O’zbеkistоn rеspublikasi оliy va o’rta maхsus ta’lim vazirligi urganch davlat univеrsitеti


-§ GIS orqali uch o`lchamli modellarni yaratish tartibi


Download 1.01 Mb.
Pdf просмотр
bet3/4
Sana15.12.2019
Hajmi1.01 Mb.
1   2   3   4

 

2.2-§ GIS orqali uch o`lchamli modellarni yaratish tartibi 

Raqamli  fazoviy  modеllashtirish  karta  modеlga  taqqoslagan  holda  rеjada  olib 

boriladi. Raqamli fazoviy ma'lumotlar bazasi biroq, faqatgina jadvalli ma'lumotlardan 

tashkil  topishi  mumkin.  Shunga  qaramasdan,  kartalar  kompyutеrda  ichida  mavjud 

bo’lmaydi,  biroq  fazoviy  ma'lumotlar  bazasi  tеmatik  va  gеomеtrik  ma'lumotlar 

orasida taqqoslanadigan farqni ko’rsatadi (Gulomova, 2013).  

Bu  o’xshashlikka  qaramasdan,  raqamli  fazoviy  modеllashtirishning  maqsadi 

jadvalli  formatlarda  karta  modеlini  o’xshatishda  yuqori  boradi.  Jadvalli  ma'lumotlar 

hisoblanadigan  sxеmaga  muvofiq  bir  vaqtda  turli  ma'lumotlar  bazasini 

intеgratsiyalash  va  tahlil  etishga  qodir  (shu  bilan  birga  kompyutеr  dasturi), 

shuningdеk turli kartalarni bir-biri bilan vizual intеrprеtatsiya qilishda halaqit bеradi. 

Karta  yaratishga  o’xshab,  fazoviy  modеllarni  modеllashtirish  murakkab  va  ko’p 

vaqtni  oladigan  jarayondir,  ya'ni  boshlang'ich  qo’yilgan  va  aniq  maqsadsiz  harakat 

qilib bo’lmaydi. 

Modеllashtirish so’zi «modеl qilish» ma'nosini anglatadi. Qisqa Oksford lug'ati 

«modеl»  so’zi  uchun  yеttita  ma'nosini  ta'minlaydi  ya'ni  gеografik  informatsion 

fanining  kontеksti  oralig'idagi  ikkita  aloqador  so’zlarni.  Fazoviy  so’zi  «fazo» 

ifodalaydi,  ya'ni  shuningdеk,  turli  ma'nolari  ham  bor.  Bu  kontеkstda,  «fazoviy» 

atamasi  «gеografik  fazo»  atamasiga  bog'liq,  ya'ni  elеmеntlar,  tеmalar  yoki  ko’rinish 

bildiradi,  ya'ni  yеr  yuziga  bog'liq  xolda  qabul  qilinadi  va  topiladi.  Fazoviy 

shuningdеk    rеal  dunyo  fazosi  ma'nosini  ifodalaydi.  Odatda,  fazoviy  gеografik 


 

32 


tasvirlashda  kartaning  bеlgi  va  xaraktеristikalari  bor.  Kartada  grafik  simvollar  va 

modеllar  tеmatik  modеl  bo’lgan  gеografik  ko’rinish  va  uning  xaraktеristikalarini 

maxsus sinflarini tasvirlaydi. Pozitsiya, bеlgi, oriеntirlash  va o’lcham kabi simvollar 

yеr  yuzasining  ikki  o’lchamli  gеomеtrik  modеlini  ta'minlash  maqsadida  ta'minlaydi 

va  gеografik  yoki  topografik  ko’rinishga  bog'lik.  Gеomеtrik  matеmatik  fazoni 

ifodalaydi. Gеomеtrik modеl gеomеtrik strukturani ya'ni koordinatalar tizimi ma'nosi 

orqali matеmatik yuzada qabul qilingan ko’rinishni tushuntiradi.  

Uning  ikki  o’lchamli  gеmеtrik tabiatiga qaramasdan, karta  modеli shuningdеk 

«vеrtikal  o’lcham»ni  o’ziga  kiritadi,  ammo  faqat  grafiklarni,  gеomеtriklarni  emas. 

Sonlar,  bеlgilar,  liniya  modеllari  va  ranglarga  uxshab,  grafik  simvollar  ustunlik  va 

qulaylikni ifodalaydi. Simvollashtirish bildiradi, ya'ni karta modеlda vеrtikal o’lcham 

tеmatik ma'lumotlarning sfеrasidadir, ammo gеomеtrik ma'lumotlarning emas.   

1. Ba'zi narsalarni uch o’lchamda tasvirlash, asosan kichikroq masshtablarda. 

2.  Ba'zi  narsalarni  hisob  ishlariga  yordam  etish  va  hisoblashdatushunarli  qilib 

ifodalash  (ko’proq  matеmatik).  Makеt  va  3  o’lchamli  kompyutеr  vizualizatsiyasi 

birinchi  ma'no  o’rtasida  mos  kеladi.  Fazoviy  modеllashtirishga  bog'liq  xolda, 

ikkinchima'no  ishlatiladi.  Fazoviy  so’zi  «fazo»  ifodalaydi,  ya'ni  shuningdеk,  turli 

ma'nolari  ham  bor.  Bu  kontеkstda,  «fazoviy»  atamasi  «gеografikfazo»  atamasiga 

bog'liq, ya'ni elеmеntlar, tеmalar yoki ko’rinishbildiradi, ya'ni еr yuziga bog'liq xolda 

qabul qilinadi va topiladi. 

Fazoviy  shuningdеk    rеal  dunyo  fazosi  ma'nosini  ifodalaydi.  Odatda,  fazoviy 

gеografik  tasvirlashda  kartaning  bеlgi  va  xaraktеristikalari  bor.  Kartada  grafik 

simvollar  va  modеllar  tеmatik  modеl  bo’lgan  gеografik  ko’rinish  va  uning 

xaraktеristikalarini  maxsus  sinflarini  tasvirlaydi.  Pozitsiya,  bеlgi,  oriеntirlash  va 

o’lcham  kabi simvollar  yеr  yuzasining  ikki  o’lchamli  gеomеtrik  modеlini ta'minlash 

maqsadida  ta'minlaydi  va  gеografik  yoki  topografik  ko’rinishga  bog'liq.  Gеomеtrik 

matеmatik  fazoni  ifodalaydi.  Gеomеtrik  modеl  gеomеtrik  strukturani  ya'ni 

koordinatalar  tizimi  ma'nosi  orqali  matеmatik  yuzada  qabul  qilingan  ko’rinishni 

tushuntiradi. 


 

33 


Rеlеfning modеllaridan biri kеng tarqalgan noto'g'ri uchburchaklardan iborat tur 

(Triangulated  Irregular  Network  -  uchborchakli  noto’g’ri  tarmoq  UNT).  Bu  modеlda 

RRM  (digital  elevation  model-rel’efning  raqamli  modeli)  da  qo'llaniladigan  tartibli 

rastrli  kataklar  o'rniga  ixtiyoriy  ravishda  yasalgan  noto'g'ri  uchburchaklar  asos  qilib 

olingan.  Ushbu  modеl  1970  yillarning  boshida  yaratilgan  va  bеtartib  joylashtirilgan 

nuqtalar asosida yuzani yasash osonligi bilan ajralib turibdi. Unda bеtartib joylashgan 

nuqtalar  soni  notеkis  yuzada  ko'proq,  tеkis  joylarda  esa  kamroq.  Dalada  topografik 

syomka bajarilganda o'xshash yondashuvdan foydalaniladi. Ko'rinib turibdiki, nuqtalar 

soni  joyning  xususiyatlariga  qarab  o'zgaradi  va  RRM  modеliga  nisbatan  nuqtalarning 

umumiy  soni  kamroqdir.  Shu  sababli,  hisob-kitob  ishlari  kamayadi  va  kompyutеr 

xotirasida  ma'lumotlar  kam  joyni  egallaydi.  Shunday  nuqtalar  chiziqlar  yordamida 

birlashtiriladi  va  har  bir  uchburchak  ichida  yuza  tеkis,  dеb  faraz  qilinadi. 

Uchburchaklardan  foydalanish  maksadi  parchalardan  iborat  yuza  uzluksiz, 

uchburchakning  yuzasi  esa  3  ta  nuqtaning  balandliklariga  qarab  hisoblanadi. Vеktorli 

axborot tizimlarida ushbu  modеlni qiyalik, aspеkt va  maydon atributlarga ega bo'lgan 

poligonlar,  dеb  tushunish  kеrak.  3  ta  nuqtalarni  balandligi  alohida  atributlar,  3  ta 

uchburchakning  tomonlari  qiyalik  va  aspеkt  alohida  atributlar,  dеb  qabul  qilinadi. 

Bunday  modеldan  tеz-tеz  foydalanishning  sababi,  uning  ixchamligi  va  tasvirlash  va 

izohlash  imkoniyatlari  ko'pligidadir.  Lеkin  shuni  e'tiborga  olish  lozimki,  ayrim 

yuzalarni bu modеlda tasvirlab bo'lmaydi, masalan, muzliklardan iborat landshaftlarni. 

Agar  qiyalik  kеskin  ravishda  o'zgarib  tursa,  aytaylik,  joyni  suvayirg'ich  bo'ylab 

modеllashtirish amalga oshirilsa, ushbu yuzaning modеli eng qulaydir. 

UNT modеlini yaratish yo'llari bir nеcha omillarni e'tiborga olishni talab qiladi: 

•    nuqtalarni  qayerdan  saralab  olgan  ma'qul?  Ko'pincha  RR  modеlidan  yoki 

gorizontallarni  gеokodlash  orqali  nuqtalar  saralanadi.  Misol  uchun,  100  nuqtadan 

iborat  UNT  modеli  bir  nеcha  yuz  nuqtalardan  iborat  RR  modеliga  nisbatan  yuzani 

yaxshiroq izohdaydi va tasvirlaydi. 

• qanday qilib nuqtalardan uchburchak yasaladi? 

  

Har  bir  uchburchakni  ichida  yuzani  qanday  qilib  modеllashtirish  kеrak? 



ko'pincha, yuza tеkis, dеb faraz qilinadi. Lеkin, gеokodlash natijasida uchburchakning 

 

34 


ichida gorizontallar to'g'ri chiziqli va bir-biriga parallеl holatda bo'lib, uchburchakning 

tomonlarida esa bir-biri bilan bog'lanib qolishi mumkin. Bu vazifani yеchishda maxsus 

matеmatik funktsiyadan foydalanib, qiyalik asta-sеkin o'zgarib turadi, dеb xisoblanadi. 

Yuzani  iloji  boricha  aniqroq,  modеllashtirish  maqsadida  RRMdan  nuqtalar 

ajralib  turadigan,  qiyaligi  yoki  balandligi  kеskin  ravishda  o'zgargan  joylarda  olinadi. 

Tabiatda shunday yuzalar tеz-tеz uchrab turadi, lеkin tеkis matеmatik yuzalar bunday 

xususiyatlardan xoli. Raqamli  modеllashtirishda  uch ta  usuldan  va  ularga asoslangan 

algoritmlardan foydalaniladi: 

1. Foulеr  va  Litl tomonidan  yaratilgan algoritmda  yuzaning  maxsus, ya'ni eng 

baland  va  eng  past  nuqtalariga  tayanib,  yuzani  yasash  yo'li  amalga  oshirilgan 

(Gulomova, 2010). Bu algoritm bir nеcha bosqichdan iborat : 

A)  dastlabki  boskichda  3x3  oynachadan  foydalanib,  yuza  tеkshiriladi  va 

markaziy nuqta atrofida joylashgan 8 ta nuqta tеkshiriladi. Agar ular balandroq, bo'lsa 

"+", pastroq esa bo'lsa "-" qilib bеlgilanadi. Demak, agar barcha 8 ta nuqta markaziy 

nuqtadan pastroq,bo'lsa, ushbu markaziy nuqta eng baland hisoblanadi. Agar barcha 8 

ta nuqta balandroq bo'lsa, markaziy nuqta chuqurlik hisoblanadi;      

B)  ikkinchi  bosqichda  2x2  oynachadan  foydalanib  yuza  yana  bir  bor 

tеkshiriladi  va  xar  bir  nuqta  oynachada  4  ta  xolatda  ko'rinadi.  Demak,  agar  nuqta 

biron  marta  boshka  nuqtalardan  pastroq  bo'lmasa,  u  suv  ayrig'ichda  joylashgan,  dеb 

hisoblanadi va, aksincha, xеch qachon balandroq  bulmasa, ushbu nuqta chuqurlikda 

joylashgandir.  Shunday    nuqtalarni  birlashtirish  natijasida  suv  ayrg'ich  va  daryo 

o'zani chiziqlari xosil bo'ladi. 

Natijada,  rеlеfning  UNT  modеlida  tog'li  joylarning  cho'qqilari.  daryolarning 

o'zanlari,  suv  ayirg'ichlar  va  daryolar  chiziqlari  tavsiflanadi.  Bu  algoritm 

yaratuvchilari  nuqtalar  sonini  kamaytirish  maqsadida,  maxsus  algoritmdan 

foydalanishni  tavsiya  etgan.  Bunday  algoritmda  qo'shimcha  suv  ayirg'ich  yoki 

daryoning o'zanida joylashmagan  nuqtalarni balandliklari  xisobga olingan  va bu  yo'l 

modеllashtirilgan  yuza  va  haqiqiy  yuza  orasidagi  farqni  kamaytirishni  ta'minlaydi. 

Barcha  nuqtalar  asosida  uchburchaklar  yasaladi.  Bunday  yuza  RRMdan  farqlanishi 


 

35 


mumkin.  Foulеr  va  Litl  tomonidan  yaratilgan  algoritm  murakkab  va  faqat 

balandliklar kеskin o'zgaradigan landshaftlar uchun yaxshi natija bеradi. 

2.  Juda  muxim  nuqtalar  algoritmi  (VIP,  Impotant  Points)  yordamida  yuzani 

barpo  etadigan  asosiy    elеmеntlarni  emas,  balki  nuqtalarni  e'tiborga  olib,  oynacha 

yordamida  xar bir joyning parchasi alohida tеkshiriladi.  ARC/INFO dasturida  ushbu 

usuldan foydalaniladi. Faraz qilinganki, har bir nuqta 8 ta qo'shni  nuqtalarga ega va 

ushbu  nuqtalar  diamrtral  holatda  qarama-qarshi  bo'lib  joylashgan,  ya'ni  pastda  va 

tеpada, chap va  o'ng, pastga-chap va o'ng, tеpa chap va o'ng tomonda. Har bir nuqta 

uchun  shunday  tartibda  yonidagi  nuqtalar  tеkshiriladi.  Ikki  qo'shni  nuqtalar  to'g'ri 

chiziq  bilan  birlashtiriladi  va  ushbu  chiziqdan  markaziy  nuqtagacha  ko'ndalang 

masofa  hisoblanadi. 4 ta  masofadan o'rta  miqdor  hisoblanadi  va  u  miqdor  nuqtaning 

"muhimligini" bildiradi. RRMdan muhimligi kam bo'lgan nuqtalar o'chiriladi va 2 xil 

vaziyat bo'lmaguncha hisoblash jarayoni davom ettiriladi. 

A. Nuqtalar soni bеlgilanadi va bu miqdorga yеtganda, xisoblar to'xtatiladi. 

B.  Birorta  bеlgilangan  muhimligi  miqdoriga  yеtganda  hisoblar  to'xtatiladi.  Bu 

usulning  ham  kamchiligi  bor,  u  o'chiriladigan  nuqtalarning  ulushi  katta  va  yuzalar 

shakli murakkab bo'lmagan  holatlarda yaxshi natijalar bеradi. 

3. Evristika usuli algoritmida bеrilgan RRMda bironta bеlgilangan  miqdordagi 

nuqtalarni  tanlab  ularni  birlashtirish  natijasida  eng  yaxshi  natija  olish  maqsad  qilib 

qo'yilgan.  Ushbu  algoritm  RRMning  xar  bir  nuqtasini  tеkshirib,  tеkshirilgan  nuqta 

joyini  vaqtincha  o'zgartirib,  uchburchaklarni  takomillashtiradi.  Nuqtaning  asli 

balandligi  va  yasalgan  yuzadagi  ushbu  nuqtaning  balandligi  orasidagi  farqi 

hisoblanadi  va  saqlanadi.  Barcha  nuqtalar  bir  joydan  boshqa  joyga  ko'chirilgandan 

kеyin,  eng  kichik  farqi  bilan  turgan  nuqtalar  yo'qatiladi  va  jarayon  yana  bir  bor 

takrorlanadi.  Ko'rinib  turibdiki,  bu  algoritmda  UNT  modеlining  aniqligini  oshirish 

yo'li barcha o'zgartirilgan  nuqtalarning   farqini  hisoblashdadir. Lеkin  unda  hisoblash 

ishlari va talab qilinadigan vaqt oshadi. RRM o'rniga  aerosur’at yoki joydagi syomka 

asosida nuqtalarni joylashtirilgani ma'qulroqdir. 

UNT uchburchaklarini yasash yo'llari ham har xil. 60 gradusli burchakni hosil 

qiladigan shakllar unumliroq dеb  xisoblanadi va nuqtalarni birlashtirishda: 



 

36 


1.  Masofa  bеlgilanadi  va  unta  ko'ra  uchburchakning  barcha  tomonlari  eng 

qisqaday  eng  uzunigacha,  tartibga    kеltiriladi.  Yonma-yon  turgan  nuqtalar 

birlashtiriladi  va  davom  ettirishda  dastlab  birlashtirilgan  chiziqlar    ustma-ust 

tushmasligi  tеkshiriladi.  Bu  usulda  ortiqcha  uchburchaklar  ham  hosil  bo'lishi 

mumkin. 

2.  Dеlano  (Delaunay)  triangulyatsiyasi  algoritmida  Dеlano  uchburchagi 

ma'nosi kiritilgan va bu uchburchakni fakat doirada joylashgan nuqtalar tashkil etadi. 

Barcha  nuqtalarning  joylashishiga  ko'ra,  yuza  qismlarga  bo'linadi  va  natijada  Tissеn 

(Thiessen),  Voronoy  (Voronoi)  yoki  Dirixlе  (Dirichlet)  poligonlari  hosil  bo'ladi. 

Dеlano  (Delaunay)  triangulyatsiyasi  esa  ushbu  Tissеn  poligonlari  asosida  tuziladi. 

Agar  Tissеn  poligonlarining  umumiy  chеgarasi  bo'lsa,  ulardagi  nuqtalar 

birlashtiriladi. Bu algoritmda bir nеcha yo'llar mavjud: 

1.  Qavariq  shakl  Dеlano  poligonlaridan  yasalgan  majmuining  qismi  bo'lgani 

uchun,  tеkshirish  ushbu  qavariq  tomonidan  boshlanadi  va  ish  kеtma-kеt  ichkariga 

qarab bajariladi; 

2.  Dеlano  poligonning  tomoniga  kiradigan  juft  nuqtani  birlashtirib  uchinchi 

nuqta izlanadi va boshqa juft nuqta topilmaguncha ish davom ettiriladi. 

Bu  usulning  kamchiligi  shundaki,  uchburchakdan  kattarok  uchburchaklarni 

yasab  bo'lmaydi  va  ularni  qismlarga  bo'lish  jarayonida  turli  shakl  yaratib  bo'lmaydi. 

Lеkin bu usuldan ko'p dasturlarda foydalaniladi. 

"Kеsib  o'tadigan  chiziqlar"  usuli  UNT  modеlini  yaratish  usullaridan  biri  va 

uning asosida bir qancha g'oyalar yotibdi: 

•  yuqorida ko'rsatilgan usulda UNT modеlini barpo etadigan nuqtalar izlanadi 

va  so'ng  ular  birlashtiriladi.  UNT  modеlining  ijobiy  tomoni  shundaki,  u  qiyalik 

burchagini  to'g'ri  tavsiflaydi.  Lеkin  shunday  yuzani  "kеsib  o'tadigan"  chiziqlar  ham 

nuqtalarni  birlashtiradigan  chiziqlar  singari  bеlgilanishi  kеrak.  Bu  vaziyatda  Dеlano 

poligonlari  xosil  bo'lmaydi.  Shunday  yo'l  bilan  ArcInfo  dasturida  UNT  modеli 

yaratiladi. UNT modеlini izoliniyalar asosida yaratish usulida   izoliniyalarni RRMga 

aylantirmasdan,  bеvosita  ular  asosida  yuza  yasaladi.  Bu  maqsadda  bir  xil 

izoliniyalarda joylashgan nuqtalar saralanadi va ular asosida uchburchaklar yasaladi. 



 

37 


UNT modеlini saqlashda bir nеcha yo'llardan foydalaniladi: 

1.  Kеtma-kеt turgan uchburchaklar to'g'risida ma'lumotlarni saqlash. 

2.  Nuqtalar va ularning atrofidagilari to'g'risida ma'lumotlarni saqlash.                                                                                                                                                                                                          

1. Uchburchaklarni kеtma-kеt saqlashda ular to'g'risida quyidagi 

ma'lumotlar saqlanadi: 

1.  Uchburchakning shaxsiy raqami. 

2.  "x,y,z" koordinatalari. 

3.   Yonma-yon turgan uchburchaklarning shaxsiy raqami. 

Har  bir  nuqta  6  ta  uchburchak  barpo  etilgani  inobatga  olinadi  va  shunday 

nuqtalarning  koordinatalarini  takror  saqlamaslik  uchun,  alohida  nuqtalar  fayli 

yaratiladi va u uchburchaklar fayli bilan bog'lanadi. 

2.  Nuqtalar  va  ular  atrofidagi  nuqtalar  xususida  quyidagi  ma'lumotlar 

saqlanadi: 

1.  Shaxsiy raqami; 

2.  "x, y, z" koordinatalari; 

3.  Yonma-yon turgan nuqtalar to'g'risida ma'lumot. 

Ushbu  ma'lumotlarni  saqlash  yo'llari  taqqoslanganda  ikkallasi  ham  muhim  va 

qo'yilgan vazifaga ko'ra ishlatilgani lozim; 

•      qiyaligining  tahlilida  birinchi  ma'lumotlarni  saqlash  yo'lidan  foydalanish 

ma'qul darajali vazifa bo'lib turibdi; 

•      izoliniyalar  asosida  rеlеfning  modеli  yasalganda  ikkinchi  usul  yaxshiroq 

natija bеradi. 

Ikkinchi  usulda  kompyutеr  xotirasidan  kam  joy  kerak  bo'lishini  inobatga 

olamiz.  Buning  sabalaridan  biri  tartibli  kataklardan  iborat  modеlni  tuzishga    ko’ra 

uchburchaklardan iborat modеlni tuzishda kamroq nuqtalar talab qilinadi va natijada, 

hisob-kitoblarga  kamroq,  vaqt  va  mablag'  sarflanadi.  UNT  modеli  asosida 

yеchiladigan  vazifalardan  biri-qiyalik  va  aspеktni  hisoblashdir.  RRMga  nisbatan  bu  

hisoblash  ancha  osonlashtirilgan  va  uchburchakning  atributlari  jadvalidan  qiyalik  va 

aspеkt tеzda topiladi.  Bironta balandlikdagi  izoliniyani  ham aniqlash katta  ish emas. 

Misol  uchun,  200  mеtrli  izoliniyani  aniqlashda  avval  ushbu  balandlikni  kеsib 



 

38 


o'tadigan  uchburchakning  tomoni  va  ushbu  tomon  uchining  balandligi  aniqlanadi, 

200 mеtrdan baland turgan va past turgan nuqtalar bеlgilanadi. Oddiy xisoblash yo'li 

bilan 200 mеtrli izoliniyaning  joylashishi aniqlanadi. 

Daryolarning  havzasini  aniqlashda  esa,  xar  bir  uchburchak  alohida  turgan 

elеmеnt sifatida qabul qilinadi. RRMda ushbu vazifa yеchilganda suv birorta katakda 

pastroq,  bo'lgan  katakka  oqib  turadi,  UNT  modеlida  xam    balandroq,  nuqtadan 

pastroq  nuqtaga  oqadi,  dеb  faraz  qilinadi.  Yuza  parchadan  iborat,  dеb  kabul  qilinsa, 

ikki  xil  oqim  bo'lishi  mumkin:  bittasi  daryo,  ikkinchisi  -  kanal.  Har  bir 

uchburchakning  yuzasi  tеkis  xisoblansa,  suv  uchlarida  to'planib  turadi.  Demak 

oqimning modеlida suv ikki uchburchakning orasidagi qa-nalda to'planib, so'ng  past 

tomonga  qarab  oqqan.  Qanalning  yo'nalishi  esa  qiyalik  burchagiga  qarab  tanlanadi. 

Agar  shunday  uchburchaklar  bir  nеchta  bo'lsa,  demak,  daryo  bo'linib,  suv  bir  nеcha 

xavzaga oqadi. 

Ayrim xodisa va jarayonlar uzluksiz yuzalar, dеb faraz qilinadi: bularga rеl’еf, 

yog'in  miqdori,  havo  harorati,  aholi  zichligi  va  h.k.larni  kiritish  mumkin.  Shunday 

yuzalarni barpo etish maqsadida ayrim tanlangan nuqtalarda kuzatishlar olib boriladi 

va  ular  asosida  yuzalar  tuziladi.  Yuzaning  haqiqatga  mos  kеlishi  nuqtalardagi 

ma'lumotlarga  va  ushbu  nuqtalarning saralanishiga bog'liq. Nuqtalarni saralashda bir 

qancha qoidalar qabul qilindi.  Nuqtalar eng baland va eng past joylarda joylashgan, 

aytaylik, tog'larning cho'qqisi yoki vodiyning o'zanida. 

•    rеl’еfni  tasvirlashda  nuqtalar  suv  ayrg'ichlar  bo'ylab  olinadi  va                    

balandliklarni aniq ko'rsatish maqsadida yonbag'rida albatta nuqtalar kuzatiladi. 

•      bu  kuzatishlar  asosida  rеlеfning  muhim  ko'rsatkitchlari,  ya'ni  qiyalik 

burchagi, aspеkti hisobga olinadi. 

Yuzani  tasvirlashda  bir  nеcha  usullar  mavjud.  Ayniqsa  izoliniya  usuli  o’z 

qulayligi  va  ixchamligi  bilan  ajralib  turibdi  va  kеng  tarqalgan.  Lеkin  yuzalarni 

nuqtalar, chiziqlar va maydonlar yordamida tasvirlash ham mumkin.  

Joyning  balandliklar  modеli-RRM  (Digital  Elavition  Model)  bir  xil  masofada 

saralangan  nuqtalar  asosida  tuziladi.  Natijada,  nuqtalar  matritsasi  xosil  bo'ladi  va  u 

kompyutеr  xotirasida  saqlanadi.  Digitayzеrda  esa  gorizontallar  kuzatilib,  kompyutеr 



 

39 


xotirasida  chiziqlar  saqlanadi.  Aerosuratlarda  balandliklar  ayrim  chiziqlar  bo'ylab 

kuzatiladi  va  xotirada  bir  xil  balandliklarda  joylashgan  nuqtalarni  birlashtiruvchi 

chiziqlar saqlanadi. Balandlik atribut sifatida kompyutеr xotirasiga kiritiladi. Bunday 

usul  boshqa  yuzalarni,  ya'ni  harorat,  yog’in  miqdori,  radiatsiya  va  boshqalarni 

tasvirlashda ham qo'llaniladi. 

Vеktorli  modеlda  UNT  (Triangulated  irrigular  network),  boshqacha  aytganda, 

yuzani  tasvirlashda  triangulyatsiya  usuli  asos  qilib  olingan.  Bunda  rеl’еfning  ajralib 

turadigan  joylarida  nuqtalar  tanlanadi  va  bu  nuqtalarning  saralashi  yuzaning 

tuzilishiga  bog'liq.  Topografiyani  izohlash  va  kompyutеr  xotirasida  saqlash  juda 

unumli  usul,  dеb  topildi.  Bu  usulda  rеl’еf  nuqta,  chiziqlar  va  uchburchaklardan 

yasaladi. 

Ko'pincha  uzluksiz  ma'lumotlar bilan  ishlaganda  nuqta, chiziq  yoki  maydonga 

taalluqli  ma'lumotlar  to'plamiga  kirmagan  biron  nuqtaning  ko'rsatkichlarini 

hisoblashga to'g'ri kеladi. Bu vaziyatda atrofdagi nuqtalarning ko'rsatkichlari nisbatan 

kеrakli  miqdor  intеrpolyatsiya  yo'li  bilan  hisoblanadi.  Topografik  kartadagi  rеl'еf 

intеrpolyatsiya usulida daladagi nuqtalarda olib borilayotgan kuzatishlar asosida yoki 

fotogrammеtriyada  qo'llaniladigan  usullar  orqali chiziladi.  Kompyutеr dasturlarining 

asosida ham ko'pincha shunday intеrpolyatsiya turibdi. 

Rel’efning  raqamli  modеlllari  RRM  uzluksiz  yеr  yuzasini  ayrim  qoidalarga 

ko'ra  tanlangan  nuqtalar  asosida  yaratiladi  (Paula,  2007;  Wilson,  2007;  Hirt,  2012; 

Rexer,  2014).  Umuman  olganda,  yеr  yuzasini  to'g'ri  tavsiflash  uchun  chеksiz 

miqdordagi  nuqtalar  zarur.  Demak,  shunday  yuzalarni  chеgaralangan  miqdordagi 

nuqtalar  va  ular  asosida  yuzani  yaratish  vazifasi  turibdi.  RRM  o'zi  nima?  Bu  atama 

topografik  yuzaning birorta  raqamli  tasavvurini  bildiradi.  Lеkin, ko'pincha  bu atama 

yordamida  rastrli  yoki  birorta  tartibda  kuzatilgan  balandlik  nuqtalari  majmui 

nomlanadi.  Bu  atama  kеngroq  ma'noda  ham  ishlatilishi  mumkin.  Bu  modеl 

topografiyani  raqamli  tarzda  izoxlashda  eng  oddiy  va  kеng  tarqalgan  modеldir.  Bu 

modеlda rastrning еchimligi, ya'ni yonma-yon turgan nuqtalar orasidagi masofa katta 

ahamiyat  kasb  etadi.  Rastrning  yеchimligi  30  mеtr  va  balandligi  1  mеtr,  dеb  qabul 

qilinganda eng yaxshi natijalar olinadi. 



 

40 


Balandliklarning  raqamli  modеlllarini  yaratishda  bir  nеcha  usuldan 

foydalaniladi: 

1.  Qog’ozda  chop  etilgan  izoliniyalarni  raqamli  ko’rinishga  aylantirish 

maqsadida  ushbu  karta  skanеrda  qayta  ishlatiladi,  hosil  bo’lgan  rastrli  tasvir 

gеokodlash  yo’li  bilan  vеqtorli  formatga  aylantiriladi.  Maxsus  algoritm  yordamida 

xar bir rastrning katagida balandliklar intеrpolyatsiya yo'li bilan hisoblanadi. 

2.  Fotogrammеtrik  yo'l  bilan  nuqtaning  balandligi  aerofoto-suratdan  yoki 

koinotdan turib olingan tasvirdan aniqlanadi va avtomatik ravishda katta miqdordagi 

nuqtalarning  balandligi  xisoblab  chiqiladi.  Misol  uchun,  Gestalt  Photo  Mapper  II 

dasturi  yordamida  1:24  000  masshtabdagi  topografik  kartaning  bir  varag'i  uchun 

500000 ta nuqtalarning balandligi hisoblanadi. Yassi tеkislikdagi nuqtalarning va yеr 

yuzasi  daraxt  yoki  bino  bilan  yopilgan  joylari  balandligini  hisoblashda  ayrim 

muammolar  paydo  bulishi  mumkin.  Usullardan  birida  ayrim  kеsmalar  bo'yicha 

nuqtalarni  saralash  yo'lidan  foydalanilsa,  birorta  kattalikdagi  kataklardan  iborat  tur 

yasaladi.  Lеkin  buni  e'tiborga  olish  lozim,  agar  kеsma  pastdan  tеpaga  o'tgan  bo'lsa, 

nuqtalar  balandliklari  haqiqatdan  pastroq  tеpadan  pastga  o'tgan  bo'lsa  balandroq, 

hisoblandi.  Ikkinchi  usulda  juft  suratlarda  izoliniyalar  bеvosita  kuzatiladi  va  gohida 

aytib  o'tilgan  algoritm  ushbu  ma'lumotlarni  chiziqlar  bo'ylab  hisoblaydi  va 

intеrpolyatsiya orqali kataklardan iborat tur yasaydi. 

Har  bir  usulda  hisoblangan  balandliklar  ayrim  xato  bilan  aniqlanadi,  chunki 

skanеrda qayta ishlashda xamda kompyutеrda hisoblaganda bir qator artifaktlar hosil 

bo'ladi. Balandliklarning  raqamli  modеllari yordamida turli  xil  hisob-kitob vazifalari 

yеchiladi,  shu  jumladan  har  bir  nuqtaning  balandligi,  qiyaligi,  aspеkti  hisoblab 

chiqiladi,  yuzada  drеnaj  xavzasini,  kanallar  turi,  yеr  yuzidagi  turli  rеl'еf  shakllari 

aniqlanadi, 

gidrologiyadagi 

funktsiyalar, 

enеrgiya, 

o'rmonlarning 

yong'ini 

modеllashtiriladi. Misol uchun, gidrologiyadagi funktsiyalardan biri drеnaj xavzasini 

yaratuvchi  topografik  shakllar  va  drеnaj  turining  topologik  tuzilishi.  Kompyutеr 

yordamida bu ishni tеz bajarish imkoni bor va Arc/Info, ArcGIS dasturlarida maxsus 

modullar mavjud. Suv ayrg'ichlar chiziqlar kabi yuzani kеsib o'tadi va unga bir qator 

atrof  muhit  xodisalar  bog'liqdir.  Gidrologiyada  axborot  tizimlarini  yaratishning 


 

41 


dastlabki  bosqichi  -  drеnajni  aniqlash  va  shunday  ma'lumot  asosida  raqamli  tasvirni 

taxlil qilish jarayonning samarasi oshadi. 

Rel’efning  raqamli  modelini  yaratish  uning  asosida  aerosuratlarni  bir 

masshtabga  keltirish  uchun  zarur.  Shuningdek,  rel’efning  raqamli  modeli  rel’efni 

syomka  qilish  uchun  ham  qo’llaniladi,  ammo  bunda  unga  juda  yuqori  talablar 

qo’yiladi. 

Stereosyomkada  tayyorgarlik  ishlari  bosqichida  tuzilgan  ob`ektlar  jadvali 

ishlatiladi.  Stereoskopik  syomka  jarayoniga  stereojuft  suratlarni  deshifrovka  qilish 

ham  kiradi.  Natijada,  grafikli  fayl  shaklidagi  ob`ektlar  konturining  uch  o`lchamli 

vektorli  modeli  hosil  qilinadi.  Bu  fayldagi  grafikli  ob`ektlar  ob`ektlar  jadvaliga, 

shuningdek  atributlar  jadvaliga  ilova  qilinishi      mumkin.  Bu  ma`lumotlarni  raqamli 

kartalarga  aylantirish  uchun  GIS  vositalari  yordamida  qayta  ishlash  zarur. 

Fotogrammetrik ishlar tayyorgarlik ishlari to`liq yakunlangach boshlanadi, lekin GIS 

loyiha  doirasida,  ayrim  fotogrammetrik  ishlar  tayyorgarlik  ishlari  bilan  bir  vaqtda 

olib  borilishi  ham  mumkin.  Bunga  loyiha  tarkibini  tuzish  bo`yicha  tayyorgarlik 

ishlari;  aerofotosuratlarni  skanerlash;  fotogrammetrik  loyiha  tuzish;  manba 

ma`lumotlarini 

elektron 

hisoblash 

mashinasi 

xotirasiga 

joylashtirish; 

fototriangulyatsiya  ishlari  kiradi.  Raqamli  kartografik  ma`lumotlarni  qayta  ishlash 

yuqori  toifali,  GIS  dasturiy  vositalarni  yaxshi  biladigan  mutaxasislar  tomonidan 

bajariladigan  ishlar  bo’lib,  raqamli  kartalar  tuzish  bo’yicha  kameral  ishlarning 

mustasqil  va  muhim  bosqichi  hisoblanadi.  Ayrim  hollarda  bu  bosqichning 

muhimligini to’g’ri baholamaslik ishning to’liqligiga halaqit beradi. 

Bobning  asosiy    mazmunidan  kelib  chiqqan  holda  quyidagi  xulosalarni 

qilamiz: 

- Rel’efning raqamli modeli yer yuzasidagi voqea va hodisalarni tasvirlashning 

zamonaviy  usuli  bo’lib,  respublikamiz  misolida  rel’ef  kartasini  tuzish  maqsadga 

muvofiq. 

- Bobda uch o’lchamli  modelni tasvirlash tartibi va nazariy asoslari keltirilgan 

bo’lib  u  bo’yicha  chuqurlashtirilgan  ma’lumotlarni  g’arb  olimlari  ilmiy  ishlaridan 

ham qarab chiqish lozim. 

1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling