O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti


Download 5.03 Kb.
Pdf просмотр
bet1/15
Sana14.06.2018
Hajmi5.03 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI 
   
NIZOMIY NOMIDAGI  
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI 
 
 
 
QISHLOQ XO’JALIGI MASHINALARI 
 
fanidan ishlangan innovatsion, 
 ilmiy-metodik ishlanmalar  
majmuasi  
 
 
 
Mualliflar: Katta o’qituvchi Muxabbat opa  
                  
Bilim sohasi: 
100.000-Ta`lim 
 
Ta`lim sohasi: 
140.000-O’qituvchilar tayyorlash va 
pedagogika fani 
 
Bakalavriat yo’nalishi: 
5142000-Mehnat ta`limi 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Toshkent – 2012 
 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

1.
 
Mavzu: Kirish. Qishloq xo’jaligi mashinalarining rivojlanish 
bosqichlari xaqida qisqacha ma`lumot  
Ma`ruza mashg’ulotining ta`lim texnologiyasining modeli. 
 
1- mashg’ulot 
Kirish. Qishloq xo’jaligi mashinalarining 
rivojlanish bosqichlari xaqida qisqacha ma`lumot 
O’quv soati: 2 soat  
Talabalar soni: 
O’quv mashg’ulotning shakli 
Axborotli ma`ruza 
Mashg’ulotning tuzilishi: 
 
1.
 
QXM fanining maqsadi va vazifalari  
2.
 
QXM  fanini  boshqa  umumtexnika  fanlari 
bilan bog’liqligi  
3.
 
Qishloq 
xo’jaligi 
mashinalarining 
rivojlanish bosqichlari  
O’quv mashg’ulotining maqsadi: 
1. QXM Fani to’g’risida umumiy ma`lumot 
berish  
Pedagogik vazifalari:  
1)
 
QXM 
fanining 
maqsadi 
va 
vazifalari xaqida tushuncha berish  
2)
 
QXM 
fanini 
boshqa 
umum 
texnika  fanlari  bilan  bog’liqligi 
to’g’risida  ma`lumot berish. 
3)
 
Qishloq  xo’jaligi  mashinalarining 
rivojlanish 
bosqichlari 
xaqida 
qisqacha ma`lumot berish 
 
O’quv faoliyatining natijalari: 
1)
 
QXM  fanining  maqsadi  va  vazifalari  xaqida 
tushunchaga ega bo’ladilar.  
 
2)
 
QXM  fanini  boshqa  umumtexnika  fanlari 
bilan  bog’liqligi  to’g’risida    ma`lumotga  ega 
bo’ladilar 
 
 
3)
 
Qishloq  xo’jaligi  mashinalarining  rivojlanish 
bosqichlari 
xaqida 
tushunchaga 
ega 
bo’ladilar. 
 
Ta`lim usullari  
Ma`ruza, tezkor so’rov, namoyish etish, suxbat. 
“Tushunchalar tahlili”metodi. 
Ta`lim vositalari 
O’quv qo’llanma, slaydlar
O’qitish shakllari 
jamoaviy, guruhlarda ishlash. 
O’qitish shart-sharoiti 
Texnik vositalar va guruhlarda ishlashga 
mo’ljallangan auditoriya 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi 
Ishning 
bosqichlari va 
vaqti 
Faoliyat mazmuni 
O’qituvchining 
Talabalarning 
1. Kirish 
qismi. 
(15daqiqa) 
 
1.1  Fannning  nomi,  maqsadi  xajmi,  nazorat 
turlari bilan tanishtirish (1-ilova) 
Diqqat qiladi 
1.2  Talabalarni  o’quv  adabiyotlari  bilan 
tanishtirish (2-ilova) 
Tinglab 2-ilovani 
yozib oladilar. 
1.3 Mavzu bo’yicha baxolash mezonlari bilan 
tanishtiriladi. (2.1-ilova) 
Tinglab 2,1-ilovani 
yozib oladilar  
1.4  Mavzu  nomi  va  rejasi  bilan  tanishtiradi. 
(3-ilova) 
Tinglab yozib oladilar 
1.5 
Talabalarga 
tezkor 
savollar 
berib 
bilimlarini faollashtiradi (4-ilova) 
Savollarga javob 
beradilar 
(4-ilova) 
2. Asosiy qism 
(55 daqiqa) 
2.1  Qishloq  xo’jaligi  mashinalari  fanining 
maqsad va vazifalari haqida  ma`lumot berish. 
(5-ilova) 
Tinglab, yozib oladilar. 
(5-ilova) 
2.2  QXM  fanini  boshqa  umumtexnika  fanlari 
bilan bog’liqligi to’g’risida   ma`lumot berish 
(6-ilova) 
Tinglab yozib oladilar. 
(6-ilova) 
2.4 
Qishloq 
xo’jaligi 
mashinalarining 
rivojlanish 
bosqichlari 
xaqida 
qisqacha 
ma`lumot berish 
 (7-ilova) 
Talaba o’qituvchini 
tinglab 7-ilova va 
chizmalarni yozib, 
chizib oladi 
3.YAkunlovchi 
qism.  
(10 daqiqa) 
3.1  Mavzu  bo’yicha  yakuniy  xulosa  yasaydi, 
muhim  jihatlarga  ishtirokchilar  diqqatini  jalb 
qiladi,  mavzu  yuzasidan  savollarga  javob 
beradi. (8-ilova) 
Tinglaydilar 
3.2  Guruh  faollarini,  alohida  ishtirokchilarni 
baholaydi, o’zaro baholash natijalari bo’yicha 
xulosa qiladi. (2,1-ilova) 
Tinglab, yozib oladilar. 
3.3 
O’quv 
mashg’ulotining 
maqsadiga 
erishish darajasini tahlil qiladi. 
Tinglaydilar 
3.4  Uy  vazifa  beradi:  Mavzu  bo’yicha 
«Klasterga» tuzib kelish. (9-ilova) 
Tinglab, yozib  
oladilar. 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

1-ilova 
 
Fanning nomi 
QISHLOQ XO’JALIGI MASHINALARI 
 
Fanning xajmi  
№ 
Mashg’ulot turi 
Ajratilgan soat 
Semestr  

Nazariy (lektsiya)  
44 
6/7 

Amaliy mashg’ulot  
22 


Laboratoriya mashg’ulot 
36 
6/7 

Seminar  



Kurs ishi 



Mustaqil ish 
114 
6/7 
 
 
 
 
 
 
Ж.Б максимал балл -40 минимал балл 22 
 
О.Б. максимал балл -30 минимал балл  17 
 
Я.Б. максимал балл -30 минимал балл 17 
 
 
 
Умумий тўплаган бали бўйича қўйидагича бахоланади
 
86 баллдан -100 баллгача  “5” бахо 
 
71 баллдан -85 баллгача “4” бахо 
 
55 баллдан -70 баллгача  “3” бахо 
 
 
0 баллдан -54 баллгача  “2” бахо 
 
 
аъло 
яхши 
қониқарли 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

2-ilova  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.1-ilova  
Mavzu bo’yicha baxolash mezonlari 
№ 
 
2 ball 
1 ball 
0 ball 

Asosiy  tushuncha  va  qonunlarni  bilsa,  ularni 
qo’llay olish to’g’risida tasavvurga ega bo’lsa, texnik 
masalalarni  hisoblashda  mustaqil  mushohada  yurita 
olsa,  olgan  bilimlarini  amalda  qo’llay  olib,  ijodiy 
fikrlab, xulosa chiqara olishi kerak. 
  
  
  

Asosiy  tushuncha  va  qonunlarni  bilsa,  ularni 
qo’llay olish to’g’risida tasavvurga ega bo’lsa, texnik 
masalalarni  hisoblashda  mustaqil  mushohada  yurita 
olishi kerak 
  
  
  

Aniq tasavvurga ega bo’lmaslik, bilmaslik  
  
  
  
 
 
 
 
1.
 
М.Шоумарова,  Т.Абдиллаев  «Қишлоқ  хўжалиги  машиналари».  Т:. 
«Меҳнат», 2002. 
2.
 
М.Шоумарова,  Т.Абдиллаев  «Қишлоқ  хўжалиги  машиналари».  Т:. 
«Меҳнат», 2000. 
Қўшимча 
3.
 
Л.Н.Карпенко  «Селскохозяественные машины» М:. 1989. 
4.
 
А.Қаххоров  «Пахтачиликда  ишлатиладиган  машинал»курсидан  Амалий 
машғулотлар. Т:. «Ўқитувчи», 1987.  
5.
 
Э.Ойхўжаев  ва  бошқалар  «Қишлоқ  хўжалик  ишлаб  чиқаришни 
механизациялаштириш». Т:. «Ўқитувчи», 1988. 
Электрон таълим ресурслари 
1.
 
Б.К.Мухамеджанов ва бошқалар «Машина деталлари» электрон дарслик 
2005. DGU 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

3-ilova 
Qishloq xo’jaligi mashinalarining rivojlanish bosqichlari  
Dars rejasi: 
1.
 
QXM fanining maqsadi va vazifalari  
2.
 
QXM fanini boshqa umumtexnika fanlari bilan bog’liqligi  
3.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalarining rivojlanish bosqichlari  
 
4-ilova 
Tezkor savollar: 
1.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalaridan qaysilarini bilasiz?  
2.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalari fanining boshqa fanlar bilan 
bog’liqligi? 
3.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalarining rivojlanish bosqichlari 
deganda nimani tushinasiz?  
 
5-ilova 
 
Qishloq xo’jaligi mashinalari fanining maqsad va vazifalari  
 
Qishloq 
xo’jaligi 
mashinalari 
fani 
zamonaviy 
qishloq 
xo’jaligi 
mashinalarining ishlash printsipi, ularni rostlash yullarini o’rgatuvchi fandir.Ushbu 
fan  qishloq  xo’jaligi  mashinalari  ga  txq  va  ularda  ishlayotganda  xavfsizlik 
texnikasiga  rioya  qilish.  Erga  ishlov  berish  mashina  va  qurollari,  ularning 
klassifikatsiyasi  vazifasi,  er  xaydashga  qo’yiladigan  agrotexnik  talabalar  xamda 
O’zbekistonda  qishloq  xo’jaligi  mashinasozligi  soxasida  olib  borilayotgan  ishlar 
xaqida nazariy va amaliy bilim berishni ko’zda tutadi. 
6-ilova 
QXM fanini boshqa umumtexnika fanlari bilan bog’liqligi  
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

 
 
7-ilova 
Qishloq  xo’jaligi  mashinalarining  rivojlanish  bosqichlari  xaqida  qisqacha 
ma`lumot berish 
 
 
10-ilova 
Tezkor savollar: 
1.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalaridan qaysilarini bilasiz?  
2.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalari fanining boshqa fanlar bilan 
bog’liqligi? 
3.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalarining rivojlanish bosqichlari 
deganda nimani tushinasiz?  
 YAkunlovchi qism.  (10 daqiqa) 
11-ilova 
Uy vazifa beradi: 8-ilovani oxiriga etkazish va mavzu bo’yicha «Klaster» tuzib 
kelish. 
Қишлоқ хўжалиги машиналари 
 
Автомобиллар
 
Умумкасбий фанлар 
 
Материаллар қаршилиги 
Механизм ва машиналар назарияси 
Машина деталлари 
Саноат машиналарини лойихалаш 
Мелератив машиналар
 
Гидравлика ва гидравлик машиналар 
Иссиқлик техникаси 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

Mavzu: Tuproqqa ishlov berish mashinalari. Pluglar, uning yordamchi qismlari 
korpus turlari. Osma pluglar va ulardan foydalanish.   
Ma`ruza mashg’ulotining ta`lim texnologiyasining modeli. 
 
2- mashg’ulot 
Tuproqqa ishlov berish mashinalari. Pluglar, 
uning yordamchi qismlari korpus turlari. Osma 
pluglar va ulardan foydalanish.   
O’quv soati: 4 soat  
Talabalar soni: 
O’quv mashg’ulotning shakli 
Axborotli ma`ruza 
Mashg’ulotning tuzilishi: 
 
1. Tuproqning fizik va texnologik xossalari 
2.  Tuproqqa ishlov berish usullari 
3.  Tuproqqa ishlov berishning texnologik 
jarayonlari 
O’quv mashg’ulotining maqsadi: 
Tuproqning fizik va texnologik xossalari, 
tuproqqa ishlov berish usullari, tuproqqa ishlov 
berishning texnologik jarayonlari xaqida 
ma`lumot berish 
Pedagogik vazifalari:  
1. Tuproqning fizik va texnologik 
xossalari to’g’risida ma`lumot berish. 
2.  Tuproqqa ishlov berish usullari 
to’g’risida tushuncha berish 
3.    Tuproqqa  ishlov  berishning 
texnologik 
jarayonlari 
to’g’risida 
ma`lumot berish. 
O’quv faoliyatining natijalari: 
1)
 
Talabalar  Tuproqning  fizik  va  texnologik 
xossalari 
to’g’risida 
tushunchaga 
ega 
bo’ladilar. 
2)
 
Tuproqqa  ishlov  berish  usullari  to’g’risida  
ma`lumotga ega bo’ladilar. 
3)
 
Tuproqqa 
ishlov 
berishning 
texnologik 
jarayonlari 
to’g’risida 
tushunchaga 
ega 
bo’ladilar 
Ta`lim usullari  
Ma`ruza, tezkor so’rov, namoyish etish, suxbat. 
“Tushunchalar tahlili” metodi. 
Ta`lim vositalari 
O’quv qo’llanma, slaydlar, 
O’qitish shakllari 
jamoaviy, guruhlarda ishlash. 
O’qitish shart-sharoiti 
Texnik vositalar va guruhlarda ishlashga 
mo’ljallangan auditoriya 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi 
Ishning 
bosqichlari va 
vaqti 
Faoliyat mazmuni 
O’qituvchining 
Talabalarning 
1. Kirish 
qismi. 
(15daqiqa) 
 
1.1  Ma`ruza  mavzusi  va  maqsadi  bilan 
tanishtirish (1-ilova) 
Diqqat qiladi va 1-
ilovani yozib oladilar. 
1.2 Ma`ruza rejasi bilan tanishtiradi. (2-ilova) 
Tinglab 2-ilovani 
yozib oladilar. 
1.3  Talabalarga  o’tilgan  mavzu  yuzasidan 
tezkor savollar berib bilimlarini tekshirish  (3-
ilova) 
Tinglab savollarga 
javob beradilar. 
(3-ilova) 
2. Asosiy qism 
(55 daqiqa) 
2.1 
Tuproqning 
fizik 
va 
texnologik 
xususiyatlari  to’g’risida  ma`lumot  berish  (4-
ilova) 
Tinglab, 4-ilovani 
yozib, chizib oladilar 
va 8-ilovani to’ldirib 
boradilar 
2.2 Tuproqqa ishlov berish usullari to’g’risida 
ma`lumot berish (5-ilova) 
Tinglab, 5-ilova yozib 
oladilar va 8-ilovani 
to’ldirib boradilar 
2.3  Tuproqqa  ishlov  berishning  texnologik 
jarayonlari xaqida ma`lumot berish (6-ilova) 
Talaba o’qituvchini 
tinglab 8-ilovani 
to’ldirib boradi.  
3.YAkunlovchi 
qism.  
(10 daqiqa) 
3.1  Mavzu  bo’yicha  yakuniy  xulosa  yasaydi, 
muhim  jihatlarga  ishtirokchilar  diqqatini  jalb 
qiladi, 
“Tushunchalar 
tahlili” 
metodi 
yordamida talabalar bilimini sinaydi. (7-ilova) 
Tinglaydilar 
3.2  Guruh  faollarini,  alohida  ishtirokchilarni 
baholaydi, o’zaro baholash natijalari bo’yicha 
xulosa qiladi.  
Tinglab, yozib oladilar. 
3.3 
O’quv 
mashg’ulotining 
maqsadiga 
erishish  darajasini  tahlil  qiladi  va  baholaydi. 
(8-ilova) 
Tinglaydilar 
3.4  Uy  vazifa  beradi:  Mavzu  bo’yicha 
«Klasterga» tuzib kelish. (9-ilova) 
Tinglab, 9-ilovani 
yozib  oladilar. 
 
 
 
 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

1-ilova 
 
Mavzu: Tuproqqa ishlov berish mashinalari. Pluglar, uning yordamchi 
qismlari korpus turlari. Osma pluglar va ulardan foydalanish.   
 
Dars maqsadi: Tuproqqa ishlov berish mashinalari. Pluglar, uning yordamchi qismlari korpus turlari. 
Osma pluglar va ulardan foydalanish xaqida ma`lumot berish. 
 
2-ilova 
Dars rejasi: 
 
1.
 
Tuproqning fizik va texnologik xossalari 
2.  Tuproqqa ishlov berish usullari 
3.  Tuproqqa ishlov berishning texnologik jarayonlari 
 
 
3-ilova 
Tezkor savollar: 
 
1.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalaridan qaysilarini bilasiz?  
2.
 
Qishloq xo’jaligi mashinalari fanining boshqa fanlar bilan bog’liqligi? 
3.
 
Qishloq  xo’jaligi  mashinalarining  rivojlanish  bosqichlari  xaqida  gapirib 
bering deganda nimani tushinasiz?  
 
 
4-ilova 
           1.Tuproqning fizik va texnologik xususiyatlari 
 
Ekin  ekiladigan  tuproq  oddiy  soz  tuproqdan  o’zining  tarkibi,  qattiqligi, 
tarkibidagi  chirindilar  miqdori,  ya`ni  unumdorligi  bilan  farqqiladi.  Qishloq 
xo’jaligi mashinalari faqat unumdor tuproqqa ishlov beradi. 
Unumdor  tuproqqa  ishlov  berish  usulini  tanlash  uchun  uning  texnologik 
xossalarini  bilish  lozim.  Bu  xossalarning  asosiylari  quyidagilardan  iboratdir: 
tuproqning qattiqligi, strukturasi, jilvirlik xususiyati, yopishqoqligi, namligi, ishlov 
berishga solishtirma qarshiligi, ishqalanish xususiyatlari. 
Tuproqning qattiqligi unga begona jism (mashina ishchi qismi, g’ildiragi va 
h.k.)  larning  botishiga,  ezishga  ko’rsatadigan  qarshiligidir.  Tuproqning  qattiqligi 
uni  deformatsiyalashda  sarflana-digan  kuch  (quvvat)  ning  miqdorini  va  ishlov 
beradigan  ishchi  qism  qanday  materialdan  tayyorlanishini  va  qanday  shaklda 
bo’lishini  belgilaydi.  Tuproqning  qattiqligi  maxso’s  o’lchash  asbobi  yordamida 
aniqlanadi  (1-  a  rasm).  O’lchash  asbobi  shtok  1,  prujina  2,  dastak  3,  uchlik 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

(plunjer) 4 va tirak 5lardan iboratdir. Prujina qarshiligini engib dastakni qo’l bilan 
pastga bosganda, tayanch  maydoni  5 aniq  bo’lgan  uchlik erga botadi. Tuproqning 
qattiqlik darajasiga qarab prujinaning siqilib qisqarishi har xil bo’lib, uning  
 
1-rasmTuproq qattiqligini o’lchash asbobi: 
a— asbob sxemasi; — qattiqlikni tsilindrik uchlik bilan o’lchash na- 
tijalarining diagrammasi; 1 — shtok; — prujina; — dastak; 4 — uchlik; 
U— prujinaning siqilishi, sm; λ — uchlikning guproqqa botishi, sm. 
 
miqdoriga  mos  bo’lgan  kuch  anikdanadi  va  qog’oz  tasmaga  diagramma 
ko’rinishida  (1-5  rasm)  yoziladi.  Diagramma  ordinatasi  U  prujinaning  siqilish 
miqdorini,  abstsissasi  λ  esa,  uchlikning  tuproqqa  botish  chuqurligini  bildiradi. 
Prujinaning  siqilish  kalibri  K
p
  (n/sm)  belgili  bo’lsa,  tuproqning  uchlik  botishiga 
qarshilik kuchi R = K
p
hisoblab topiladi. 
Tuproqning qattiqligi r (n/sm
2
) quyidagicha hisoblanadi: 
(1)  formuladan  r  ning  aniqlangan  qiymati  asbob  uchligining  erga  botadigan 
qismi maydoniga, ya`ni uchlikning shakliga bog’liq-ligi kelib chiqadi. SHu sababli 
har  xil  o’lchamli  uchliklar  bilan  aniqlangan  qattiqlik  miqdorini  o’zaro  solishtirib, 
tahlil qilish o’rinli bo’lmaydi. 
Tuproqni  ta`riflashda,  uning  ezilishga  qarshiligini  to’liqroq  egallaydigan 
boshqa  ko’rsatkichdan  ham  foydalanish  mumkin.  Tuproqning  qattiqligini 
o’lchaydigan yuqoridagi asbob uchligi ezgan tuproq hajmi U=5k (sm
3
) topiladi va 
har bir sm
3
 hajmli tuproqni ezishga qarshilik kuchini bildiradigan, proportsionallik 
koeffitsienti, tuproqning hajmiy ezilishga qarshilik koeffitsienti  aniqlanadi. 
Kning  miqdori  r  ga  o’xshab  tuproqning  tarkibiga,  namligiga,  hajmiy 
zichligiga bog’liqdir: shudgorlangan erda  q=1...2 n/sm
3
, shudgorlanmagan erlarda 
q=5...YU n/sm
3
, mashinalar yurib zichlagan erlarda esa q=50...90 n/sm
3

Tuproqning’  strukturasi  uning  tarkibidagi  organik  modda  chi-rindilarining 
miqdori  bilan  birgalikda,  ekilgan  ekinning  hosildorligini  ta`minlaydigan 
omillarning biridir. Unumdor tup-roqda mayda kesakchalarning yirikligi 0,25... 10 
mm  bo’lgani  ma`qul  (eng  yaxshisi  2...3  mm),  chunki  bunday  tuproqqa  ishlov 
berishda  ular  yaxshi  uvalanib  yumshaydi,  ekin  ildizining  yaxshi  rivojlanishiga 
imkon beradi. Unumsiz tuproq 0,25 mm dan maydaroq changsimon zarrachalardan 
tuzilgan  bo’ladi.  SHuning  uchun  u  namlikni  qoniqarli  saqlamaydi,  unda  foydali 
aerob  mikroorganizmlar  rivojlanishi  uchun  kerakli  havo  bo’lmaydi,  uning  ishlov 
berayotgan mashina qismlariga ko’rsatadigan qarshiligi katta bo’ladi. CHangsimon 
zarrachalar  tuproqning  suv  va  shamol  ta`sirida  nurashiga  moyillik  ko’rsatib, 
PDF created with pdfFactory Pro trial version 
www.pdffactory.com

ekologiyani  yomon  holatga  keltirishi  mumkin.  SHu  sababli  tuproqqa  ishlov 
berganda  kesakchalarning  ortiqcha  ezilishiga,  kukunlashishiga  yo’l  qo’ymaslik 
kerak. 
Tuproqning shudgorlashdagi solishtirma qarshiligi (n/sm
2
) uning eng muhim 
texnologik  xususiyatlaridan  bo’lib,  shudgorlashga  sarflanadigan  energiya 
miqtsoriga  kuchli  ta`sir  etadi.  U  tuproqning  tarkibi,  zichligi  va  namligi  hamda 
plugning  xossalariga  (korpus  sirtining  geometrik  shakli  va  o’lchamlari,  massasi, 
lemex o’tkirligi,  tirak taxta  va  g’ildiraklarning  holati, traktorga  ulanish tartibi,  ish 
tezligi va b.) bog’liqdir. Uni aniqlash uchun alohida olingan qamrov kengligidagi 
korpusni  a  chuqurlikda  tuproqda  sudrab  harakatlantirish  uchun  sarflanadigan  
kuchi  dinamometr  bilan  o’lchanadi  va  ko’rinishda  aniqlanadi.  Bu  erdagi  ts  =  0,7 
zamonaviy pluglarning o’rtacha foydali ish koeffitsienti. 
Har  yili  ekin  ekiladigan  dala  tuprog’ining  xossalari  ma`lum  chuqurlikkacha 
deyarli  bir  xil  bo’ladi  va  uning  qarshiligi  k  (a  ning  miqdori  o’zgarsa  ham)  shu 
chuqurlik  oralig’ida  chiziqli  qonun  bi-lan  o’zgaradi.  YAngi  o’zlashtirilayotgan 
erlarda esa botiq egri chiziq qonuni bo’yicha o’zgaradi. 
Muayyan  dala  sharoitida  solishtirma  qarshilik  k,  asosan,  tuproqning  namligiga 
bog’liqtsir.  Masalan,  „etilgan"  tuproqning  (nam-ligi  16  —  18  %)  solishtirma 
qarshiligi  minimal  bo’lsa,  qurib  „o’tib  ketgan"  tuproqning  namligi  (5  —  6  %) 
qarshiligi 2 barobar ortishi mumkin. Bunday er plug bilan haydalsa, yirik kesaklar 
hosil  bo’lib,  ularni  keyinchalik  maydalash  uchun  o’ta  ko’p  xarajat-lar  qilinadi. 
Namlik  miqdori  me`yoridan  oshsa  ham,  tuproqning  qarshiligi  ortadi,  chunki  nam 
tuproq korpus sirtiga yopishib, uning sirti sillikdigini dag’allashtiradi. Tuproq bilan 
tuproqning  ishqalanish  koeffitsienti  tuproq  bilan  po’lat  orasidagidan  katta 
bo’lganligi sababli qarshilik ko’payadi. 
Sug’oriladigan  erlarda  ekin  etishtirishda,  ekinlarning  qator  oralig’iga  bir  necha 
marotaba  ishlov  berish,  kasalliklarga  qarshi  kurashish  kabi  ishlarni  bajarishda 
traktor  g’ildiraklari  tuproqni  zichlanishga  olib  keladi.  Bunday  zichlangan  erlarni 
shudgorlashda tuproqning solishtirma qarshiligi oshib ketadi. 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling