O`zbеkistоn rеspublikasi оliy va o`rta maхsus ta’lim vazirligi urganch davlat univеrsitеti


Download 305.67 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/4
Sana30.03.2017
Hajmi305.67 Kb.
  1   2   3   4

 

O`ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKASI ОLIY VA O`RTA MAХSUS 



TA’LIM VAZIRLIGI 

 

 

 

URGANCH DAVLAT UNIVЕRSITЕTI 

 

Fizika-matematika fakulteti 401, fizika-guruhi talabasi 

Matyakubov Nosir Shihnazarovichning 

5440100-fizika ta’lim yo`nalishi bo`yicha 

bakalavr darajasini оlish uchun 

 

 



 

 

 



 

Mavzu: Quyosh elementlari yordamida ko`chalarni yoritishning alohida 

qurilmasini yaratish 

 

 

Ilmiy rahbar: 

 

 

 

f.- m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

Urganch 2013 yil 

 

1-il



оva. Bitiruv malakaviy ishining titul varag’i 

 

O`ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKASI 

 

О

LIY VA O`RTA MAХSUS TA’LIM VAZIRLIGI 

 

URGANCH  DAVLAT  UNIVЕRSITЕTI 

 

Fizika-matematika fakulteti 

 

Fizika kafedrasi 



 

 

 

Quyosh elementlari yordamida ko`chalarni yoritishning alohida qurilmasini 



yaratish 

 

 

 

Bajaruvchi:  ______________  Matyakubov Nosir 



 

Rahbar: 


______________  f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

 



 

Urganch shahri – 2013 yil 



 

 

2-ilova 



URGANCH  DAVLAT  UNIVЕRSITЕTI 

 

Fizika-matematika fakulteti 

 

Fizika kafedrasi 



 

 

BITIRUV MALAKAVIY ISHNI BAJARISH BO`YICHA 



TОPSHIRIQLAR RЕJASI: 

 

1.  Talaba  Matyakubov  Nosirga  Univеrsitеt  rеktоrining  04.01.2013  yildagi  2-T-



sоnli  buyrug`i    bilan  bitiruv  malakaviy  ish  bajarish  uchun  “Quyosh  elementlari 

yordamida  ko`chalarni  yoritishning  alohida  qurilmasini  yaratish”  mavzusi 

tasdiqlangan. 

 

2.  Kafеdra  majlisining  qarоriga  binоan  f.-m.f.n.  Qurbanov  M.Q  bitiruv 



malakaviy ishini bajarishga rahbar qilib tayinlangan

 

3. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilmasi: kirish qismi, ikki bob, birinchi 



bob ikki rejadan, ikkinchi bob uch rejadan iborat. 

 

4. Bitiruv malakaviy ish uchun ma’lumоtlar: 



 ilmiy  jurnallar,  kitoblar  va 

internet ma`lumotlaridan оlinadi. 

 

5. Bitiruv malakaviy ishga ____________________________________________ 



_______________________________________ilоva qilinadi. 

 

Bitiruv malakaviy ishni bajarish jadvali 

№ 

Lоyiхa bоsqichlarining nоmi 



Nazоrat vaqti 

Mavzuni kafеdrada tasdiqlash 



10.11.2012 

Malakaviy bitiruv ishi tоpshirig’i mavzuni va hajmini aniqlash. 



12.12.2012 

Atom  elektr  stansiyasi,  issiqlik  va  gidroelektr  stansiylari, 



yarimo`tkazgichlardan tayyorlangan asboblarning afzalliklari, 

quyosh 


elementlarining 

ishlash 


printsipi 

to’g’risida 

ma’lumotlar yug’ish.  

18.02.13 gacha 

Mavzu  bo’yicha  malakaviy  bitiruv  ishi  mazmuni,  hajmi  va  tartibini 



aniqlashtirish 

04.03.2013 

Malakaviy bitiruv ishi lоyihasining dastlabki eskizlarini tasdiqlash 



18.03.2013 

Quyosh elementlarining ishlash printsipi o’rganish



 

25.03.2013 

Alohida yoritish qurilmasining sxemasini yig’ish



 

15.04.2013 

Malakaviy bitiruv ishi lоyihasini bajarishning bоrishi nazоrati va uning 



nazariy qismining kafеdradagi muhоkamasi 

29.04.2013 

Kafеdra  mudiri  va  rahbar  tоmоnidan  tugallangan  lоyihani  ko’rikdan 



o’tkazish 

30.05.2013 

10 

Tugallangan ishni malakaviy bitiruv ishi lоyihasi rahbar хulоsasi va uni 



himоyaga tavsiya bilan birgalikda kafеdraga taqdim qilish 

10.06.2013 

 

Bitiruv malakaviy ish rahbari:   _____________   f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 



Bajaruvchi talaba:  

 

____________ 



Matyakubov Nosir 

2012 yil 10 noyabr 

Tоpshiriqlar rеjasi va jadvali kafеdra majlisida 2012 yil tasdiqlandi 

(6-sоnli bayonnоma) 

 

Kafеdra mudiri: 



______________   

dots. Aminov U.A.  

(imzо)


 

                                                                                          7-il



оva 

 

Urganch davlat univеrsitеti 



Fizika-matematika fakultеti 

Fizika kafеdrasi 

 

Bitiruv malakaviy ish  2013-01-12-sоnli tartib raqam bilan qayd qilindi. 



Bitiruv malakaviy ishni bajaruvchining ismi-sharifi: 

Matyakubov Nosir 

Bitiruv  malakaviy  ishning  mavzusi:  Quyosh  elementlari  yordamida 

ko`chalarni yoritishning alohida qurilmasini yaratish 

Ilmiy rahbar (maslahatchi) ning ismi-sharifi:  

Qurbanov M.Q. 

 

Bitiruv  malakaviy  ishi  kafеdraning  2013  yil  18  iyunda  o`tkazilgan  majlisi 



qarоriga muvоfiq DAK majlisida himоyaga tavsiya qildi. 

 

Bitiruv malakaviy ishga taqrizchi qilib f.-m.f.n., k.i.x. Djabbarganov R. tayinlandi. 



 

Kafеdra mudiri:   ______________  dots. Aminov U.A. 

 

Kafеdra majlisining qaroriga binoan bitiruv malakaviy ishni DAK majlisida 



himоya qilish bo`yicha tavsiyasiga roziman. 

 

 Fakultеt dеkani:  ______________  dots. Abdullayev B.I. 



 

Urganch davlat univеrsitеti 



Fizika-matematika fakultеti 

Fizika kafеdrasi 

 

5440100-Fizika bakalavr ta’lim  yo`nalishi 

 

      Tasdiqlayman 

fakultеt dеkani 

dоts. Abdullayev B.I. 

“___”__________2013 y. 

 

BITIRUV MALAKAVIY ISH BO`YICHA TОPSHIRIQ 

 

Talaba Matyakubov Nosir 



 

1.  Ishning  mavzusi:  Quyosh  elementlari  yordamida  ko`chalarni  yoritishning 

alohida  qurilmasini  yaratish  04.01.2013  yil  univеrsitеt  rеktоrining  2-T-sоnli 

buyrug’i bilan tasdiqlangan. 

2. Ishni tоpshirish muddati: “_24_”_iyun__2013 y. 

3. Mavzu bo`yicha dastlabki ma’lumоtlar bеruvchi adabiyotlar ro`yхati 

1.  Мамадолимов  А.  Т.,  Турсунов  М.Н.  “Ярим  ўтказгичли  қуёш  элементлари 

физикаси ва технологияси.” Тошкент – 2002. 82 bet. 

2. Азизов M.A “Яримўтказгичлар физикаси”. Тошкент 1974 yil 

3. Колтун М.М., Солнечные элементы, М., Наука, 1987 г. 

4.  Раушенбах  Г.,  Справочник  по  проектированию  солнечных  батарей,  М., 

Энергоатомиздат, 1983 г. 

5.  Современные  проблемы  полупроводниковой  фотоэнергетики,  под 

редакцией Т.Коутса, Дж.Микина, М., Мир, 1988 г. 

6. "https://uz.wikipedia.org/wiki/Energiya" 


 

4.  Ishning  maqsadi:  Quyosh  elementlari  yordamida  ko`chalarni  yoritishning 



alohida qurilmasini yaratishdan iborat. 

5. Chizma matеriallar ro`yхati:_______________________________________ 

6. Maslahatchilar:__________________________________________________ 

 

Imzо, sana 



Bo`limlar 

Maslahatchi F.I.SH. 

Tоpshiriq 

bеrdi 

Tоpshiriq 

qabul qildi 

1.1. 


f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

 

1.2. 


f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

 

2.1. 


f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

 

2.2. 


f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

 

2.3. 


f.-m.f.n. Qurbanov M.Q. 

 

 

 

Ishga taqriz yozuvchining F.I.SH., ilmiy darajasi, unvоni:  



     f.-m.f.n., k.i.x. Djabbarganov R. 

7. Ilmiy rahbar: f.-m.f.n. Qurbanov M.Q.__________ 

BMI bajaruvchi talaba:   

Matyakubov Nosir _____________ 

                                                         

(F.I.SH.) 

  (imzо) 

Kafеdra mudiri: 

 

 

Aminov U.A.    



 

____________ 

                                                                              (F.I.SH.)                                                (imzо)               

 


 

Mavzu: Quyosh elementlari yordamida ko`chalarni  yoritishning  alohida 



qurilmasini yaratish 

 

Mundarija 

 

Kirish………………………………………………………………………………9 

I-bоb 

Elektr energiya manbalari……………………………………………………...11 

 

1.1-§ Atom elektr stansiyasi………………………………………….12 



 

1.2-§ Issiqlik va gidroelektr stansiylari……………………………....18 



II-bоb. 

Asosiy qism. 

 

2.1-§ Yarimo`tkazgichlardan tayyorlangan  



asboblarning afzalliklari………………………………………….23 

 

2.2-§ Quyosh elementlarining ishlash printsipi…………………..…31 



 

2.3-§ Alohida yoritish qurilmasining sxemasi……………………….46 



Х

ulоsa…………………………………………………………………………….50 

Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………………….52 

 

 



 

 

 



 

Kirish 

 

Elektr energiyasiga bo‘lgan talab kundan-kunga oshib borayotgan bir davrda 



uni  ishlab  chiqarish  bilan  bog‘liq  muammolar  yuzaga  kelmoqda.  Jumladan, 

mamlakatimiz  elektroenergetikasining  86  foiz  ulushi,  ya'ni  jami  quvvati  10,6 

millon kVt  bo‘lgan  issiqlik  elektr stansiyalari  ishlashi  uchun katta hajmda  gaz  va 

ko‘mir birlamchi yonilg‘i sifatida sarflanadi. Soha mutaxassislarining taxminicha, 

tabiiy gaz va ko‘mir hozirgi ko‘lamda ishlatiladigan bo‘lsa, zaxiralari 20-30 yilga 

yetishi mumkin ekan. Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekistonda quyosh 

energetikasining  potensiali  50,973  milliard  tonnali  neft  ekvivalentiga  teng.  Bu 

quyosh  energetikasini  yo‘lga  qo‘yish  va  undan  keng  ko‘lamda  foydalanish 

zaruratini tug‘dirmoqda. 

Yorug‘lik  nurlanishi  orqali  elektr  energiyasini  olish  va  to‘plashga 

asoslangan,  ekologik  toza  tizim  sifatida  qaralayotgan  quyosh  energetikasi  asosida 

fotoelektrik  o‘zgartirgichlardan  tuzilgan  modullar  yotadi.  An'anaviy  fotoelektrik 

o‘zgartirgichlar  bor  va  ular  fosfor  kimyoviy  birikmalariga  ega  bo‘lgan  kremniy 

asosida  tayyorlanadi.  Ishlab  chiqarish  texnologiyasi  ko‘p  bosqichli  va  murakkab 

bo‘lishiga  qaramasdan,  kremniyli  panellarning  foydalanish  koeffitsiyenti  24 

foizdan oshmaydi. Bir vatt energiya beruvchi batareyalar bahosi 1-3 AQSh dollari 

atrofida.  Bozor  narxining  qimmatligi  nisbatan  arzon,  oson  tayyorlanuvchi  va 

unumdor quyosh panellarini yaratishga undamoqda. 

Nanogeterotuzilmali,  boshqacha  qilib  aytganda,  kaskadli  fotoelektrik 

o‘zgartirgichlar  hamda  quyosh  nurlanishi  konsentratorlarini  qo‘llash  yuqori 

samardorlikka  ega,  foydali  ish  koeffitsiyenti  45-50  foizgacha  bo‘lgan  quyosh 

elektrostansiyalarini  yaratish  imkonini  beradi.  Konsentratorli  fotoelektrik  modul 

Frenel  linzalaridan  iborat  matritsali  old  panel  hamda  linzalar  fokusiga  moslangan 

fotoelektrik  o‘zgartirgichli  orqa  platadan  tashkil  topgan.  An'anaviy  panellarda 

qobiq  sifatida  shaffof  shisha  ishlatiladi.  Uning  o‘rniga  Frenel  linzalarini  qo‘llash 

orqali  nurlanishni  konsentratsiyalash  darajasini  1000  marotabagacha  ko‘paytirish 



10 

 

mumkin.  Bu,  o‘z  navbatida,  sarflanadigan  yarimo‘tkazgich  material  hajmini, 



stansiya  o‘lchami  va  narxining  bir  necha  bor  qisqarishiga  olib  keladi.  Oddiy 

fotoelektrik  o‘zgartirgichlar  quyosh  nurlanishining  ma'lum  bir  qismidan 

foydalanadi.  Taklif  etilayotgan  nanogeterotuzilmali  tizimda  quyosh  nurlari  bir 

necha  "bo‘laklarga"  bo‘linib,  har  bir  oraliq  spektor  uchun  yarimo‘tkazgich 

tuzilmasining  alohida  qismi,  kaskadida  fotonlar  energiyasi  elektr  energiyaga 

aylantiriladi.  Nurlanishning  ultrabinafsha  diapazonigacha  bo‘lgan  keng  spektrdan 

foydalanish natijasida unumdorlik oshadi. 

Quyoshli  kunda  elektr  energiyasini  hosil  qilishni  bir  necha  karra  oshirish 

imkoni  mavjud.  Buning  uchun  elektr  stansiyasini  kuzatuvchi  moslama  bilan 

jihozlash  kerak.  Moslama  quyosh  o‘rnini  kuzatib  boradi  va  panellarni  unga 

yo‘naltiradi.  Boshqacha  qilib  aytganda,  quyosh  nurlarining  modullarga  to‘g‘ri 

burchak  ostida  tushishini  ta'minlaydi.  Zamonaviy  quyosh  elektrostansiyalari  katta 

aniqlikka  va  ikki  kordinatali  kuzatuv  tizimiga  ega  bo‘lgan  qurilmalar  bilan 

ta`minlangan. 

Yuqori 

samaradorlikka 



ega 

bo‘lgan 


nanogeterotuzilmali, 

nurlarni 

konsentratsiyalashga  asoslangan  zamonaviy  quyosh  panellari  yildan-yilga  narxi 

oshib  borayotgan  va  chiqindilarni  tashlash  orqali  tabiatga  zarar  yetkazayotgan, 

yonilg‘i  tanqisligi  muammosi  paydo  bo‘ladigan  an'anaviy  elektrostansiyalar 

vazifasini  bajara  oladi.  Ushbu  muqobil  energetikada  qo‘llaniladigan  bir  gramm 

yarimo‘tkazgichlar 25 yil mobaynida hosil qiladigan elektr energiya miqdori besh 

tonna  neftni  sarflash  orqali  erishiladigan  qiymatga  tengligi,  yurtimizda  ushbu 

sohaga  e'tibor  qaratish  naqadar  muhimligini  ko‘rsatadi.  Zero,  fotoenergetizmga 

o‘tish orqali 5 milliard yilga yetgulik zaxirani naqd qilgan bo‘lamiz.  

Quyosh  energetikasi  bir  qator  ekologik  muammolarni  hal  qilishi,  elektr 

energiyasiga  bo‘lgan  talabni  qo‘shimcha  yoqilg‘ilarsiz  qondirishi,  mobillik  va 

avtonomlik  imkoniyatlari  yaratishini  hisobga  olish  zarurdir.  Kim  ham  quyoshdan 

kuch  olib  ko‘chalarda  kezayotgan  avtoulovlar,  bepoyon  dengizlarda  suzayotgan 

kemalar, fazoda parvoz qilayotgan samolyotlarni ko‘rishni xohlamaydi deysiz!? 


11 

 

 



I-bоb 

Elektr energiya manbalari. 

 

Elektr  energiyasi  elektr  stansiyalarida  energiya  resurslari  tarkibida 



jamlangan  energiyani  o‘zgartirish  orqali  hosil  qilinadi.  Bunday  stansiyalar  va 

qurilmalar  ularda  elektr  energiyaga  o‘zgartiriluvchi  birlamchi  energiyaning  turiga 

muvofiq  nomlanadi.  Masalan,  atom  elektr  stansiyasida  yoqilg`i  sifatida  uran 

ishlatiladi,  gidroelektr  stansiyalarida  to‘g‘on  yordamida  hosil  qilingan  yuqori 

bosim  ostidagi  suvning  mexanik,  issiqlik  elektr  stansiyasida  —  atom  yadrosining 

parchalanishida  hosil  bo‘luvchi  issiqlik,  shamol  qurilmasida  —  shamolning 

mexanik,  quyosh  stansiyasi  yoki  qurilmasida  —  quyosh  radiatsiyasining  issiqlik 

energiyalari elektr energiyasiga aylantiriluvchi birlamchi energiyadir. 

Elektr  energetika  sanoati  elektr  energiyani  ishlab  chiqarish  manbalariga 

ko’ra  uch  tarmoqqa  bo’linadi.  Bular  atom,  gidro  va  issiqlik  elektr  energetika 

tarmoqlaridir.  Ularning  jahon  elektr  energiyasi  ishlab  chiqarishdagi  hissasi  o’z 

o’rnida 16, 15, 69 foizlarga teng. 

Yilning 300 kuni quyoshli bo‘lgan mamlakatimiz – quyosh nuridan energiya 

olish  texnologiyalarini  qo‘llash  uchun  juda  qulay.  O‘zbekistonning  yalpi  quyosh 

energiyasining  yillik  salohiyati  50  milliard  973  million  tonna  neft  ekvivalentiga 

tengdir. 

Quyosh  energiyasi  ekologik  sofligi  va  qulayligi  nuqtai  nazaridan 

istiqbollidir.  Quyosh  qurilmalari,  ayniqsa,  markazlashgan  elektr  va  issiqlik 

tizimlaridan  uzoqda  joylashgan  hududlarni  elektr  energiyasi  va  issiqlik  bilan 

ta’minlashda qulaydir. 

 

 


12 

 

1.1-§ Atom elektr stansiyasi 



 

Atom  elektr  stansiyasi  (AES):—  Texnologik  sxemasi  jihatidan  issiqlik 

stansiyalari 

turiga kiruvchi  elektr  stansiya.  Oddiy  issiqlik  elektr  stansiyalari  (IES) 

da  ko`mir,  neft,  qoramoy  (mazut)  va  gaz  yoqilsa,  AES  da  yoqilg`i  sifatida  uran 

ishlatiladi.  AES  ning  asosiy  qismi  atom  qozoni,  ya`ni  atom  reaktori.  AES  da, 

ko`pincha, atom reaktorlarining 4 tipi qo`llaniladi:  

1)  Suv-suvli  (bunda  susaytirgich  modda  o`rnida  ham,  issiqlik  eltuvchi  modda 

o`rnida ham oddiy

 suv


 ishlatiladi);  

2) Grafit-suvli (suv— issiqlik eltuvchi, grafit esa susaytiruvchi bo`ladi);  

3) Og`ir suvli (oddiy suv issiqlik eltuvchi, og`ir suv esa susaytiruvchi);  

4) Grafit-gazli (gaz— issiqlik eltuvchi, grafit— susaytiruvchi).  

Zamonaviy  atom  energetikasida  asosan  uran  (235)  dan  foydalaniladi.  Uning 

tabiiy zaxirasi unchalik katta emas, organik yoqilg`ining esa atigi 10% ini tashkil 

qiladi.  Bu  miqdor  atom  energetikasini  yoqilg`i  bilan  uzoq  vaqtgacha  ta`minlay 

olmaydi.  Yadro  yoqilg`isi  sifatida  qo`llaniladigan  plutoniy-239  va  uran-233  olish 

uchun  xom  ashyo  hisoblanadigan  uran-238  bilan  toriy-232  ning  zaxirasi 

yer 


bag`rida  yetarli  miqdorda.  Bu  yadro  yoqilg`ilari  yerdagi  energetik  resursni 

taxminan.  1000  baravar  oshiradi.  Hozirgi  yoqilg`i  ishlab  chiqaradigan 

ko`paytiruvchi  atom  reaktorlarida  yoqilg`i  miqdorini  ishlash  jarayonida  orttirish 

mumkin.  Masalan,  ikki  marta  ko`paytirish  uchun  taxminan.  10  yilgacha  vaqt 

kerakligi  ma`lum.  Demak,  odamzod  atom  yoqilg`isiz  qolmaydi.  Atom  energiyasi 

xalqaro  agentligining  xabar  berishicha,  1985  yil  oxirida  dunyoning  26 

mamlakatida  AES  da  umumiy  quvvati  248577  MVt  bo`lgan  374  reaktor  ishlab 

turgan. Shulardan umumiy quvvati 77851 MVt bo`lgan 93 reaktorli AQSH birinchi 

o`rinda, qolganlari esa

 Fransiya

 

(37533 MVt), sobiq SSSR (26803 MVt), Yaponiya 



(23665  MVt),  sobiq  GDR  (16429  MVt)  va 

Angliya 


(10120  MVt).  Dunyoning 

ko`plab  boshqa  mamlakatlarida  ham  AES  lar  ishlab  turibdi.  Hozirgi  vaqtda  xalq 

xo`jaligining  elektr  energiyasidan  foydalanmaydigan  biror  sohasini  topish  qiyin. 


13 

 

Shuning  uchun  elektr  energiyasi  ishlab  chiqarish  yildan  yilga  ortib  bormoqda. 



Masalan, 

1980-yilda

  dunyoda  ishlatilgan 

elektr 


energiyasining  5.6  %, 

1985-yilda

 

— 10.8% va 



1988-yilda

-27% AES larda ishlab chiqilgan. Taqqoslash uchun 

1987-

yil  AQSH 



ishlatgan  energiyasining 

19%,


  Buyuk  Britaniyada  19%, 

Yaponiyada 

30%,

  GFR  da  34%, 



Fransiyada 

76%  AES  larda  ishlab  chiqilgan.  Lekin 

1986-yil 

aprelda  Chernobil  (sobiq  SSSR)  AES  da  bo`lib  o`tgan  katta  avariya  butun  dunyo 

AES lar qurilishi rejalarini buzib yubordi. 

AQSH da


 qurilish ishlari sekinlashtirildi, 

Skandinaviya  mamlakatlarida  esa  butunlay  to`xtatildi.  Ammo  yer  yuzidagi 

energiya  manbalari  hisoblanmish  neft,  gaz,  ko`mir  zaxiralari  cheklanganligidan 

AES larni takomillashtirishdan boshqa iloj yo`q. Atom energiyasi manbai uran va 

toriyning yer yuzidagi zaxiralari dunyo xalqlarining energiyaga bo`lgan talabini bir 

necha  ming  yillar  davomida  qondirib  turish  uchun  yetarlidir.  Kelajakda  AES  lar 

yetarli  darajada  rivojlanadi  va  dunyo  mamlakatlarining  umumiy  energetika 

balansida yetakchi o`rinni egallaydi. 

AES  sanoati  ishlab  chiqarilayotgan  elektr  energiyasi  salmog’iga  ko’ra 

uchinchi  tarmoqdir.  Hozirgi  vaqtda  jahonning  33  mamlakati  (asosan,  rivojlangan 

davlatlar)da turli  quvvatdagi  AES  lar ishlab turibdi.  Fransiya,  Yaponiya,  Belgiya, 

Koreya  Respublikasida  uning  hissasi  yuqori.  Ularda  ishlab  chiqarilayotgan  elektr 

energiyaning 54 - 72 foizi AES larga to’g’ri keladi. 

Atom energiyasi - Atomlarning markazida joylashgan atom yadrosida sodir 

bo`ladigan  jarayonlar  natijasida  ajralib  chiqadigan  energiya.  Erkin  protonning 

massasi t = 1,0076 massa atom birligi (m. Atom energiyasi)ga, erkin neytronning 

massasi  t  -  1,0089  m.  Atom  energiyasiga  tengligi  tajribalarda  aniqlangan.  Bu 

qiymatlardan foydalanib atom yadrosining massasi aniqlanadi, chunki Mendeleyev 

jadvalidagi  elementning  o`rniga  qarab  yadrosida  nechta  proton  va  nechta  neytron 

borligi 

ma`lum. 


Masalan, 

geliy 


gazi 

atomi 


yadrosining 

massasi 


2·1,0076+2·1,0089=4,0330m.a.b.ga teng. Lekin juda aniq o`lchashlarga ko`ra geliy 

yadrosining massasi 4,003 m.a.b. ga teng, bu esa erkin neytron va erkin protonlar 

massasining  umumiy  og`irligidan  0,03  m.a.b.  ga  kam,  demak,  proton  va 


14 

 

neytronlardan  atom  yadrosi  hosil  bo`lganda  ma`lum  miqdorda  massa  yo`qolar 



ekan.  Massaning  bu  miqdori  massa  deffekti  deyiladi.  Massa  deffekti  har  bir 

atomning  o`ziga  xos  bo`ladi.  Masalan,  uranda  0.07,  geliyda  0.03,  berilliyda  0.04 

m.a.b ga teng. Massa bilan energiyaning o`zaro bog`lanish qonuniga asosan proton 

va neytronlardan yadro hosil bo`lishida energiya ajralib chiqishi yadro massasining 

kamayishiga  (massa  deffektiga)  sabab  bo`ladi.  Elementlar  atomlarining  yadrolari 

hosil  bo`lishida  ajraladigan  energiya  yadrolarning  bog`lanish  energiyasi  deyiladi. 

Turli  yadrolarning  bog`lanish  energiyasi  turlicha  bo`ladi,  masalan,  geliy 

yadrosining to`la bog`lanish energiyasi 28 MeV, α-zarraniki – 8.8 MeV, uran 238 

ning  massa  soni  119,  uran  238  ikkiga  bo`linsa,  ikkala  yadroning  bog`lanish 

energiyasi  119·8.6  +  119·8.6=2047  MeV,  uran  238  ning  bo`linmasdan  oldin 

bog`lanish  energiyasi  238·7.5  =  1785  MeV,  energiyalar  farqi  2047  MeV  -  1785 

MeV  =  262  MeV,  bu  energiya  uran  yadrosi  parchalanganda  issiqlik  energiyasi 

holida  ajralib  chiqadi.  Atom  energiyasi  ajralib  chiqishi  uchun  bitta  sarflangan 

neytron  evaziga  jarayon  davomida  ko`p  yangi  neytronlar  paydo  bo`lishi  kerak. 

Neytronlar kosmik nurlar tarkibida tabiatda o`z-o`zidan paydo bo`lib turadi, faqat 

uni tutib turish uchun sharoit yaratish kerak, shu vaqtda zanjir jarayon o`z-o`zidan 

vujudga keladi. Elementlarning atom raqamlari ortib borishi bilan atom yadrolarida 

neytronlar  sonining  protonlar  soniga  nisbati  ortadi.  Shu  sababli,  uran  235 

bo`linganida  hosil  bo`lgan  parchalardagi  neytronlar  ajralib  chiqadi.  Neytronlar 

yadroga oson yutiladi, ular yutilganida yadro energiyasi ortadi. Uran 235 ning har 

bir 


yadrosi 

neytronlar 

yutib 

parchalanganda 



taxminan. 

200 


MeV 

(1MeV=10


6

ev=1,6 10

-13

 j) energiya ajralib chiqadi. Atom energiyasi atom reaktori 



deb  ataladigan  qurilma  yordamida  ajratib  chiqariladi.  Tabiiy  radioaktivlik 

o`rganilgandan  so`ng  atom  ichida  energiyaning  katta  zaxiralari  borligi  aniqlandi. 

Uran  yadrosining  bo`linish  reaksiyasi  vaqtida  ko`p  miqdorda  energiya  ajralib 

chiqadi.  Atom  yadrolarining  bo`linishi  kashf  qilingandan  keyin  yadro 

energiyasidan  amaliy  maqsadlar  uchun  foydalanish  mumkin  bo`ldi.  Ichki 

tomonidan  neytronlarni  qaytaradigan  qatlam  bilan  o`rab,  reaktorning  quvvati 



15 

 

oshiriladi. Kuchli sirkulyatsiya nasoslari reaktordan issiqlikni tez olib turadi. Atom 



yoqilg`isi  kislorodsiz,  germetik  yonadi.  Undan  sayyoralararo  uchishlarda  va  suv 

ostida  foydalanish  mumkin.  Atom  yoqilg`isi  tutun  chiqarmaydi  va  kam  joyni 

egallaydi.  Atom  yoqilg`isining  konsentratsiyasi  katta,  shuning  uchun  bunday 

yoqilg`i  bilan  samolyotlar  yerga  qo`nmasdan  bir  necha  sutka  uchishi,  dengizda 

kemalar  uzoqsuzib  yurishi  mumkin.  Atom  energiyasi  zaxiralari  bitmas-tuganmas, 

chunki kelajakda ko`p elementlar atomlaridan ham energiya olish imkoni topiladi. 

Kelajakda  energiyaga  bo`lgan  ehtiyoj  yulduzlar  hamda  Quyosh  energiyasi,  ya`ni 

termoyadro  energiyasini  ishga  solish  yo`li  bilan  qondiriladi.  Sintez  usuli  bilan 

vodoroddan  ancha  og`ir  element  —  geliy  olish  termoyadro  reaksiyasiga 

asoslangan.  Og`ir  vodorod,  ya`ni  deyteriy  termoyadro  energiyasi  olinadigan  xom 

ashyodir. Dunyo okeanida deyteriy zaxiralari nihoyat darajada ko`p. Ko’mir, neft, 

yonuvchi  gaz,  torf  zaxiralarining  hammasini  bir  yo`la  yondirganda  ajralib 

chiqadigan  issiqlik  dunyo  okeanidagi  suvni  bor-yo`g`i  0,02  darajagina  isitishi 

mumkin.  Agar  shu  maqsadda  yengil  elementlarning  birikish  reaksiyalaridan  faqat 

bittasi og`ir vodoroddan geliy hosil qilish reaksiyasidan foydalanilsa, bunda ajralib 

chiqadigan  energiya  dunyo  okeanini  bir  yarim  ming  qaynash  darajasigacha 

isitishga yetadi. Boshqariladigan termoyadro reaksiyalari xalq xo`jaligining barcha 

tarmoqlarini uzoq davr mobaynida zarur miqdorda energiya bilan ta`minlab turish 

imkoniyatini  beradi.  Biroq  boshqariladigan  termoyadro  sinteziga  energiya 

olinadigan eng so`nggi manba deb qarash xato, chunki fizika fani ixtiyorida boshqa 

baquvvatroq  energiya  manbalari ham  mavjud.  Hozirgi  vaqtda,  masalan,  antiyadro 

hosil  qilish  uchun  sharoit  yaratish  ustida  zo`r  berib  nazariy  tadqiqot  ishlari  olib 

borilmoqda.  Antizarralar  kashf  etilishi,  ularning  tuzilishini  hamda  yadro 

zarralarining  o`zaro  ta`sirini  o`rganish  annigilyatsiya  jarayonida  hosil  bo`ladigan 

yangi  tur  energiya  olish  yo`lini  aniqlab  berdi.  Annigilyatsiya  natijasida  ajralib 

chiqadigan  yorug`lik  nuri  energiyasi  termoyadro  sintezidagiga  qaraganda  ming 

marta  ko`proqdir.  Shuni  qayd  qilish  kerakki,  hozir  tadqiqotchilar  Yerda  sun`iy 

yulduz  moddalarini  hosil  qilish  ustida  ko`p  yillardan  buyon  ilmiy  tadqiqot  ishlari 



16 

 

olib  bormoqdalar.Termoyadro  reaktorining  ishga  tushirilishi  odamzodning 



energiya muammolarini hal etadi, energiyaga bo`lgan ehtiyojni qanoatlantiradi.  

 

 



 

 

 



 

 

 




Download 305.67 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling