqsadlari 

monitoring ob’ektlarini tadqiqoti ҳisoblanadi.  

Monitoringning samarali ko’rsatkichi va uni tadbiq qilishning boshqaruvi 

  Bunday murakkab iyerarxik qurilgan tizim, gidromeliorativ tizim va uning 

ko’p turdagi o’zaro ta’sir ko’rsatuvchi omillari uchun, A.G.Mamikonov (1981) 

tomonidan asosiy ikki ҳil samara ko’rsatkichi ajratilgan. 

Samarali  ko’rsatkichni  birinchi  ҳili  ma’lum  maqsadga  erishish  darajasi. 

Agar  tizim  maqsadi  ma’lum  bir  oblast  yoki    u*  nuqtasida  berilgan  bo’lsa, 

birinchi  ҳildagi  samaradorlik  ko’rsatkichi  masofada    bo’ladi,  aniqlanayotgan 

borliq metrikasida masofa 



У

. Maqsadga erishilgan ҳisoblanadi, agar    

  ' (U (t) ,  

У

* ) =  0 yoki   ' (U (t) ,  

У

* )  <    

               (2.1) 

bu yerda     - berilga kattalik. 

Ҳar  bir  aniq  ҳolatlarda  aytilgan  modifikatsiyalar  bo’lishi  mumkin. 

Gidromeliorativ  tizimni  birinchi  xildagi  samaradorlik  ko’rsatkichi  nuqtai 

nazardan  uning  ishlash  maqsadlariga  ko’ra  ko’p  ko’rsatkichli  tizimlar  qatoriga 

kiritish mumkin.  

Samaradrlik  ko’rsatkichini  ikkinchi  xili-  samaradorlik  ko’rsatkichini 

maqsadga  erishish  yo’lini  baҳolash.    Bu  ko’rsatkich  o’zida  ba’zi  bir  ishni 

tasvirlaydi  f (u, w, u) 



 extr  ba’zi birda F ' (W,U) 

   .   Tajribali aҳamiyat f    

tizimini maqsad sari ҳarakat yo’nalishini eng yaxshisini aniqlaydi (t  ma’noda) / 

77/. 

Ko’rsatilgan  maqsadlarga  erishishga  yo’naltirilgan  gidromeliorativ 



tizimlarni boshqarish uchun  ko’rsatilgan  F  funksiyasi maqsadiy deb ataladi va 

qaror qabul qilishda ishlatiladi.  

Gidromeliorativ  tizimlarda  suv-  tuz  rejimini  monitoringi  va  boshqaruvi 

samaradorligining  iqtisodiy-  matematik  modellashtirishda  ko’p  ishlar  qilingan 

(Aydarov,  1974;  Polinov,  1979,  1982;  Voropayev,  1971;    Duxovnыy,  1983,  

1984,    1987;    Belousov,  1983;  Raynin,  1985  va  boshqalar).      Bizning 

fikrimizcha  eng  to’ѓri  ko’rsatkich  bu  ko’rib  chiqilayotgan  suѓorish  yerlari 


faoliyatidagi  iqtisodiy  ҳolatini  ko’rsatayotgan  ko’rsatkichidir,  qaysiki  zaruriy 

sharoitlar va chegaralanishlar bajariladi.  

Aytib o’tilganlar maqsadiy ish ҳolatida tasvirlanadi.  

             

max,

)

(



/

/

п



м

X

B

X

C

U

U

U

СВП

Э

                 

          (2.2) 

bu  yerda 



Э

-  iqtisodiy  samarani  o’sishi;      SVP    -  yalpi  maҳsulot  narxini 

oshishi;  U

C/X

  ,U

V/X 

,  U

OP

      -  ko’shimcha  xarajatlar,  qishloq  xo’jaligi  ishlab 

chiqarishi, 

suv 


xo’jaligiga,  melioratsiyaga,  tabiatni  asrashga  (suvni 

tuzsizlantirishga, tozalash, jarima sanksiyasi  va ҳakozo) larga nisbatan.  

(2.2) ni funksionali quyidagi sharoitlarda bajarilish kerak:        

  meliorativ va ekspluatatsion davrdagi tuz rejimida 



Sn

Sn

i

1

max


   yoki  

max


1

i

ПР

i

ПР

                                        (2.3) 



 

   





     [ S ]      yoki     

ПР

i

ПР

 

 



                       (2.4) 

  suv rejimida (   



i

  ) 

       

1

  NV   <    

i

   <    

2

  NV  

 

                      (2.5) 



  suv bilan ta’minlanganlikda 

       O



 +  N  =  B   

min


 

 

 



                      (2.6) 

 

bu yerda    -   



1

1

,



,

,

i



ПР

i

П

i

ПР

i

П

S

S

 meliorativ davrda tuproqdagi tuz tarkibi va 

tuproq qorishmasidagi konsentratsiyasini boshlanishda i-go va ( i + 1 )-go  da:   



[S ]  - tuproqda mumkin bo’lgan tuz tarkibi;    

1

2



,

- ma’lum biri doimiy; O





, N    

- suѓorish va yuvish me’yorlari. 

Qo’yilgan  masalalar.    Suѓorish  yerlari  suv-  tuz  rejimi  monitoringi  va 

boshqaruvi  tushunchasi  asosida,  tuproqning  vaqt  va  tuproq  borligi  aeratsiya 

xududlari  va yer osti suvlari orasidagi uzaro kelishuv  va ularga kursatiladigan 

omillar  asosidagi  monitoring  va  boshkaruv  tushiniladi.  Shuning  uchun  xam 

tavsiya  etiladigan  uslub  maksadi-  bu  kishlok  xujalik  ishlab  chikarish  tizimi  va 

usimliklari  xosildorligi  birgaligida  suv-  meliorativ  faoliyatini  texnologik 

uslublarini, sugorish yerlarini suv- tuz rejimini monitoring kilish orkali sugorish 


rejimi  va  yerni  yuvish,  zax  kochirish,  meteo  (ob-  xavo)  sharoitlar, 

gidromeliorativ  tizimni  ishlash  ishonchliligi  va  suvni  chegaralashda  tabiatni 

asrash talablari uzaro kelishuv usullarni takomillashdir.  

 

2.1 Gidromeliorativ tizimlardagi sugorish yerlari rejimini 



meliorativ monitoringini konsepsual algoritmi. 

Xar kanday monitoring tizimi uch asosiy kismdan (blok) iborat: ma’lumot 

yigish va saklash; ob’ekt ish faoliyati samaradorligini oshirishda taxlil va karor 

(chora) kabul kilish; karorlarni bajarish; 

Monitoring  tizimlari  kuyidagi  turtta  asosiy    masalani  xal  kiladi:  ob’ekt 

boshkaruvini  muvozanatda  saklash;  topshirilgan  programmani  bajarish; 

jarayonni kuzatib borish va uni ixchamlash. 

 Ob’ektni barkarorligi, uning ba’zi bir ko’rsatkichlari ma’lum  bir saviyada 

tashqi  ta’sir  kuchlaridan  kat’iy  nazar  bir  xil  ushlab  turiladi  (ma’lum  bir 

darajada).  Bizning  xolatda  bu  tuprokni  ildiz  joylashgan  katlamidagi  kerakli 

(talab qilinuvchi) namlik va tuzli rejimni saqlashdir.  

Suv  va  tuz  rejimini  texnologik  jarayonlar  boshkaruv  choralar  kabul  kilish 

vaktida dastur asosida o’tishi lozim. Shunday dasturdan biri yerning meliorativ 

ћolatini yaxshilash uchun xar yillik va perspektiv tadbir rejalaridir. 

Navbatdagi ob’ektni boshkaruv tizimi ma’lum bir boshka ob’ektning tavsifi 

(xarakteristika) si bilan kelishiladi. Monitoring tizimi va makbul boshkaruv shu 

sharoitda eng yaxshi ish bajarilishini ta’minlaydi. Maqbul ko’rsatkichlari xar xil 

bo’lishi mumkin, lekin ko’pincha ular o’rnida iqtisodiy ko’rsatkichlar asosiydir. 

Yuqorida bayon qilinganidek, boshqaruv uchta asosiy masalani bajaradi. 

Rejalashtirish.      Reja  ishlab  chiqarish  bir  necha  bosqichdan  iborat,  shu 

qatorda ish ћolatini erishgan ko’rsatkichlar taћlil qilish va kelajak o’zgarishlarini 

bashorat qilish. Shunda xar bir ob’ekt ko’zdan kechiriladi uning faoliyatiga baxo 

beriladi va unga boshka boshkaruv ob’ektlarining ta’siri o’rganib chiqiladi. 

Xar  bir  tadqiqot  ob’ektiga  va  shuningdek  umuman  sistemaga  ularning 

oldiga qo’yilgan maqsadga erishish darajasiga qarab baћo beriladi. 


 Davrning  cho’zilishi  vaqtiga  qarab  joriy,  o’rta,  zarur  va  kelajak 

(perspektiv) rejalar tuziladi.  

Tezkor  boshqaruv.      Xar  bir  reja  qanchalik  mukammal  tuzilmasin,  baribir 

ba’zi  kamchiliklarga  yo’l  qo’yiladi.  Shuning  uchun  xam  rejaning    bajarilishi 

uchun  xar  kunlik  tezkor  ћamma  meliorativ  asosiy  jarayonlarni  yo’lga  solish 

zarur.  


Nazorat vazifasi (funksiyasi).  Maqsad va natijalarni solishtirish natijalarga 

baћo  berishga  yordam  beradi.  Rejani  amalga  oshirishda  yana  kanday 

"buyruqlar"  berilishi  kerakligi  va  rejani  qayta  ko’rib  chiqish  kerakligi  yoki 

yo’qligini aniqlaydi.  

Uslubiy asos ћolida /6, 84, 185/ tartibiy yondashish qabul qilingan. Tartibiy 

taћlil qilish- bu murakkab tizimlarni ko’rib chiqish uslubi, bu uslub quyidagilar: 

1)  Matematik  modellarni  tuzishda  o’rganiladigan  ob’ekt  (gidromelioratsiya 

tizimi, suѓoriladigan yerlar) uchastkalarga bo’linadi, ularning gidrogeologik 

tuproq-meliorativ  jarayoni  o’rganilishi  lozim  va  matematik  modellarni  

ko’rsatkichlari tayyorlanadi. 

2)  Asosiy tadqiqotlar ba’zi bir meliorativ ћolatlarni fizik (jismiy) qonun asosida 

olib  bormay,  balki  jarayonlarning  matematik  modellari  asosida  va  ularning 

boѓliqligida olib boriladi. 

Suѓorish yerlari gidromelioratsiya tizimining bir qismi sifatida, 

murakkab ob’ekt va xilma-xil tabiiy texnik elementlardan iborat. Bu tizimni 

bayon etishda birgina asos qilib meliorativ tartibda boshqarish maqsadida 

suѓorish yerlarida suv-tuz balanslari qabul qilingan, qaysiki ular ћamma 

material tizimlarga taaluqlidir. 

Qolgan  tizimlarni  qonuniyati  balans  qismlarini  aniqlashda  foydalaniladi 

yoki matematik tizimdan kelib chiqariladi.  

Markaziy  Osiyo  ћududining  tabiiy-ekologik  ћolati  meliorativ  boshqarish 

xolatini monitoringi konsepsiyasini (asosiy fikrini) agroekosistema boshqarishni 

tuzilmali  qismidek  aniqlaydi,  chunki  meliorativ  tizim  tabiiy  jarayonlar  va 

biologik ob’ektlar bilan boѓliq ћoldadir. 



Ekologiya  melioratsiyaning  bir  qismi  ћisoblanadi,  qishloq  xo’jalik  ishlab 

chiqarish tizimida, o’zaro boѓliq maxsus elementlar yaxlit kompleksidir, aloћida 

strukturaga ega, bu struktura dexqonchilikda tashqi muxit va boshka texnologik 

tizimlar bilan boѓliq, ammo ulardan aloћida ћolatga ega. 

Strategik monitoring va melioratsiyani boshqarishda yerning unumdorligini 

oshirishda uzoq vaqtga mo’ljallangan fundament (asos) qo’yiladi.  

Melioratsiya  qilish  kerak  bo’lgan  yerlar  uchun,  niћoyatda  foydali 

dexqonchilik  tizimi  aniqlanadi  (belgilanadi),  melioratsiyaning  zarurligi  ko’rib 

chikiladi, 

meliorativ 

tadbirlarni 

texnologik 

ko’rsatkichlari  belgilanadi 

(meliorativ loyixa tuziladi)  (2-rasm). 

 

 

 




Download 2.91 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling